Cyrch awyr Medi 1940

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Helen Hughes, Nant y Graean , Hendyrpeg,

Yn ystod cyrch awyr gan awyrennau’r Almaen oddeutu wyth o’r gloch y nos ar 24 Medi 1940, gollyngwyd bomiau yn ardal Dyffryn Ogwen. Mae’r pedwar adroddiad isod yn cofnodi’r digwyddiad.

  • Neges swyddogol gan Adran y Gwasanaeth Awyr ac Adran y Gwasanaeth Cartref a ddyfynnwyd yn y North Wales Chronicle, ddydd Gwener 17 Medi 1940: ‘In a village in North Wales some houses were damaged and a small number of people killed and injured, whilst fires and some damage to houses are also reported from other parts of the Principality. The casualties have been slight’.
  • Dyma sylwadau Wynne Roberts, Tanybwlch, wrth ddychwelyd o’r mynydd gyda’i frawd ar y noson honno: Yr oedd yn noson gymylog a gellid clywed sŵn awyrennau uwchben. Gollyngwyd taflegrau wnaeth oleuo’r awyr yn llachar yr holl ffordd o Foel Wnion at Chwarel y Penrhyn. Disgynnodd un taflegryn a niweidio relings haearn o flaen Rhif 70, Ffordd Carneddi. Hedfanodd un, os nad dwy awyren i gyfeiriad Deiniolen ac yna dychwelyd gan ollwng bomiau wrth hedfan i lawr y dyffryn.
  • Cofnododd J.O. Williams, peiriannydd gyda chwmni trydan y North Wales Power Company, adroddiad swyddogol i’w bennaeth yn Rhostyllen, Wrecsam. O dan y pennawd ‘Damage to System by Bombs’, mae’n ysgrifennu: ‘I happened to be returning home from Llanberis on this particular night, arriving at Bethesda just as the raid started. The mountains around were all lit up by flares which had been dropped. As I arrived at the house I heard the sound of planes approaching from the direction of the Penrhyn quarry and flying very low. These passed over in the direction of Llanllechid and Aber and in passing dropped a number of H E bombs which exploded about half a mile from my house. Two of these fell and exploded on the outskirts of Llanllechid where damage to houses was caused and where the fatalities occurred. These incendiaries were continually being dropped in the neighbourhood from other planes which were flying fairly high. A further series of explosions shook the district and all lights went out. This occurred about 9.15pm’.
  • Cofnodion Eglwys Crist Glanogwen, Medi 24 1940.‘Ymhen rhyw hanner awr wedi terfynu o’i cyfarfod hwn, talodd awyrennau yr Almaen ymweliad ar ardal a gollyngwyd ganddynt amryw o dan-belennau a phelennau ffrwydrol yn yr ardal. Disgynnodd un neu ddau belen mewn ychydig lathenni i ‘r eglwys ac un arall oddi fewn i ardal y tŷ Eglwysig heb wneuthur niwed i’r adeiladau. Lladdwyd un wraig o Lanllechid sef Mrs Davies, mam Richard Davies, Coetmor Mount yr hwn ydoedd aelod o Eglwys Glanogwen’.

Lladdwyd Mrs Ellen Davies yn ei chartref, Llwyn Derw, Rachub, pan drawyd y tŷ gan fom oddeutu 8.30 gyda’r nos. Yr oedd y teulu yn llechu yng nghornel y simnai ond sugnwyd Mrs Davies i fyny’r simnai a bu farw o’i hanafiadau. Achubwyd ei merch a’i ŵyr bychan wyth mlwydd oed a chymydog yn fyw o’r llanastr.  Drwy gyd-ddigwyddiad rhyfeddol, gŵr Mrs Davies oedd y milwr cyntaf o ardal Dyffryn Ogwen a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yng nghyrch gwaedlyd y Dardanells yn 1915. Bu farw yn yr ymosodiad ar Sulva Bay ar Fedi 26ain yn 33 oed. Yr oedd brwydr y Dardanells yn bur wahanol i’r amgylchiadau yn Llanllechid. Brwydr rhwng byddin a llynges Prydain a Ffrainc yn erbyn byddin Ymerodraeth yr Ottoman yn Nhwrci oedd hon. Y nod oedd ceisio ennill tiriogaeth strategol ar y culfor 60 milltir o hyd rhwng Môr y Canoldir a’r Môr Du a wahanai gyfandir Ewrop oddi wrth Asia. Ni fu’r cyrch yn llwyddiannus a lladdwyd hyd at hanner miliwn o filwyr mewn brwydr a ystyrir heddiw ymysg rhai o frwydrau mwyaf annoeth y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn eironig iawn wedi hynny adnabyddid teulu Mrs Davies yn lleol fel teulu Dardanells. Ni ail-adeiladwyd Llwyn Derw yn Lôn Groes wedi’r drychineb yn 1940.

Ymddengys bod hyd at 16 o fomiau wedi disgyn yn  ardal Dyffryn Ogwen y noson honno a gellir eu gwahanu i ddau glwstwr. Lleolir y clwstwr cyntaf yn ardal y chwarel a’r ail yn ardal Rachub a Llanllechid. Y tebygolrwydd yw fod dwy awyren yn gyfrifol am y bomio. Yn gyffredinol yr oedd y difrod yn ysgafn ac eithrio yr alanastra yn Llwyn Celyn wrth gwrs. Gwnaethpwyd difrod ysgafn i fecws Britannia ac i gapel  Bethel ym mhentref Rachub ond disgyn heb niwed i gae yn Tyddyn Uchaf ac ar ffriddoedd Pant Hwfa, Corbri a Waun Bryn wnaeth y gweddill. Yn ardal y chwarel amharwyd ar y gwasanaeth trydan drwy i fom ffrwydro ar un o’r llinellau. Archwiliwyd y difrod ar y noson honno ond nid oedd modd trwsio’r cyflenwad tan y diwrnod canlynol gan fod awyrennau’r gelyn yn dal i hedfan dros yr ardal tan oddeutu tri o’r gloch y bore. Adnewyddwyd y cyflenwad erbyn canol dydd y diwrnod canlynol.

Bu llawer o drafod ai cyrch bwriadol oedd hwn ar Ddyffryn Ogwen ynteu ymosodiad ar ddamwain wrth i awyrennau’r Almaen ddychwelyd o fomio Lerpwl neu drefi cyfagos yng ngogledd Lloegr. Mae’n berthnasol cofio i’r cyrch ddigwydd yn gynnar yn y rhyfel pan oedd cynlluniau ymosodol yr Almaen wedi ystyried targedu Prydain drwy arfordiroedd gorllewin Cymru. Dywedir fod peilotiaid yr Almaen yn defnyddio Afon Menai fel nod i’w harwain ar hyd y glannau i Lerpwl. Ar y llaw arall yr oedd y cyrch ar Dyffryn Ogwen yn un hir a dwys gan ddefnyddio taflegrau llachar i oleuo’r ardal. Dywedir fod peilot un o’r awyrennau a holwyd wedi’r rhyfel wedi nodi mai bwriad y cyrch oedd dinistrio argae trydan dŵr a’u bod wedi camgymryd Dyffryn Ogwen am Ddyffryn Conwy lle’r oedd pwerdy Dolgarrog.

Hwn oedd yr unig gyrch a dargedodd Ddyffryn Ogwen er i  gyrch ddigwydd yn ardal Llanberis ym mis Gorffennaf 1941. Dro arall ym mis Hydref 1940 bu dwy awyren Spitfire yn ymlid awyren Dornier yr Almaen dros Nant Ffrancon ond heb greu dinistr i Fethesda y tro hwnnw. Serch hynny clywid y seiren rhybudd  yn canu yn aml ym Methesda wrth i awyrennau’r Almaen hedfan i ac o Lerpwl ac o gopa Moel Wnion gellid gweld y ddinas yn llosgi yn y pellter yn dilyn cyrch llwyddiannus gan y gelyn.

Cydnabyddiaeth – Dymunaf ddiolch i’r canlynol am wybodaeth a chydweithrediad parod wrth ysgrifennu’r cyfraniad hwn – Wynne Roberts, Clifford Owen, Dafydd Roberts, Dafydd Evans a Gilbert Bowen.

Ffynhonnell

  1. O. Williams, 1940. Damage to Systems by Bombs. Bangor Ms 40214. Casgliadau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor.
Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s