Chwarel y Penrhyn 1

Fig 1Chwarel Penrhyn 1808
Chwarel y Penrhyn yn 1808. Engrafiad S Rawle o lun gan J. Dixon, Casgliad Tirlun Cymru. Trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

 

Ystyrir Chwarel y Penrhyn yn un o’r enghreifftiau gorau o ddiwydiant a ddatblygwyd gan unigolyn a berchnogai’r tir a’r adnodd yn ogystal â’r cyfalaf angenrheidiol i gyflawni’r datblygiad. FFig 3 Richard pennantY gŵr hwn oedd Richard Pennant (1737? – 1808) a ddaeth yn berchen ar y stad yn 1764 pan briododd ag etifeddes y Penrhyn, Anne Susannah. Fel Aelod Seneddol dros Lerpwl fe wyddai am ofynion y farchnad am lechi ac yr oedd ei gysylltiadau masnachol, a’i gyfoeth, ynghlwm â phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica.  Rhwng 1782, pan brynodd brydlesau wyth deg o gloddwyr ar ffridd Cae Braich y Cafn, ac 1808, sef blwyddyn ei farwolaeth, yr oedd yr incwm a dderbyniai o’r chwarel wedi codi o £80 i £7,000. Yn yr un cyfnod cynyddodd y gweithlu o 80 i 600, ac ehangodd y cynnyrch o tua 1,000 tunnell i 20,000 tunnell y flwyddyn.

 

Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Cynllun W. Jones, Bangor o Chwarel y Penrhyn yn 1793 – atodiad yn Chwareli a Chwarelwyr, W. J. Parry 1897.

Adeiladodd Richard Pennant ffordd newydd yn 1790 i gysylltu’r lanfa yn Abercegin â’r chwarel ac ar ei hyd teithiai 120 o droliau i gludo’r llechi i’w llwytho i longau yr oedd ef yn berchen arnynt yn y cei. Yn 1801 ehangodd y lanfa yn borthladd hwylus i alluogi degau o longau i’w defnyddio ar y tro. Yna, buddsoddodd £5,000 ar ddatblygu tramffordd chwe milltir o hyd i gysylltu gyda’r chwarel, datblygiad nas gwelwyd ei debyg o’r blaen yn chwareli eraill y gymdogaeth. Drwy ddefnyddio’r dramffordd gallai deuddeg dyn ac un ar bymtheg o geffylau gario holl gynnyrch y chwarel i’r cei gan arbed defnyddio’r holl droliau. Sefydlodd holl gyfundrefn y chwarel a hynny er gwaethaf wynebu rhwystrau mawr yn y farchnad a achoswyd gan y rhyfel rhwng Ffrainc a Phrydain a pholisi’r llywodraeth gartref o osod treth ar lechi ar gyfer toi. I gryfhau’r farchnad adeiladodd ffatri i gynhyrchu llechi sgwennu yn y porthladd ac yng Nghoed y Parc sefydlodd felin gerrig i lifio llechfeini mawr yn drawstiau, cistiau a cherrig beddau. Yn 1819 pan fu Anne Susannah farw yr oedd cynnyrch y chwarel yn 24,418 tunnell; gwerth y cynnyrch yn £50,000 ac roedd ganddi weithlu cyflogedig o 800. Chwarel y Penrhyn oedd prif gynhyrchydd llechi Prydain a’r byd.

 

P Q Greenfield 1825
Cynllun Greenfield o Chwarel y Penrhyn yn 1826 – Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. –Mapiau Penrhyn PFA/6/320. Plan of Penrhyn Slate Quarry plan showing new work in progress, 1826

Gellir priodoli llawer o lwyddiant y cyfnod cynnar i arweiniad dau o reolwyr cyntaf y chwarel. Datblygodd William Williams, o’r Tŷ Mawr yn Llandygái, y chwarel yn gyfres o dyllau dyfnion yn dilyn hollt y gwely llechfaen ar echel o’r dwyrain i’r gorllewin. Ei olynydd yn 1802 oedd James Greenfield, brodor o swydd Sussex, ac ef a gynlluniodd y chwarel yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo yn uchel hyd lethr y Fronllwyd, cynllun a efelychwyd yn holl chwareli eraill y fro lle’r oedd yr amodau yn caniatáu. Yr oedd hyblygrwydd y cynllun yn fanteisiol gan fod pob ponc wedi ei chysylltu â chyfres o elltydd, a dengys cynllun cynnar o’r chwarel yn 1822 fod dwy brif allt yn cysylltu’r ponciau ar naill ochr y gwaith.

 

Mantais enfawr chwarel y Penrhyn oedd ei lleoliad rhwng dwy afon – afonydd Ogwen a Chaledffrwd – a’r fantais felly o ddefnyddio eu dyfroedd fel adnodd, cyfleuster nad oedd at ofyn hwylus chwareli plwyf Llanllechid heb gynlluniau costus a thrafferthus. Mor gynnar ag 1793, yn ystod cyfnod William Williams, dengys cynllun y chwarel ddwy olwyn ddŵr yn gweithio offer i sychu tyllau’r Hen Chwarel a Chwarel Nantwich gan arllwys y dŵr i ffosydd pwrpasol. Yn fuan wedyn wrth i’r gloddfa ehangu i gynnwys un twll dwfn daeth yn amlwg fod rhaid datblygu cynllun cynhwysfawr i waredu’r holl ddŵr wyneb a gasglai yn naturiol trwy ddefnyddio peiriannau er mwyn iddo beidio â chrynhoi yng ngwaelod y twll. I gyflawni’r gofyn agorwyd traen tanddaearol yn 1847 o’r chwarel at lan Afon Ogwen yn llyn Tsieini ger Tanysgrafell gryn filltir a hanner i ffwrdd o’i tharddle. Dyma ffos sydd yn un o ryfeddodau cudd Dyffryn Ogwen hyd heddiw. Yn ogystal, defnyddid dŵr o’r ffos i greu ynni yn y chwarel drwy gysylltiad o Afon Ogwen ym Mhont Ogwen. Yn yr un modd defnyddid dŵr o Afon Galedffrwd i weithio peiriannau’r Felin Fawr yng Nghoed y Parc drwy gyfrwng dwy olwyn ddŵr, un yn gyrru peirianwaith y felin gerrig a’r gweithdai, a’r llall yn gwasanaethu megin y ffowndri. I gryfhau’r cyflenwad adeiladwyd cronfa arbennig, Llyn y Mynydd, yng Ngwaun Cefnau uwchlaw Tan y Bwlch ym Mynydd Llandygái, ac ail gronfa lai yng Nghoed y Parc i reoli’r cyflenwad. Yn y Felin Fawr ailgyfeiriwyd gwely’r afon i ddanfon y llif, a dŵr gwastraff y peiriannau, yn gyfleus o dan y safle a heibio’r Felin Isaf i lifo’n ddirwystr i Afon Ogwen. Yn y chwarel, wrth i’r twll agor yn ddyfnach roedd angen dull effeithiol i gyrraedd at y gwahanol bonciau lle byddai gelltydd yn anymarferol, defnyddiwyd dyfais y tanciau dŵr. Yn y ddyfais hon cysylltwyd dwy siafft gyfochrog i bob tanc a chaets di-dalcen yn teithio yn y ddwy a phwysau dŵr yn y caets ar i lawr yn codi’r caets llawn ar i fyny. I weithio’r tanciau, a gyflwynwyd i’r chwarel gyntaf oddeutu 1850, agorwyd ffos bwrpasol i bibellu dŵr o gronfa fechan Llyn Owen y Ddôl a adeiladwyd ar Afon Marchlyn gan gyflenwi hyd at wyth tanc. Ymunai’r dŵr gwastraff ar waelod y siafftiau â’r prif draen y cyfeiriwyd ati yn gynharach.

Ffig 5 Engrafiad 1850
Chwarel y Penrhyn yn 1850. Lithograff gan Day a’i fab, Casgliad Tirlun Cymru, trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Erbyn canol y ganrif yr oedd chwarel y Penrhyn wedi datblygu yn un gloddfa ar gynllun integredig: y twll a’r ponciau ar wyneb y Fronllwyd yn cyflenwi’r deunydd bras, a’r gwaith o hollti a naddu’r clytiau yn digwydd ar wastad eang ponc Red Lion. Yno hefyd y lleolwyd prif swyddfeydd gweinyddol y chwarel. Tu draw, yn gyrten symudol tua’r gorllewin, gogledd a’r dwyrain roedd y tomennydd rwbel, gwastraff y broses o ennill un dunnell o lechi defnyddiol i gan tunnell o wastraff. Erbyn chwedegau’r ganrif yr oedd goror y tomennydd wedi gorchuddio Llyn Meurig a chwalu cymuned Glan Meurig. Yn uno’r holl unedau yr oedd rhwydwaith o reiliau haearn i gynnal trafnidiaeth fewnol y chwarel ac o ganolfan y Felin Fawr, prif ganolfan cynnal a chadw’r gwaith, rhedai’r dramffordd geffylau i gysylltu â phorthladd Porth Penrhyn a marchnadoedd Prydain a’r byd. Erbyn canol y ganrif yr oedd llwyddiant masnachol y chwarel yn ei anterth. Gweithiai oddeutu 2,500 o ddynion yno gan greu elw o £100,000 y flwyddyn i’r perchennog bryd hynny, yr Arglwydd Edward Gordon Douglas Pennant.

Ffynonellau 

Pritchard, D. Dylan. 1942. The Financial Structure of the Slate Industry of North Wales, 1780-1830. Quarry Managers’ Journal, December 1942.

Roberts, T. Theo. 1999. Y Felin Fawr (Chwarel y Penrhyn) – ei hanes a’i rhamant. Dinbych.

Jones, Dafydd Glyn . 1999. Un o Wŷr y Medra. Dinbych.

Hughes, J. Elwyn a Hughes, Bryn. 1979. Chwarel y Penrhyn Ddoe a Heddiw. Caernarfon.

Advertisements

Caban Signal Hendyrpeg

Dyma erthygl arall gan gyfranwr gwadd, sef Dafydd Roberts. 

Boc Signal Hen Dyrpaig (1)Un o’r mannau hynny yn Nyffryn Ogwen sydd wedi gweld newid sylweddol dros y cyfnod ers dechrau’r 1960’au ydi Hendyrpeg, Tregarth. Fel mae’r enw yn awgrymu, ar un adeg mi roedd yna adeilad neu dŷ tyrpeg yma, yn rheoli symudiadau ar hyd y ffordd yn arwain o Fethesda i gyfeiriad Porth Penrhyn. Dyma’r ffordd a adeiladwyd gan Ymddiriedolaeth Tyrpeg Capel Curig yn 1802. Yn ogystal, roedd nifer o ffyrdd  eraill yn cyfarfod yma – o Fryn Bella, o Ben Dinas, ac o Hafoty. Ac, i ychwanegu at y prysurdeb, byddai croesfan wedi bod yma ar gyfer Tramffordd Chwarel Penrhyn, adeiladwyd yn 1801 fel rhan o’r broses o hwyluso cludiant llechi o’r chwarel i Borth Penrhyn. Nid oes fawr ddim gwybodaeth wedi goroesi am y groesfan wreiddiol yma; ond mae llawer mwy o wybodaeth am y groesfan a’i holynodd yn 1879. Dyma pryd yr agorwyd rheilffordd gul (sef lled rhwng y cledrau o 1’ 11“  neu ychydig llai na 60cm) ar gyfer injans stêm, yn cysylltu Coed y Parc a Phorth Penrhyn. Goroesodd hon tan 24 Gorffennaf 1962, er bod y cledrau wedi parhau’n eu lle tan 1965. Ers yr adeg hynny, cymerwyd y cyfle i aildrefnu’r gybolfa o ffyrdd, cledrau, clwydi ac adeiladau yn Hendyrpeg, gan adael cyffordd agored a hwylus. Atgof bellach ydi trafferthion gyrwyr Purple Motors, wrth geisio troi bws fyddai’n teithio o gyfeiriad Tregarth, rhwng y clwydi, ac i gyfeiriad Bryn Bella!

Os daw cyfle i oedi rhyw ychydig yma, mae yna nifer o elfennau sydd yn parhau’n dystiolaeth o’r cyfnod pan fyddai yr injans Charles, Linda a Blanche (ac ambell un arall hefyd ar adegau) yn llusgo eu llwythi o lechi gleision heibio’r fan. Mae rhai o’r pileri llechfaen cydnerth fyddai wedi cynnal y clwydi i’w gweld o hyd, ac mae’r lôn sydd yn arwain yn hwylus at gefnau’r rhes tai gerllaw yn dilyn llwybr y rheilffordd stem. Ond mae yna un goroesiad rhyfeddol arall. Sylwch ar y caban pren taclus ger mynediad Lon Hafoty, sydd wedi ei baentio’n llwyd bellach, ac fel petai’n goruchwylio’r cyfan o’r mynd-a’r-dod dyddiol. Dyma’r caban signal ar gyfer y groesfan rheilffordd.

Beth oedd diben hwn? Yn ddigon syml, y rheswm oedd bod yma arwydd neu signal, ar ben polyn tal, wedi ei ddarparu a’i leoli gerllaw’r caban ar ochr orllewinol llwybr y rheilffordd, yn weledol o bellter i’r gyrrwr oedd yn gofalu am injan stêm fyddai’n teithio naill ai o Goed y Parc, neu i Goed y Parc. Gyda’i drên o wagenni llwythog yn pwyso hyd at, efallai, gyfanswm o 100 tunnell, roedd yn bwysig iddo wybod – wrth deithio i gyfeiriad Porth Penrhyn – fod y clwydi yn Hendyrpeg wedi eu cau ar draws y ffordd, a bod ganddo felly y gallu i groesi yma yn ddiogel ac heb rwystr. Byddai gofalydd y caban signalau yn deall amserlen y trenau, ac yn gofalu fod y clwydi wedi eu cau, rai munudau cyn dyfodiad y trên. Yna, ar ôl eu cau, byddai’n tynnu lifer yn y caban, oedd wedi ei gysylltu trwy gyfrwng rhaff wifren gyda’r signal ar y polyn gerllaw. Yn arferol, byddai’r signal yn llorweddol; ond, yn sgil plwc y lifer, byddai’n ongli at lawr – a dyna’r arwydd i’r gyrrwr fod y cyfan yn ddiogel. Petai’r trên yn teithio i gyfeiriad Coed y Parc, o Borth Penrhyn, roedd yr un mor bwysig i’r gyrrwr wybod fod y clwydi wedi cau, a’r groesfan yn glir. Gan gofio yn yr achos yma mai teithio i fyny’r dyffryn y byddai’r trên, heb lwyth llechi, ond efallai gyda llwyth o lo yn y wagenni, roedd yn bwysig i’r gyrrwr gadw symudiad ei drên yn gyson ac esmwyth. Anodd fyddai ailgychwyn, petai’n gorfod atal y cyfan. “Wedi chwythu ei blwc” fyddai’r hanes wedyn !

Felly, lloches ar gyfer gofalydd y groesfan oedd y caban signalau. Mae lluniau o’r caban yn ei ogoniant (mae yna un arbennig o dda yn llyfr Boyd) yn dangos cwt pren taclus, wedi ei adeiladu fymryn uwchlaw’r rheilffordd,  a phibell corn simddai yn arwydd o’r lle tân tu fewn. Mae’r polyn a’r signal i’w weld yn y llun yma, hefyd, a diddorol yw sylwi fod y polyn ar ochr orllewinol y rheilffordd. Mae yna bolyn, hyd heddiw, ar ochr ddwyreiniol y rheilffordd, bron wedi ei dagu mewn drysfa o eiddew. O grafu eich ffordd trwy’r eiddew, gellir gweld mai polyn dur ydi hwn, ac mae’n debygol felly mai pibell awyru sydd yma ar gyfer system carthffosiaeth, nid polyn fyddai wedi cynnal signal. Mae’r darlun yn llyfr Boyd yn lled-gadarnhau hyn.

Diddorol ydi sylwi nad yw argraffiad 1887/88 o fap yr Arolwg Ordnans yn dangos bodolaeth y caban signal (gyda’r talfyriad SB), na’r polyn signal (sef SP).Ond, mae’n dangos adeilad bychan yn y man cywir. Mae adolygiad 1901 eto’n dangos yr adeilad, gyda SP gerllaw. Yn adolygiad 1919, dangosir SB ac SP yma. Tybed felly os mai croesfan heb signal osodwyd yma yn wreiddiol yn 1879, gyda’r signal yn ychwanegiad diweddarach?

Ar reilffyrdd confensiynol, yr arferiad gan amlaf yw fod un signal yn rheoli symudiad trên i un cyfeiriad. Yn Hendyrpeg, fodd bynnag, roedd yr un signal, ar ei bolyn, yn cael ei ddefnyddio i reoli symudiadau trenau yn y ddau gyfeiriad. Does dim i awgrymu fod lampau rhybudd, coch neu wyrdd, wedi eu defnyddio fel rhan o’r signal – posib iawn nad oedd eu hangen, gan na fyddai trenau yn teithio wedi iddi nosi. Mae Boyd hefyd yn manylu ar liwiau’r fraich signal – gwyn, gyda streipen ddu, oedd yn arferol, ond fe fu yna adeg pan ychwanegwyd streipiau melyn o bob tu’r streipen ddu. Tybed os oedd hyn yn ymdrech i wella gwelediad y signal?

Rhywbeth arall sydd yn bur hynod am y caban yw ein bod yn gwybod mai merch oedd yn gyfrifol amdano, ar un cyfnod, beth bynnag. Mae sawl un yn cofio Mrs Parry, oedd yn ei warchod yn ystod y blynyddoedd olaf o’i ddefnydd. Dyma hefyd, hyd y gwyddom, yr unig gaban signal ar Reilffordd Penrhyn. Roedd yna fan pasio ar gyfer trenau yn y llecyn gweddol wastad rhwng Pandy a Than Lôn, Tregarth, ond doedd dim caban na signalau yma; nac ychwaith yn y gyffordd ar gyfer y “twll gro” ger Felin Hen. Roedd yna signal wrth agosáu at Borth Penrhyn, ond heb gaban ar gyfer ei warchodwr.

Da gweld fod yr hen gaban wedi ei ddiogelu a’i dacluso yn ddiweddar– ond cofiwch ei fod yn eiddo preifat, felly peidiwch â cheisio mynd i fewn iddo.

Ffynonellau

J.I.C. Boyd, Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire : (Cyfrol 2) The Penrhyn Quarry Railway ( Oakwood, 1985)

Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd,  Adroddiad PRN 21186

 

Capel Ogwen

 

Aberogwen 1768
Capel Ogwen yn 1768. Manylyn o Fap Arolwg Penrhyn gan George Leigh. Archif Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor.

Perthynai prysurdeb arbennig i fywyd masnachol Aberogwen yn y ddeunawfed ganrif. Yno ar y foryd yr oedd fferm unigryw Capel Ogwen wedi ei lleoli. Roedd yn fferm fechan, 31 acer ei maint ac roedd mwyafrif ei chaeau yn dwyn yr enw ‘Cae Ychain’ gydag un cae yn y canol yn dwyn yr enw ‘Cae’r Efail’. Gerllaw, yr oedd dau dyddyn y Tafarnau, a ‘Lodge’ oedd enw rhai o’r caeau yno, er nad oedd, hyd y gwyddys, adeiladau parhaol ar y caeau hyn. Mae’r holl enwau’n awgrymu fod Capel Ogwen a’r Tafarnau yn unedau pur arbenigol a sefydlwyd i dderbyn gwartheg a ddanfonwyd o Fiwmares dros Draeth Lafan gan y porthmyn. Yn Aberogwen, felly, awgrymir y byddai cyfle i aildrefnu’r fintai ar ôl i’r anifeiliaid groesi’r Fenai. Gellid rhoi sylw i’r gwartheg cloff drwy eu pedoli a gallai’r gyrwyr wersylla’r nos yno cyn cychwyn ar eu taith i farchnadoedd Lloegr naill ai drwy Ddyffryn Ogwen a Nant Ffrancon neu drwy Fwlch y Ddeufaen a Thal y Cafn yn Nyffryn Conwy.

Ni dderbyniodd Capel Ogwen sylw gan rai o deithwyr cynnar Gogledd Cymru fel canolfan porthmona ond, yn hytrach, nodwyd ganddynt bwysigrwydd rhyfeddol yr hafan am resymau llawer mwy pruddglwyfus. Ar y penrhyn safai adeilad bychan ar ffurf eglwys yn goruchwylio llif yr afon Ogwen i’r môr drwy ‘Lyn Celanedd’. Pan ymwelodd Fenton â’r capel yn 1805 yr oedd yn adfail, ond mae’n ei ddisgrifio fel annedd i dderbyn cyrff y meirw cyn iddynt gael eu hebrwng ‘till wind and tide favoured the ferrying them over the Styx of Menai to Llanfaes’. Ychwanegwyd mwy o fanylion am yr arfer gan William Williams, sy’n nodi y trefnwyd gwylnos, ‘when candles were lighted on the coffins and all the neighbours attended to take their last farewells of the deceased and to pray for his soul’s…. After this temporary rest, the corpse was next morning, or at an appointed time, removed to a boat prepared for the purpose and transported over and placed in its sacred repository’. Teulu’r Penrhyn oedd perchenogion y fferi ac fe dalai’r cychwr rent o ddeg swllt iddynt hwy am ddefnyddio’r cyfleuster. Roedd teulu’r Penrhyn hefyd yn hawlio’r wythfed rhan o werth y llechi a gludid i’r traeth yn Aberogwen. Beth ddywed yr hen ddywediad – ‘i’r pant y rhed y dŵr’.

Aberogwen 1
Llyn Celanedd heddiw – golygfa o fwth gwylio adar yr RSPB yn Aberogwen.

Gwnaethpwyd cyfnewidiadau mawr i’r arfordir yn Aberogwen pan benderfynwyd unioni cwrs Afon Ogwen drwy hepgor dolen fawr Llyn Celanedd. Yn y broses golchwyd ymaith weddillion Capel Ogwen a thanseiliwyd meini cromlech gynhanes enfawr a safai yn aber yr afon yn ôl tystiolaeth William Williams. Mae’n debyg i’r cyfnewidiau hyn ddigwydd yn ystod cyfnod creu parc amgaeedig o amgylch Castell Penrhyn oddeutu tridegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Golygodd y cynllun hwn gau Ffordd Domas, sef llwybr yr hen ffordd, a’r ffordd fwyaf uniongyrchol rhwng Bangor a Chonwy, dros lyn Celanedd. Er mawr ryfeddodd pery Llyn Celanedd hyd heddiw, ond bellach mae ar newydd wedd fel gwarchodfa i adar y môr.

 

 

 

 

 

Ffynhonnell

Jones, Emyr Gwynne. 1975. A Survey of the Ancient And Present State of the County of Caernarvon by William Williams (Pt 3). Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 36. 194- 231.