Eglwys St Cross

Delwedd 1
Eglwys St Cross yn edrych i gyfeiriad y dwyrain

Mae eglwys St Cross wedi ei lleoli ym Mhonc y Lôn ar fin yr hen ffordd Dyrpeg wreiddiol sy’n arwain o bentref Talybont i gyfeiriad y dwyrain a Than y Lôn, ac o fewn ychydig fetrau i’r de o wal amgylchynol Parc y Penrhyn. Adeiladwyd  yr eglwys yn 1892 gydag arian a gasglwyd yn wirfoddol i goffáu Edward Gordon Pennant, Arglwydd y Penrhyn, y cymwynaswr a fu’n gyfrifol am adeiladu neu ail adeiladu holl eglwysi Anglicanaidd y fro yn ystod cyfnod ei deyrnasiad. Bu ef farw yn 1886.  Cynlluniwyd yr eglwys gan y pensaer Thomas Dinham Atkinson i gynllun Neo Normanaidd braidd yn foel, sy’n cyfateb  i bensaernïaeth lem castell y Penrhyn gerllaw. Adeiladwyd y muriau allanol gyda cherrig rwbel cyffredin ond defnyddiwyd carreg galch o Benmon i amlygu adeiladwaith capanau  a fframwaith y ffenestri.  To llechi sy’n diddosi’r adeilad. Amgylchir yr eglwys gan ei mynwent.

Mae cynllun mewnol yr eglwys yn hynod syml mewn dull canol oesol clasurol sy’n adlewyrchu dylanwad uchel eglwysig yr Oxford Movement o’r cyfnod. Mae’r corff a’r gangell o’r un lled a’r un uchder gyda’r clochdy yn eu gwahanu. Pwysleisir symlrwydd y cynllun mewnol yn y fflagiau llechi ar y llawr; gan waith coed y meinciau; trawstiau cyplog nenfwd y corff a nenfwd panelog y gangell.

Delwedd 2
Ffenestr liw fendigedig Burne Jones yn yr eglwys

Mae’r ffenestr liw uwchlaw’r allor ym mhen ddwyreiniol yr eglwys yn un dra arbennig. Mae’r ffenestr ar gynllun triphlyg yn darlunio Crist yn cael ei groeshoelio. Ei chynllunydd oedd neb llai nag Sir Edward Burne-Jones (1833-1898), artist a ailsefydlodd y grefft o gynllunio ffenestri lliw fel aelod blaenllaw a thra dylanwadol o fudiad artistig y pre Rhaphelite a’r Arts and Craft Movement ym Mhrydain yn ystod chwarter olaf y 19g. Ganed Burne-Jones yn Birmingham, ei dad yn Gymro, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, a’i fwriad oedd mynd yn offeiriad. Yn y coleg daeth yn gyfeillgar â William Morris ei gyd fyfyriwr, ac ymddiddorodd y ddau ym mhob agwedd o Chwedloniaeth Arthur a manylion bywyd cymdeithasol ac artistig y Canol Oesoedd.  Gadawodd Burne-Jones y coleg heb raddio i gychwyn ei yrfa fel artist a chynllunydd yn Llundain. Yno hefyd yr aeth Morris, gŵr o ddoniau eithriadol fel artist, cynllunydd, bardd, athronydd a sosialydd o anian, ac ym mhen y rhawg sefydlwyd cylch mudiad artistig y pre Raphelite gyda Dante Gabriel Rossetti, Morris a Burne-Jones yn aelodau amryddawn a phur nodedig. Arweiniodd cyfeillgarwch y tri at gydweithredu mewn nifer o feysydd artistig ac yn 1861 i sefydlu cwmni dylanwadol Morris & Co  i gynhyrchu amrywiaeth eu cynlluniau mewn defnyddiau, tecstilau, tapestri, papur wal, dodrefn a ffenestri lliw.  Burne-Jones oedd yn gyfrifol am gynllunio’r ffenestri lliw drwy adnewyddu gydag asbri a ffresni hen grefft o’r canol oesoedd oedd wedi prysur fynd i ddifancoll. Ystyrir mai cyfnod wyth degau a nawdegau’r ganrif oedd oes aur ei gynhyrchion lle gwelir lliwiau’r gwrthrychau ar eu cyfoethocaf mewn gwrthgyferbyniad â thrymder y fframwaith plwm sy’n cynnal y gwydr.  Mae ffenestri lliw Burne-Jones yn addurno nifer fawr o adeiladau pwysig ym Mhrydain a Gogledd America sy’n cynnwys eglwysi, neuaddau cynadleddau ac ysbytai, ac felly mae presenoldeb un o’i gampweithiau yn Eglwys St Cross yn fater o falchder mawr i ni drigolion Dyffryn Ogwen. Mae’r ffenestr yn dyddio i 1908 ac fel y mwyafrif yn gynnyrch cwmni Morris & Co er bod ei chynllunydd erbyn hynny wedi marw rai blynyddoedd ynghynt. Cyfarwyddwr artistig cwmni Morris & Co erbyn hynny oedd John Henry Dearle, gŵr a oedd wedi ymdynghedu i gadw at draddodiad artistig y cynllunydd, ac mae’n bur debyg mai yn ei weithdy ef yn Abaty Merton gerllaw Llundain y gwnaethpwyd y ffenestr i gomisiwn a gyflwynwyd gan garedigion y  Penrhyn rai blynyddoedd ynghynt.

Delwedd 3
Bedd Owen Williams, Talybont yn y fynwent

Mae cyfnod adeiladu eglwys St Cross yn cydredeg â blynyddoedd blin yr anghydfod diwydiannol mawr yn hanes Dyffryn Ogwen yn rhedeg o 1896 ymlaen i 1903.  Ac ym mynwent yr eglwys y digwyddodd un o’r achlysuron chwerw hynny sy’n amlygu terfysg trist yr ymrafael.  Ar y degfed o Fehefin 1902 cynhaliwyd angladd Owen Williams o Dalybont, gŵr priod 37 oed a diacon yng nghapel Bethlehem, a fu mewn damwain ym mhwll glo Fochriw, Dowlais. Adroddwyd yn yr Herald Gymraeg fod Côr y Penrhyn – oedd ar daith casglu arian yn Ne Cymru ar y pryd – wedi hebrwng Owen Williams, a bachgen deunaw oed o Gaellwyngrydd a laddwyd yn yr un ddamwain, gartref i’w claddu yn Nyffryn Ogwen. Yn y cynhebrwng ar y prynhawn Sul mae’n amlwg fod teimladau pur anghysurus yn treiddio drwy’r dorf, yn arbennig pan sylweddolwyd fod yno o leiaf dri pherson yn bresennol oedd wedi dewis torri’r streic a dychwelyd i’r chwarel. Bygythiwyd y gwŷr hyn yn eiriol ac yn gorfforol gan nifer o ddynion oedd ar streic a hebryngwyd hwy o’r fynwent gan ddatgan y byddai’r ddau i’w claddu, y gŵr a’r bachgen, yn fyw pe byddent hwy fel streicwyr heb orfod gadael yr ardal i chwilio am waith yn groes i’r bradwyr a’u tebyg.

Delwedd 4
Carreg fedd W. J. Parry yn y fynwent

Mewn cywair tra gwahanol, ond yr un mor drist, mae yn y fynwent un bedd tra annisgwyl. O fewn trem, fwy neu lai, o olwg castell y Penrhyn y claddwyd W. J. Parry, yr ymladdwr dygn yn erbyn trahauster unbenaethol perchnogion y castell, y stad a’r chwarel. Ei brif wrthwynebydd oedd George Sholto, deiliad y Penrhyn, a phrif ysgogydd sefydlu’r eglwys. Yno yn St Cross, mewn mynwent Anglicanaidd, y gorwedda gyda’i ail wraig, Mary Pugh, a fu farw ym mis Chwefror 1900.  Cymraeg yw geiriau’r arysgrif ar y garreg fedd.  Ym mis Medi 1927 y bu Parry farw, yn ŵr balch ond siomedig, ei flynyddoedd olaf dan gwmwl dyledion ariannol a chwestiynau mawr ynghylch diffuantrwydd rhannau o’i yrfa. Ei drydedd wraig oedd Mary Guy, Saesnes o gyrion Birmingham, ac yr oeddynt yn briod er 1902.  Mae’n debyg nad oedd llawer o lawenydd yn y briodas  a barhaodd am chwarter canrif a mwy, ac mae’r ffaith iddo gael ei gladdu gyda’i ail wraig ym mynwent St Cross yn adrodd cyfrolau am ddiffyg dedwyddwch blynyddoedd olaf ei fywyd. Bu farw Mary Guy chwe blynedd yn dilyn marwolaeth ei gŵr ac fe’i claddwyd hi mewn bedd unig a diarffordd ym mynwent yr eglwys yng Nghoetmor.

Delwedd 5
Carreg fedd Mary Guy ym mynwent yr eglwys Coetmor

Yn dilyn ei marwolaeth bu ffrae deuluol chwerw ynghylch etifeddiaeth Parry.  Mae’n drist cofnodi yr halogwyd bedd Mary Guy yn fwriadol gan ddinistrio’r groes farmor oedd yn gofadail barchus ar ei bedd, a hynny mewn mynwent y mae cyflwr arbennig o drefnus i weddill ei chladdedigaethau. Flwyddyn yn dilyn marwolaeth Mary Guy yn 1933 llosgwyd cartref urddasol Parry yn Coetmor Hall i’r llawr a hynny o dan amodau eithriadol amheus.

Os diffyg dedwyddwch a amlygir yn hanes rhai o feddau mynwent eglwys St Cross, yna trawsnewidir y cywair lleddf wrth ryfeddu at ffenestr ogoneddus Burne-Jones, sy’n darlunio un o benodau mwyaf tyngedfennol Cristnogaeth, sef croeshoeliad Crist. Ac yn yr act farbaraidd honno onid oes rhaid edrych am gymod a maddeuant.

Diolch i’r Fns. Ann Williams, Llwyn Bleddyn, am hwyluso’r trefniant i gael llun o ffenestr wydr Burne-Jones.

Ffynonellau

  1. Haslam, J. Orbach, A Voelcker. 2009. Buildings of Wales.

Daily Reports Chwarel y Penrhyn Hydref 1901- Medi 1902.  Cofnodion yn Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor.

Yr Herald Gymraeg,  Mehefin 10fed 1902.

Penybryn a Brynteg

Bethesda 1855
Penybryn a Brynteg yn 1855 – casgliad mapiau Johnson, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle’r ysgol sy’n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o’r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y ‘garden suburb’ i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai’n  ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pâr yn bennaf ac wedi eu cysylltu â gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i’r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol – chwarelwyr medrus, mân swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol – oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn.

Penybryn 1884
Un o dai Penybryn tua 1890

Prin fod cyfoeth sbâr gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a’u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda’i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor.

Portico Cefnfaes 3
Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg

Perthynai’r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf  The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau’r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4000 tuag at y gwelliannau hyn.

Cynllun penybryn 6
Cynllun adeiladu stad dai Penybryn yn 1865, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Mae datblygiadau ‘garden suburb’ Penybryn a’r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu’r ddeddf. Mae’n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi â chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau’r  Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw ‘chwarelwr’ anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu’r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae’n druth hir a manwl yn rhestru’r bendithion o ddatblygu’r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o’r ardal. Cyfeiria’n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio’n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a’r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai’r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi’r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a’r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau’r chwarelwyr. Yn olaf, mae’n cyfeirio’n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a’i garedigrwydd yn  creu’r holl fendithion hyn i’w gymdeithas.

Pantdreiniog cyn 1900
Cynllun Brynteg oddeutu 1900

Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y ‘chwarelwr’. Mae’n amlwg nad oedd apêl ffug emosiynol llythyr o’r fath am dawelu’r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae’r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod â wynebu’r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i’w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen.

Y cwt ger Coed Ceunant yn Nhyn y Maes

Mae’n sicr fod darllenwyr gwefan Hanes Dyffryn Ogwen yn ymwybodol fod angen cywiro rhai o’r llithriadau hanesyddol sydd wedi ymddangos ynddi o bryd i’w gilydd, a bod angen ymchwil pellach hefyd cyn y gellir cadarnhau rhai o’r dehongliadau sy’n britho’r testunau.  Ac mae’r pwt presennol yn un o’r rhai hynny sydd angen ei ail-ystyried, ond chwi welwch o’i ddarllen nad oes iddo ddatrysiad syml na chywir wedi’r holl ddyfalu yn ei gylch.

Y mae a wnelo’r nodyn hwn ag un o’r adeiladau mwyaf di-raen, di- gymeriad a diarffordd a saif ar ddaear Dyffryn Ogwen, ond un a gafodd sylw, ymyl y ddalen megis, yn rhai o nodiadau blaenorol y wefan. Mewn un o’r adroddiadau crybwyllwyd fod gan yr adeilad gysylltiad â chynllun i brosesu mwyn arsenic yn Nant Ffrancon, ac mewn cofnod arall awgrymwyd y perthynai i’r mwynglawdd gopr a saif ar y llethr i’r gorllewin o’r cwt yng Nghwm Ceunant (Mawrth 18, 2019). Mae’r ddau awgrym yn gwbl anghywir a di-sail. Perthyn y mwynglawdd copr i gyfnod diwedd y 18g, ac yn 1837 yr aethpwyd ati i brosesu’r gwenwyn yn Nant Ffrancon; ond dyddiad cynharaf y cwt fyddai 1930 gan iddo gael ei adeiladu o ‘fris blocs’, briciau nad oedd ar y farchnad cyn y dyddiad hwnnw, ac felly gryn gant o flynyddoedd yn ddiweddarach na mentrau aflwyddiannus y gwenwyn a’r copr yn yr ardal.

IMG_0638
Adeiladwaith y cwt di-ffenestr mewn blociau bris

Cyn mentro ymhellach gwell disgrifio’n fras leoliad a chymeriad y cwt.  Saif yr adeilad oddeutu 300 metr i’r de orllewin o Goed Ceunant ger Pont Ceunant yn Nhyn y Maes, Nant Ffrancon.  Mae iddo leoliad eithriadol ddi-olygfa, wedi ei guddio mewn pant o olwg y de, ond i’w weld yn adeilad unig, digyswllt wrth edrych arno i’r dwyrain o lwybr y Lôn Las.  Adeilad hirsgwar ei gynllun ydyw yn mesur oddeutu tri medr wrth ddau. Yr oedd ffrâm i’w ddrws yn agor o fur y de ond nid oedd ffenestr yn rhan o’r adeilad. Briciau bris o lwch cywasgedig chwarel y Penrhyn a defnyddiwyd i adeiladu’r muriau a defnyddiwyd crawiau llechi wedi eu cynnal ar reliau haearn i greu’r to fflat.  Mae’r adeilad bellach yn adfeilio’n gyflym ac mae rhan o’r to yn agored i’r elfennau. Oddi allan ar fur y gogledd gwnaethpwyd peth gwaith atgyweirio blêr mewn strempan o goncrit o dan y bondo, a thorrodd yr atgyweiriwyr flaenlythrennau eu henwau yn y concrit gwlyb – DRLl, HRH, TPJ, R?D, ac ED. Uwchlaw’r rhes enwau torrwyd y llythrennau AUC (neu AUE), ac yn dra arwyddocaol ddyddiad  yr atgyweirio sef 1944.

Pa ddehongliad newydd felly a ellir ei gynnig am fodolaeth yr adeilad afluniaidd hwn? Drwy drugaredd mae’r dyddiad yn y strempan concrit yn cydredeg â chyfnod yr Ail Ryfel Byd ac mae enw un o’r atgyweiriwyr, DRLl, yn cyfateb i enw capten catrawd Bethesda o’r Hôm Giard yn ystod cyfnod y rhyfel. Ef oedd David Llywelyn ac mae’r blaen lythrennau, TPJ, yn cyfateb efallai i enw aelod arall o’r gatrawd pan dynnwyd llun o’r criw yn 1941. Mae arwyddocâd y llythrennau AUC neu AUE yn aros heb esboniad ac efallai o’u deall y byddai hanes y cwt ychydig yn gliriach. Er hynny, mae’n berffaith eglur y defnyddiwyd y cwt yn ystod ymarferion catrawd Bethesda o’r ‘hôm giard’ yn Nant Ffrancon yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Y gatrawd hon wrth gwrs oedd yn gyfrifol am y rhwystrau diogelwch a adeiladwyd yng nghyffiniau Llyn Ogwen, a byddai safle’r caban yn ehangder agored, di-adeilad a di-boblog y Ceunant yn llecyn delfrydol i’r gatrawd ymarfer eu medrau i saethu er gwarchod yr ardal. Serch hynny,  mae’n amlwg na ddefnyddiwyd yr adeilad fel ‘pilbocs’ gan na chynlluniwyd tyllau i’r gynnau ymddangos yn y muriau, a chan nad oes ffenestr yn yr adeiladwaith byddai cynnwys milwrol y caban yn ddiogel o sylw’r cyhoedd y tu cefn i ddrws cloëdig. Ond mae pam y dewiswyd lleoliad mor ddiarffordd ac anymarferol ei safle fel gwarchodfan yn gwestiynau na ellir eu hateb.

IMG_20191121_0002 (2)
Catrawd Hom Giard Bethesda gyda David Llewellyn yn eistedd yng nghanol yr ail res. Noder ongl y capiau!

Ond ai dyma yw holl hanes y cwt, tybed a oes cymal cynharach yn perthyn i’w fodolaeth?  Yn 1930 sefydlwyd cwrs golff yn Nhyn y Maes i foneddigion pentref Bethesda, ac mae’r cwt yn sefyll ar ganol y maes y chwaraeid ynddo. O gofio dyddiad gwneuthuriad y brics o chwarel y Penrhyn mae’n deg gofyn a oedd cysylltiad rhwng y cwt a’r maes golff? Gan fod canolfan gymdeithasol y clwb yn Nhyn y Maes beth pellter anghyfleus o’r lincs byddai lleoliad y cwt ar ganol y maes yn ddefnyddiol iawn  ar gyfer dyletswyddau cymoni’r maes, ac yn lloches i’r chwaraewyr pe byddai’r gofyn ar dywydd garw. Ond er ei ddefnyddioldeb tybiedig nid yw’r cwt wedi ei ddangos ar gynllun y maes golff, ac felly cyfyd ansicrwydd eto ynghylch ei fodolaeth mewn llecyn mor ddiarffordd. Wrth gwrs, nid oes tystiolaeth ffeithiol i gadarnhau hanes y cwt, ond mae ei berthynas â’r home guard yn ystod y rhyfel ac efallai yn gynharach gyda’r maes golff yn llawer mwy credadwy na dyfalu yn wallus ei berthynas â diwydiant a ddiflannodd o Gwm Ceunant gryn gant o flynyddoedd yn gynharach. Onid yw’n rhyfedd fod rhai o’r pethau mwyaf disylw yn llwyddo i ddal y sylw mwyaf ambell dro! Y dasg yn awr fydd darganfod y ffeithiau cywir i gadarnhau bodolaeth y cwt fel na fydd dau a dau yn gorffen yn bump unwaith yn rhagor!

Pentref Tal-y-bont

Picture 010
Pont Tal-y-bont yn 1824, casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, drwy garedigrwydd y Llyfrgell

Tal-y-bont, fel y mae’r enw yn ei gyfleu, oedd y man isaf i groesi Afon Ogwen cyn y môr ac, o ganlyniad, yno y lleolwyd un o bontydd pwysicaf yr ardal, pont a ddefnyddid ers 1764 i gario’r Ffordd Dyrpeg o Gonwy i Landygái ac ymlaen i Fangor. Mae rhan o’r hen ffordd hon yn arwain o Dan y Ffordd gyda’i dollborth heibio i safle diflanedig Capel y Gatws ac ymlaen at Eglwys St Cross i arwain drwy ran isaf pentref Tal-y-bont i groesi Afon Ogwen ar y bont. Yn ystod y 18g mae’n amlwg fod ardal Tal-y-bont yn agored iawn i’w ddifrodi gan lifogydd o Afon Ogwen fel y mae cyfres o adroddiadau yn Archif y Penrhyn yn eu mynegi. Yn 1735 adroddir bod y Weirglodd Fawr, llain deg acer o dir gwerthfawr ar lan yr afon cyn iddi ymuno â’r Fenai, yn dioddef ‘flood which yearly destroyed the hay’, ac yn 1741 penderfynwyd adeiladu ‘a great dam in Werglodd Fawr’ i geisio atal y difrod.

20220510_131422 (1)
Y bont bren wreiddiol yn Nhal-y-bont – llun circa 1770 gan Moses Gruffydd; casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, drwy garedigrwydd y Llyfrgell.

Yr oedd gwaeth difrod i ddigwydd yn 1768 pan adroddir am ‘a great flood which carried some of our banks away’, ac mae trafodaeth bellach yn digwydd yn 1770 rhwng Richard Hughes, asiant stad y Penrhyn a’r perchennog John Pennant, yn adrodd ‘after the great flood that carried away the Llandygái bridge … the mills were in great danger … and therefore for their safety I made a hedge in the river to prevent the river going so close to the mill dam and race’.

Tre Felin Llandygai cynllun
Cynllun o’r Felin Isa yn Llandygái yn 1796

Mae’r adroddiad olaf yn sicr yn tynnu sylw at ansefydlogrwydd y bont holl bwysig ar y ffordd dyrpeg, ond mae hefyd yn nodi pa mor werthfawr oedd y felin yn economi’r ardal. Yr oedd dwy felin malu grawn pwysicaf y gymdogaeth wedi eu lleoli ar gwr Tal-y-bont – y Felin Uchaf i’r de a’r Felin Isaf ar y lan gyferbyn ym mhlwyf Llandygái, ond yn cyfrannu ar ei phwysiced i gymuned y pentref. Cyflawnai’r ddwy felin drwy ddefnyddio dŵr Afon Ogwen ofynion amaethyddol a diwydiannol ardal fwyaf ffyniannus y dyffryn a gynhwysai’r ffermydd pwysicaf a’r mwyaf eu maint, yn ogystal â nifer fawr o dyddynnod bychan a ysgubwyd ymaith mewn cyfnod diweddarach gan ddyfodiad y rheilffordd. O sylwi yn fanwl ar Arolwg y Penrhyn yn 1768 bernir bod pentrefan gwladaidd Tal-y-bont yn un o’r rhai mwyaf ei faint, ac efallai’r mwyaf llewyrchus, yn Nyffryn Ogwen yn ei gyfnod. Yn y pentref, os cywir ei ddiffinio fel pentref, yr oedd casgliad o bedwar tŷ a gardd, ynghyd â thyddynnod Tal-y-bont, Tyddyn Cwta, dau dyddyn Pentra Felin ac, ar y cyrion, dau dyddyn Maes y Groes. Roedd pentref Tal-y-bont yn rhan o stad y Penrhyn ac yn ddibynnol ar y stad am ei gynhaliaeth. Er ei fod wedi’i leoli ar drothwy grym gweinyddol y stad yn Llandygái, eto yr oedd pellter hyd braich megis yn caniatáu elfen o annibyniaeth, ac yn fwyaf arbennig annibyniaeth meddwl, yn rhan o grebwyll y preswylwyr.

IMG_2928
Capel Bethlehem

Gellir dirnad meddylfryd annibyniaeth yng nghyfraniad pentref ac ardal Tal-y-bont yn sefydlu enwadaeth ymneilltuol yn Nyffryn Ogwen, ac mae’n amlwg fod rhyw ferw rhyfeddol yn cyniwair drwy’r ardal ar drothwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn y Felin Isaf y trigai John Williams, gof wrth ei alwedigaeth, a’r gŵr a gychwynnodd enwad y Methodistiaid ym mhlwyf Llandygái oddeutu 1783. Y Tyddyn Isaf oedd cartref Elisabeth Ellis, Bedyddwraig wrth ei chredo, a deithiodd i Fochdre yn 1777 i gyrchu pregethwr i draddodi pregeth gyntaf y Methodistiaid ym mhlwyf Llanllechid a hynny yn ei thŷ. Yr oedd gan y Bedyddwyr hefyd ei chenhadon, ac er mai yng Nghilfodan y cychwynnodd yr enwad yn 1771, teulu Humphrey Ellis, fferm y Cefnfaes, gyfrannodd yn helaeth at hybu achos cynnar yr enwad ym Methesda. Ac yn Nhal-y-bont, yn hen gapel Caegwigyn, y sefydlwyd achos ymneilltuol cyntaf Dyffryn Ogwen yn 1784, a’r achos hwn ragflaenodd godi capel Bethlehem yn 1824 ar gost o £300. Yn Caegwigyn hefyd y sefydlwyd Ysgol Sul gyntaf Sir Gaernarfon yn 1788 gan William Hughes gweinidog cyntaf yr eglwys.

Ar gwr dwyreiniol y pentref sefydlwyd achos i’r Methodistiaid Calfinaidd yn y Gatws oddeutu 1799 gan Robert Thomas, saer wrth ei grefft a gododd ei dŷ a’i weithdy ar y safle lle bu’n pregethu am rai blynyddoedd cyn codi’r capel. Adeiladwyd y capel oddeutu 1864 mewn arddull Fernaciwlar gyda’r porth ar dalcen yr adeilad. Perthynai Ysgol Sul ffyniannus i’r capel hwn fel ym Methlehem. Dywedir bod yr Arglwydd Penrhyn y barod ei ganiatâd i’r adeilad fynd rhagddo, ond ar yr amod ei fod i’w guddio y tu cefn i sgrin o dai trillawr eu huchder o’i flaen. Terfynwyd yr achos yn 1996 a dymchwelwyd yr adeilad yn 1997.

Mae’n anodd dychmygu Tal-y-bont fel pentref diwydiannol ond dyna’r hyn a ddigwyddodd yn 1796 pan droswyd y Felin Isaf yn felin ar gyfer malu callestr (flint) i wydro llestri porslen yng nghrochendy’r Herculanaeum yn Lerpwl. Cynllun uchelgeisiol Samuel Worthington, cyfaill mawr i Richard Pennant sgweiar y Penrhyn, oedd y felin. Dygid y callestr o dde Lloegr i Aber Cegin a’i drosglwyddo ar un o dramffyrdd ar reiliau cynharaf Prydain i’w falu yn y felin a’i ddanfon yn ôl i Lerpwl yn yr un ffordd. Byr dymor oedd y diwydiant cyn i Worthington ganolbwyntio ar gael ei ddewis yn brif farchnatwr llechi i Chwarel Cae Braich y Cafn. Trosglwyddwyd datblygiad economaidd yr ardal i gwmni Michael Humble, marsiandwyr o Lerpwl, a arwyddodd gytundeb gyda Pennant yn 1800 i ddatblygu melinau grawn, cornfaen (chert), ac ocr. Mae’n bur debyg mai dyma’r cyfnod y troswyd y felin gallestr yn felin peilliad Penylan, y bwysicaf un yn y gymdogaeth. Yn ddiweddarach yn y ganrif cyflwynodd teulu’r Penrhyn gynllun uchelgeisiol i addasu safle’r Felin Isaf unwaith yn rhagor, yn bennaf ar gyfer anghenion diwydiannol y stad. Cynlluniwyd i agor ffos o leoliad islaw’r Felin Ucha ar Afon Ogwen i redeg am bellter o tua milltir i gyfeiriad Tal-y-bont yn y gogledd. Arweiniwyd y ffos drwy dwnnel oddeutu 600 llath o hyd cyn ei rannu’n ddau, un i gyrraedd melin peilliad Penylan a’r llall i weithio melin goed y stad o 1872 ymlaen. Er bod yr holl gynlluniau hyn yn cael eu datblygu ar draws yr afon o Dal-y-bont, eto y pentref gweithiol oedd ar ei ennill gan nad oedd pentref Llandygái ond megis eglwys a thri thyddyn ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n ddiddorol sylwi mai ar gwr pentref Llandygái y sefydlwyd gefail yr ardal, sy’n awgrymu ei bod yn rhan o ddatblygiad cynnar yn y Felin Isaf cyn i bentref model, ffroenuchel, Llandygái gael ei gynllunio.

20210625_160700
Map OS Talybont yn 1890

Pan ddaeth George Hay Dawkins Pennant i olyniaeth y Penrhyn yn 1808 penderfynodd adeiladu ei gastell gorwych, i greu parc neilltuedig o’i amgylch ac i sefydlu pentref model yn Llandygái, i wasanaethu ei anghenion. Yn raddol, y pentref newydd hwn a gawsai’r sylw, yno yr adeiladwyd neuadd bentref ac y sefydlwyd ysgol a chynllunio ystâd o dai pur wahanol ar gyfer swyddogion y stad oedd yn newydd-ddyfodiaid o Loegr yn bennaf. Gadawyd Tal-y-bont yn bentref gweithiol a gwerinol ac yn bentref o Gymry yn ddiwylliannol, yn grefyddol ac yn ieithyddol.

Diolch i Einion Thomas, cyn Archifydd Prifysgol Bangor, am dynnu ein sylw i’r llawysgrifau sydd yng nghasgliad y Penrhyn – Penrhyn Castle, rhif 1642, 1735; Penrhyn Castle, Rhif 1647, 1741; Casgliad Penrhyn PFA/14/313, Hydref 17,1768, Mawrth 22, 1770. Diolch hefyd i Neville Hughes am ei gyfraniadau mewn ysgrif ac ymgom ac i Dafydd Pritchard, Glanmor Isaf, am ei gyfraniad ar hanes Capel Gatws.

Ffynonellau

Neville Hughes. 2012. Eglwys Annibynnol Bethlehem Talybont ger Bangor- dathlu canrif a hanner y capel presennol. Bangor.

J.I.C. Boyd. 1985. Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire, Vol.2 The Penrhyn Quarry Railways. Oxford.

E.H. Douglas Pennant. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59, 35-54

Megan Hughes Tomos. 2021. Capel Caegwigyn. Gwefan Hanes Dyffryn Ogwen, Mai 23 2021.

Gofaint Dyffryn Ogwen

Yn Arolwg y Penrhyn yn 1768 cofnodir fod tair gefail yn Nyffryn Ogwen – gefail William Pierce yn Llanllechid, gefail Joseff Pritchard yn Llandygai a gefail Robert Owen yn y Talgae, ac mae’n debyg y byddai’r tri gof yn cydweithio â Josiah Mills yn Nhyddyn Isaf ger Llandygái a oedd yn saer troliau. Rhyngddynt, bryd hynny, gallasai’r tri gof gwrdd â holl ofynion cymdeithas wledig Dyffryn Ogwen am grefft y gofaint haearn.

Ymhen llai na deng mlynedd ar hugain cyfnewidiwyd holl strwythur y gymdeithas wledig i un ddiwydiannol gan greu gofynion tra gwahanol ar arbenigedd y gofaint. Er nad oes gofnod am y gefeiliau diwydiannol cynharaf yn Chwarel y Penrhyn mae’n amlwg y byddai‘n rhaid wrth grefft y gofaint o’r dechrau cyntaf, ac erbyn 1832 aethpwyd un cam ymhellach a sefydlu ffowndri yn y Felin Fawr i ateb holl ddibenion trwm y gloddfa. Yno atgynhyrchid copïau manwl o’r holl offer a ddeuai i’r chwarel fel y gellid adnewyddu pob darn pe byddai raid o’r stoc a oedd yn bresennol. Yn 1877 adeiladwyd gweithdy peirianyddol newydd yn y Felin Fawr i gynnwys un efail fawr gyda naw pentan, a’u cynnyrch yn amrywio o greu ac adnewyddu celfi, i adeiladu wagenni a rheiliau ac i drwsio peiriannau fel bo’r gofyn mewn diwydiant arbenigol ac iddo draul trwm a garw. Trasiedi’r Felin Fawr oedd i’r siop seiri gael ei llosgi’n ddamweiniol yn 1952 ac i holl geinder patrymau pren y ffowndri, sail i fwrw pob manylyn, gael eu dinistrio’n llwyr gan roddi terfyn anurddasol i grefftwaith cenedlaethau o grefftwyr.

Erbyn canol a diwedd yr 19g yr oedd o leiaf pum gefail draddodiadol yn gweithio yn Nyffryn Ogwen. Roedd dwy ohonynt ym Methesda, un ger y Douglas, a’r llall, gefail Richard Owen, ger Teras Coetmor ym mhen arall y pentref. Roedd tair gefail ar y cyrion sef gefail Ifan Roberts yn Llanllechid, gefail William Edwards ym Mryn Bella, a gefail Tan Lôn yn Llandygái. Yn dra gwahanol i ofynion arbenigol gefeiliau’r chwarel, gwasanaeth mwy traddodiadol a geid yn y gefeiliau hyn. Roedd rhai’r cyrion yn ateb gofynion megis pedoli a thrwsio offer amaethyddol gan rannu’r gwaith gydag is efeiliau yn Nhyddyn Sarn ger eglwys y Gelli yn Nhre-garth, a gefail yn y Getws ger Talybont. Gorchwylion nid annhebyg a fyddai i efeiliau’r pentref yn trin a thrwsio cerbydau, ac yn achos gefail Richard Owen arweiniodd hyn at sefydlu garej trin ceir yn Nôl Ddafydd ar gwr gogleddol y pentref. Yn gyffredin i waith yr holl efeiliau roedd y gwaith o lunio giatiau a rheilings ar gyfer cymuned a oedd yn ehangu mewn maint a phoblogaeth. Rhai o’r giatiau hyn yw’r cofebau mwyaf niferus sy’n aros i gyfraniad cenhedlaeth o ofaint a adawodd eu stamp ar gymeriad yr ardal.

Ffig 1
Giât a bondo Gordon Teras

Nid oes ateb pendant i’r cwestiwn sut mae adnabod gwaith y gwahanol ofaint a oedd yn gweithio ym Methesda? Cymerer, er enghraifft, yr holl ddatblygiad tai a adeiladwyd ar gwr gogleddol y pentref o fewn cyfnod byr ar ddiwedd y 19g. Mae gatiau a reilings Rhes Gordon, Rhes Coetmor a Rhes Elfed yn rhyfeddol unffurf eu cynllun gyda rhai amrywiadau bychan. Eu prif nodwedd yw bod tri bar ar ffurf U wedi eu trosi yn ffurfio canolbwynt y giât, ac mae’r holl gyfansoddiad yn y tair stryd yn awgrymu gwaith a brynwyd yn ei grynswth gan un cwmni mawr. Yn ogystal, perthyn un nodwedd arbennig i’r holl gynllun yn Rhes Gordon, sef y trelis modrwyog sydd yn addurn ychwanegol dan fondo’r datblygiad.  Tybed a oedd hyn yn rhan o un cytundeb dwsinau i roddi golwg addurnedig ychwanegol i’r holl safle? Mae’n amlwg nad Richard Owen y gof yng ngefail Dol Ddafydd gerllaw a gyflawnodd yr holl waith hwn er bod y datblygiad ar drothwy ei ddrws megis.

Cyflenwid giatiau’r fro yn ôl y gofyn, y mwyafrif llethol ar gyfer tai unigol, eraill yn glwydi i gaeau fferm, rhai yn giatiau mochyn ar gyfer llwybrau’r fro, a rhai mwy ffurfiol yn gomisiynau unigol. Gellir rhannu giatiau’r tai i ddau brif ddosbarth – y rhai plaen eu crefft a’r rhai addurnedig. Giatiau wedi eu rhybedu yw’r mwyafrif llethol, gyda phedwar bar gan amlaf yn creu’r ffrâm ond mewn rhai enghreifftiau prin defnyddir un bar ar ffurf U a’i ben i lawr a’i waelod wedi ei gau gan un bar trawst. Mae’r dulliau o gau’r clwydi yn amrywio, rhai gyda chlicied, eraill gyda bollt i dwll, rhai gyda choes sbring, a nifer bychan ar y giatiau trymaf gyda bach i’w godi oddi ar y derbynnydd.

Ifan Roberts (1885-1973) oedd gofaint Llanllechid am 60 mlynedd, ac yn olynydd i Hugh Thomas mewn gefail â’i thras yn ymestyn i’r efail yn Arolwg 1768. Gellir adnabod ei waith oherwydd ef a gyflawnodd holl giatiau fferm a chwarel Tan y Bwlch yn ogystal â nifer o giatiau i dai unigol ym mhentref Rachub. Nodweddir ei waith gan gatiau plaen a syml eu cynllun gyda fflaped o haearn yn gryfder ychwanegol ar onglau uchaf rhai o’r giatiau trwm. Mae ei grefft i’w gweld ar ei gorau yn y ddwy giât i fynedfa chwarel Tan y Bwlch, ac yn y giât mynydd sydd ar waelod yr allt fawr yn Chwarel y Foel. Tybed ai ef oedd yn gyfrifol am lunio rhai o gatiau mochyn ardal Llanllechid yn ogystal? Ar y llwybr o Bont Dolau Hirion ar y Lôn Goed i Eglwys Llanllechid mae’r un math o fflaped yn addurno’r rhan fwyaf o’r clwydi sydd yn y gatiau mochyn gyda bar ar hytrawst i atgyfnerthu’r cynllun. Mae’n annhebygol mai ef oedd gwneuthurwr y giât mynydd haearn nodedig sydd yn agor i Gwm Caseg ar y ffordd i chwarel Dr Hughes, giât eithriadol drwm a chydnerth ei gosodiad gydag addurn troellog ar ffurf palmette yn goron ar ei brig.

Y mae rhai gatiau haearn ffurfiol a grëwyd i gomisiwn yn aros yn yr ardal. Dioddefodd gatiau a rheilings o’r math hyn adeg yr Ail Ryfel Byd pan awdurdodwyd eu toddi ar gyfer dibenion milwrol. Dyma mae’n amlwg oedd tynged y giatiau i Eglwys Glanogwen, ond erys un enghraifft nodedig yn y giât osgeiddig sy’n arwain i eglwys y Gelli yn Nhregarth. Ond os am weld gwir grefftwaith y gofaint rhaid ond edrych ar y rheilings sy’n amgylchynu bedd mam W. J. Parry yn y fynedfa i Eglwys Glanogwen, gwaith a nodweddir gan ei braffter a’i gadernid.

Bu farw Elisabeth Parry yn 1864 a’r dyddiad hwn yw un o’r cynharaf y gellir ei gysylltu â chrefftwaith y gofaint yn Nyffryn Ogwen. Pe byddid am werthfawrogi crefftwaith y gofaint modrwyog yna rhaid edrych ar fireinder cyfansoddiad giat Brae Side yn Nhregarth sydd, ysywaeth, ond wedi ei diogelu ar gerdyn post o’r dauddegau.

Mae cyflwr llich-di-dafl cynifer o gatiau haearn y fro yn peri gofid, yn arbennig y rhai mwyaf distadl megis y gatiau mochyn. Yr oedd i’r rhain eu crefftwaith arbennig fel y bo’r pen crwm yn cyfateb yn union gyda’r bar gwaelod a’r rheliau yn mesur eu lle yn gyfatebol drefnus yn y cyfanwaith. Mae’r enghreifftiau sy’n gyfan bellach yn brin a fersiynau metal di gymeriad yn cymryd eu lle, a thrwy hynny mae darn o hanes Dyffryn Ogwen hefyd yn llithro i ddifancoll.

Gwybodaeth gan  Wyn Roberts, Bryn Difyr, Tregarth; Andre Lomozik, Bethesda

Ffynonellau

Theo Roberts 1999. Y Felin Fawr (Chwarel y Penrhyn); ei hanes a’i rhamant. Dinbych

Andre Lomozik. Gatiau. Llais Ogwan, Mis Ebrill 2016..

Pandai Dyffryn Ogwen

Pandy Tregarth 1950
Pandy Tregarth oddeutu 1950, adeilad y pandy yw’r uchaf ar y chwith; llun drwy garedigrwydd Thelma Morris

Un cam yn y broses o greu brethyn oedd pannu, sef y broses hollbwysig a ddigwyddai mewn pandy. Ac yn Nyffryn Ogwen yr oedd dau bandy bid sicr, ac efallai un, os nad dau arall, yn ogystal. Ond gwell dechrau drwy egluro cymhlethdod y broses o greu brethyn cyn trafod faint, ac ym mha le, yr oedd y pandai yn ein hardal.

Mae’r broses yn dechrau drwy gneifio gwlân y ddafad sy’n arwain at gribo a glanhau’r cnu cyn nyddu’r gwlân yn edafedd drwy ddefnyddio’r droell. Yng nghofnodion ewyllysiau Dyffryn Ogwen, sy’n dyddio o’r ail ganrif ar bymtheg a’r ddeunawfed, yr oedd y droell yn rhan anhepgor o feddiannau mwyafrif y trigolion.  Mae’r pwyslais ar wlân yn rhan o’r newid a ddigwyddodd yn yr economi leol pryd y daeth bugeilio defaid lawn cyn bwysiced, os nad yn bwysicach, na magu gwartheg. Ac fe honnir mai o’r gair gwlanen y tarddodd y gair Saesneg flannel, cyfeiriad sy’n nodi pwysigrwydd y diwydiant gwlân yng Nghymru yn y gorffennol.

Y cam nesaf yn y broses oedd gwehyddu’r edafedd yn frethyn llac, gorchwyl a fyddai’n digwydd gan amlaf ar yr aelwyd gartref drwy ddefnyddio gwŷdd pren (loom) syml. Yn y cyflwr hwn byddai ffibrau’r edafedd angen eu plethu’n dynn a’u cryfhau tra oedd y brethyn yn dal yn fudur ac yn llawn o olew a saim y ddafad. A hwn oedd yn gofyn am gyfraniad y pannwr, a hen broses ddigon aflan a drewllyd oedd pannu’r gwlân i gryfhau’r brethyn. Cyn i’r broses gael ei mecaneiddio, mewn pandy, y dull oedd gosod y brethyn llac mewn cafn llydan gyda digon o hen ddŵr piso drewllyd yn ei orchuddio er mwyn golchi’r saim a’r baw allan o’r defnydd. Yna byddai nifer o ferched fel arfer yn ymuno yn y cafn i’w sathru’n galed, ei bwyo a’i guro gyda’u traed hyd nes y byddai ffibrau’r gwlân yn cryfhau ac yn uno. Perthyn nifer o ganeuon gwerin Cymru i’r traddodiad hwn, a cheir sawl cân werin o’r Alban sydd yn cyfeirio at yr un gorchwyl. Dywedir bod y cyfenw cyffredin Walker yn Saesneg hefyd yn deillio o’r un traddodiad o bwyo’r brethyn yn y cafn.

Ymhen amser adeiladwyd pandai sefydlog i drin y gwlân yn fecanyddol o dan amgylchiadau llawer iawn iachach na gorfod ei droedio fel cynt.  Cofnodir bod y pandai cyntaf ym Mhrydain yn dyddio i’r ddeuddegfed ganrif yn Ne Lloegr, ac erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg, o dan nawdd y mynachlogydd Sistersaidd, yr oeddynt yn sefydliadau pwysig yng nghefn gwlad Cymru yn ogystal. Gorchwyl y pandy oedd glanhau a chryfhau ffibrau’r brethyn ac felly yr oedd yn hanfod fod yr adeilad yn derbyn cyflenwad digonol o ddŵr i weithio’r peirianwaith, sef yr olwyn ddŵr, yn ogystal ag i olchi’r defnydd. Peirianwaith mewnol yr adeilad oedd dwy ordd bren enfawr a oedd yn taro’n gyson a chaled ar y defnydd llac a oedd wedi ei daenu islaw mewn padell arbennig gydag ymylon crwm. Yr oedd blaenau’r ddwy ordd ar ffurf crib ac felly drwy daro’r brethyn yn erbyn ymylon crwm y badell islaw yr oeddynt hefyd yn ei droi a’i symud  ymlaen fel na fyddai’r brethyn yn cael ei niweidio. Gallasai’r pannu ddigwydd am oddeutu dwy awr – y pannu cyntaf mewn dŵr piso aflan, yr ail gyda chlai’r pannwr yn golchi’r defnydd, a’r trydydd mewn dŵr sebon cynnes. Yn dilyn proses y pannu byddai’r brethyn yn cael ei daenu ar fframiau pren gyda bachau haearn arbennig (tenters) i’w sychu a’i ymestyn yn yr haul. Y bachau hyn roddodd yr ymadrodd yn Saesneg ‘on tenterhooks’, megis ar biga’r drain,  ond a roddodd hefyd yr enw deintur yn Gymraeg sydd wedi ei ddiogelu i’r presennol  mewn enwau caeau. Byddai’r pannu yn crebachu’r deunydd i hanner ei faint ond gellid adfer peth o’r maint gwreiddiol, ond nid yn gyfan, wrth ei sychu yn yr haul.  Wedi gorffen y broses byddai angen codi blewyn y brethyn, gorchwyl a gyflawnid drwy ei gribo gyda llysiau’r cribau (teasle), planhigyn sydd â blew garw yn rhan ohono. Ar derfyn yr holl brosesau hyn byddai’r brethyn yn lân, a gwyn ei liw, ac yn barod i’w lifo  cyn ei ddanfon at y teiliwr neu’r gwehydd i’w drosi’n ddillad neu yn garthenni yn ôl y gofyn.

Yn Nyffryn Ogwen mae’r enw pandy wedi goroesi mewn dau leoliad arbennig, sef tyddyn y Pandy yn Nhregarth, ac ar Bont y Pandy ar yr A5 gerllaw Tyddyn Dicwm.  Er hynny, yr oedd dau bandy arall yn Nyffryn Ogwen, er nad adnabyddir hwy wrth yr enw pandy. Saif y cyntaf ym Melin Cochwillan, a’r ail ym Mhen Isa’r Nant yn Nant Ffrancon. Gwell trafod y pedwar yn unigol oherwydd eu hynodrwydd.

Pandy Craig y Pandy yn Nhregarth

Cofnodir y Pandy hwn yn rhan o dyddyn o ychydig dros ugain acer yn Arolwg y Penrhyn yn 1768.  Lleolwyd y pandy islaw Craig y Pandy a chynhwysai’r tyddyn saith cae. Ymddengys bod adeiladau perthynol y pandy, y tŷ, a gardd y tŷ wedi eu lleoli ar safle pur eang o fwy na thair acer. Y cae arall holl bwysig a nodir oedd Cae’r Dentur Bach, llain at faintioli dwy acer, ac mae’r enw hwn wedi goroesi hyd y presennol ar y safle yn Nhregarth.  Mae lleoliad y pandy yn ddiddorol oherwydd na chafodd ei adeiladu ar lan afon, ond yn hytrach derbyniai’r dŵr o afonig fechan oedd yn tarddu ger Fronheulog cyn llifo i Waun y Pandy i’r gogledd o’r safle. Yno yr oedd llyn bychan yn derbyn y dŵr a fflodiart yn ei arwain i’r pandy pan fyddai’r gofyn. Ar y ffin â’r Pandy yr oedd fferm Moelyci ac mae yno hefyd gae o’r enw Cae’r Pandy, er mae’n bur annhebyg fod hwn yn dynodi safle pandy annibynnol i’r un a saif ar y terfyn yn Nhregarth. Serch hynny mae’n rhaid ystyried fod y Pandy islaw Craig y Pandy yn rhan o rwydwaith llawer ehangach o felinau a berthynai i ddalgylch Afon Cegin. Y llyn bychan yn Waun y Pandy oedd tarddle’r dŵr a redai i weithio’r felin flawd yn y Felin Hen a oedd i lawr y ffordd o Foelyci, tra ar afon Gegin yr oedd melin rawn arall yng Nghoed Howel gyda dŵr yr afon i droi’r felin wedi ei gronni y tro hwn mewn argae llawer mwy a oedd wedi ei lleoli i’r de yng Nglasinfryn.  Yr argae hwn oedd hefyd yn cyflewni dŵr i’r felin wlân a sefydlwyd yn y pentref yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a’r datblygiad hwn, bid sicr, oedd uchafbwynt y crynswth melinau a adeiladwyd yn yr ardal hon.

Pandy Melin Cochwillan

Yr oedd y pandy hwn yn rhannu’r un safle ym Melin Cochwillan â’r felin flawd a’r odyn galch, ac o ganlyniad nid yr enw pandy oedd flaenaf  wrth gyfeirio at ei leoliad. Rhannai’r pandy yr un ffos ac a gyrchai ddŵr o Afon Ogwen i weithio’r felin, cyfleustra a oedd yn nodwedd gyffredin mewn sawl safle arall debyg yng Nghymru. Mae’r pandy, fel y felin, wedi eu cofnodi yn Arolwg y Penrhyn yn 1768, a chan bod eu lleoliad mor agos at blasty Cochwillan ar y dorlan uwchlaw, gellid ystyried efallai y byddai dyddiad eu sefydlu yr un mor gynnar â’r plasty yn y Canol Oesoedd. Mae’r Arolwg yn cofnodi’r Pandy fel tyddyn o 13 acer ac mae Cae’r Dentur yn llain amlwg yn yr uned sy’n mesur ychydig yn fwy na dwy acer mewn maint. Mae yno hefyd Cae Haidd, sy’n dair acer mewn maint, a pherthynas y cae hwn â’r felin y drws nesaf yn fater o gryn ddiddordeb o nodi nad oedd caeau yn rhan o uned y felin. Ar ddyddiad yr Arolwg nid oedd tenant yn y Felin nac yn Nhŷ’r Felin, tra enwir Robert Thomas yn y Pandy. Mae’r Arolwg yn cofnodi un ffaith arall ddiddorol sef bod rhan o’r Allt Wyllt ar lan yr afon wedi ei difrodi mewn gorlifiad ac mae hwn bid sicr yn cyfeirio at orlifiadau difrifol a ddigwyddodd yn yr ardal ychydig flynyddoedd cyn dyddiad yr Arolwg.

Pandy Pont y Pandy

Mae Pont y Pandy yn cofnodi enw’r pandy a chwalwyd pan adeiladwyd y bont a’r ffordd bost gan Telford yn y lleoliad hwn yn 1819.  Mae Telford hefyd yn cofnodi yn un o’i gynlluniau rhag baratoawl i’r ffordd, enw’r pandy fel Pandy Coetmor, a dyna sefydlu’r ffaith paham nad oes cyfeiriad ato yn Arolwg y Penrhyn yn 1768. Mae Pont y Pandy ac Afon y Llan yn dynodi’r ffin rhwng stadau’r Penrhyn a Choetmor ac felly James Coytmor Pugh ac nid Richard Pennant oedd perchennog y pandy yn y ddeunawfed ganrif. Yn 1786 gwnaeth William Earl, y tir fesurydd o Norwich a gynlluniodd fapiau Arolwg Penrhyn yn 1768, gynllun o safle’r pandy ar gyfer y perchennog uchod. Ynddo mae lleoliadau’r adeiladau wedi eu dangos yn glir cyn bod y ffordd bost wedi eu gwahanu. Ar lan yr afon mae dau adeilad gyda’u gerddi perthynol wedi eu dynodi, a lled un cae i’r dwyrain ddau adeilad gefn wrth gefn.

Pandy coll 4
Pont y Pandy – llwybr y ffos yn codi o’r Ogwen – llun drwy garedigrwydd Einion Thomas

Dengys y cynllun y perthynai deunaw cae i’r pandy, cyfanswm o ddau ddeg pum acer i’r uned, ond yn dra anffodus ni enwir y caeau yn y gofrestr.  Erbyn 1839 dengys cofnod y Degwm fod yr eiddo wedi ei rannu yn ddau, un yn uned o 10 acer yn perthyn i John Thomas, a’r llall o 11 acer ym meddiant Edward Parry.  Serch hynny, yr oedd adeiladau’r pandy wedi eu gwarchod yn naliad John Thomas er eu bod bellach wedi eu rhannu ar y naill ochr gan ffordd Telford.  Mae’n rhesymol gofyn a oedd y pandy yn dal mewn gwaith erbyn hynny? Ychydig iawn o olion y pandy a erys hyd heddiw ar ochr yr afon. Ar y lan i’r de gellir canfod gwely’r ffos a oedd yn bwydo’r pandy, ac mae mur allanol yr adeilad i’w weld yn sbecian o dan domen enfawr o bridd sy’n gorchuddio’r safle ers yn ddiweddar. Ar ochr y dwyrain o’r ffordd mae’r adeiladau yno, y tŷ a dwy siambr ar un llawr, yn coleddu’r enw  Pandy, ond ymchwil pellach yn unig a all sefydlu pa mor wreiddiol yw eu hadeiladwaith.

Pandy coll 1
Pont y Pandy yn 1840 – manylyn o fap y degwm yn dangos ffordd Telford yn rhannu’r safle; noder fod y ddau fwthyn y tu uchaf i’r ffordd yn sefyll hyd heddiw

Penisa’r Nant

Nid oes tystiolaeth ysgrifenedig i brofi mai pandy oedd yr adeilad sy’n rhannu’r un safle â’r llaethdy enwog a adeiladwyd gan Richard Pennant i’w wraig Anna Susannah ym Mhenisa’r Nant. Ond mae un ffaith arbennig sy’n awgrymu hynny. Yn Afon Ogwen rhwng Llyn Dolawen a Llyn Pont Ogwen mae Llyn Dentur a’i leoliad fwy neu lai yn union gyferbyn a Phenisa’r Nant, ac ar y llethr  uwchlaw mae yno hefyd Fryn Dentur. Gan nad oedd Richard Pennant wedi sefydlu llaethdy ei wraig tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif nid yw’r enwau hyn yn ymddangos yn yr Arolwg a awdurdododd ef o stad y Penrhyn yn 1768. Rhaid dyfalu felly fod y llaethdy a’r felin yn cydoesi, ac o ddyfalu ymhellach ofyn beth oedd pwrpas adeiladu’r felin onid oedd pandy fel mae’r enwau dentur yn eu hawgrymu yn y gymdogaeth agos? O dderbyn yr ymresymiad hwn gellir synhwyro fod y pandy yn rhan o gynlluniau arloesol Richard Pennant i gyfoethogi economi ei stad. Golygai sefydlu’r pandy gost ariannol cychwynnol mewn agor ffos o Afon y Berthen yn Nhynymaes gryn hanner milltir i ffwrdd i bweru’r adeiladau ar y safle, ac o wneud hynny gellir ystyried pa mor fanteisiol oedd sefydlu’r pandy a’r llaethdy yn ogystal â’r fferm fodel yn Nolawen i sbarduno’r economi leol. O durio ymhellach yn archifau stad y Penrhyn mae’n sicr y canfyddir tystiolaeth ddogfennol a fyddai’n profi, neu’n gwrthbrofi, y dehongliad uchod o’r pandy ym Mhenisa’r Nant.

Manylyn Penisarnant 1855
Penisa’r Nant yn 1855; noder llwybr y ffos o afon Berthen oedd yn gweithio’r pandy; manylyn o Fap Johnson, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor.

Wedi pwyso a mesur y dystiolaeth am bandai Dyffryn Ogwen ystyrir bod tri ohonynt wedi eu sefydlu o leiaf cyn cyfnod canol y ddeunawfed ganrif, ac y gallasai un ohonynt o leiaf olrhain ei hynafiaeth yn ôl i gyfnod llawer cynharach yn y Canol Oesoedd. Enghraifft ddiweddarach fyddai’r pandy ym Mhenisa’r Nant, os cywir y dadansoddiad, ond fel y tri arall yr oedd hwn hefyd yn adlewyrchu pwysigrwydd y diwydiant gwlân yn economi amaethyddol Dyffryn Ogwen mewn oes a fu.

Diolch i Einion Thomas, Fron Ogwen, Hendyrpeg ac i Thelma Morris, Llandegfan am eu cymorth wrth ‘sgwennu’r pill hwn.

Ffynhonnell

Iorwerth C Peate, 1933. Y Crefftwr yng Nghymru – rhagymadrodd i hanes crefft. Pennod 4 – nyddu a gweu. Aberystwyth

Pentref Llanllechid

Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi’n benodol o’i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau’r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd â’i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa’r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod  Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau’r plwyf, y swyddog cyntaf o’i fath yn hanes yr ardal mae’n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion  ym mis Chwefror 1849:

‘The list of 15 men qualified or willing to serve as constables were made out and it was further resolved to appoint a paid constable in this parish to reside in or near Bethesda whose duty will be to prosecute all notons or drunken persons especially on Sundays and to see if the Publicans do keep regular hours according to the law, and to keep a  close a inspection at Bethesda on the Quarry pay days and the week following and also on the first and last days of each month and also to watch and keep care of commons of the parish of Llanllechid and to report every one who may cut turf or injure its pasture to which purpose he must visit the said commons from Penisarnant wall to Bryn Quarry time a week during the month of April, May, June, July, August nnd September, one of his visits to be on Saturday evening in each week … his salary being fixed this day at fifteen pounds, seven pounds and ten shillings from the Poor Rates, Col. Pennant having kindly proposed to pay the other seven pounds and ten shillings. That the person is to be recommended to Mr Wyatt [goruchwyliwr Stad y Penrhyn] by the Parish Officer and Mr John Parry of Bethesda, if approved by him he will be accounted duly elected’.

Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i’w gyfrannu at brynu cot i’r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu’r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau’r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg  a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o’r ffermydd cyfagos – Corbri yn dair uned,  Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i’w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y sêl ‘siet’ arbennig a oedd yn rhan o’r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae’n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu’r ‘pinfold’ yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu’r comin.  Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen â phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchïo mewn bod â dwy dafarn, y Red Lion a’r Bull.

Eglwys Llanllechid
Eglwys Llanllechid

Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o’r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd  gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Tŷ’r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu’r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi’r amser i’r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o’r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced.

Capel Llan 1
Capel Peniel

Sut mae dehongli’r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy’n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na’i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau’r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu – rhyfedd o fyd!

Gwybodaeth  bersonol gan Ieuan Wyn, Talgarreg, Ffordd Carneddi, Bethesda

Ffynonellau

Cofnodion Pwyllgor Gwarchod Comin Llanllechid – drwy law Edgar Roberts, Llanfairpwll.

E Namora Williams. 1985. Carneddog a’i deulu. Dinbych

Porth Penrhyn

IMG_20191031_0008 (2)
Abercegin – llun gan artist anhysbys o’r hafan cyn dyddiad ei throi yn borthladd swyddogol

Datblygwyd y porthladd yn Aber Cegin i allforio llechi Chwarel y Penrhyn i bedwar ban byd. Yn 1786 sicrhaodd Richard Pennant angorfa yn Aber Cegin drwy brydles gan Esgob Bangor a’i dasg yn awr oedd datblygu porthladd masnachol i dderbyn llongau i’w llwytho oddi ar y cei yn hytrach nag o’r traeth. Y ‘pwll’ yn Aber Cegin oedd pen llanw’r môr i’r afon ac yno yn 1790 adeiladwyd y cei cyntaf i dderbyn llongau o 300 i 400 tunnell. Adeiladwr o Bentir, Thomas Knowles, oedd yn gyfrifol am gyflawni’r gwaith ac ymestynnai’r cei hyd at 600 troedfedd i gyfeiriad y môr. Yn 1803 ychwanegwyd at y cei cyntaf i gyrraedd allan ymhellach i ddŵr pen llanw, datblygiad a fyddai’n caniatáu i longau gyrraedd at ddwy ochr y cei. Datblygiad pwysig arall oedd adeiladu tramffordd y chwarel yn 1801 i drosglwyddo cynnyrch y gloddfa yn effeithiol i’r cei. Cost y ddwy fenter i Pennant, y cei a’r dramffordd, oedd £170,000. I gyflawni’r gofyn mewn marchnad oedd yn ehangu’n gyflym ychwanegwyd at y cei gwreiddiol drachefn yn 1820 i dderbyn 100 o longau ac yn 1855 adeiladwyd ail gei gan greu doc mewnol rhwng yr hen a’r newydd. Bryd hynny cysylltwyd Porth Penrhyn gyda dolen i brif reilffordd yr LNWR, ond rhaid oedd aros tan 1879 cyn y troswyd  tramffordd y chwarel yn rheilffordd i drafnidiaeth stem. Fel terminws y rheilffordd adeiladwyd sied arbennig i gynnal a chadw injans stem y brif lein, ac ynddi hefyd byddai injans llai, ond prysur, y porthladd yn cael eu tanio a’u gweinyddu.

20211203_105917
Cynllun Robert Williams, mab William Williams o Borth Penrhyn yn 1803 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor

O’r cychwyn cyntaf datblygwyd y porthladd i fod yn ganolfan ddiwydiannol yn ogystal â safle masnachol. Fel un o aelodau seneddol dinas Lerpwl yr oedd gan Pennant gysylltiad agos gyda diwydianwyr y dref a masnach caethwasiaeth ryngwladol ei eiddo yn Jamaica. Ei gyfaill mawr oedd  Samuel Worthington, masnachwr blawd o Lerpwl a sefydlydd crochendy’r Herculaneum yn y ddinas. Drwy drefniant rhwng y ddau penderfynwyd mewnforio callestr o Sussex ac Iwerddon drwy Aber Cegin i’w falu yn y Felin Isaf yn Llandygái cyn ei ddanfon yn ôl i’r crochendy i wydro wyneb y llestri. Symudodd Worthington i fyw i Landygái a phenodwyd ef yn gyfrifol am werthiant cynnyrch y chwarel, swydd o fawr bwys oherwydd y dirwasgiad yn y farchnad o ganlyniad i drethiant uchel y llywodraeth ar lechi ac effeithiau’r rhyfel gyda Ffrainc. Drwy ei gysylltiadau gallai ef drefnu masnach ehangach i’r llechi a’u hallforio  i borthladdoedd pellach na Lerpwl ac Iwerddon. Yn 1801 sefydlwyd ffatri i gynhyrchu llechi ysgrifennu yn y porthladd, diwydiant nad oedd yn drethadwy, ac erbyn 1804 cynhyrchai’r gwaith 136,000 o dabledi gan ddefnyddio 3000 troedfedd o goed fframio a chyflogi rhwng 25 a 30 o fechgyn. Cymaint oedd llwyddiant y fenter hyd nes ennill marchnad eu prif gystadleuwyr yn y Swistir a difrodi’r diwydiant yno. Cymerodd y Penrhyn ofalaeth lawn o’r ffatri yn 1829 ac fe’i hehangwyd ymhellach yn 1847. Cyn hynny yr oedd diwydiannau eraill wedi eu sefydlu yno i gynnwys yn 1828 tair odyn galch ac erbyn 1874 gweithdy peirianyddol i drin yr injans stem a gyflwynwyd gyntaf i’r porthladd yn 1874. Ychwanegwyd atynt injans prif linell y chwarel yn 1878 pan adeiladwyd sied arbennig i’w cadw. Yr oedd prysurdeb y porthladd yn ei anterth yn ystod chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac allforion llechi yn cyrraedd marchnadoedd Cyfandir Ewrop a’r Unol Daleithiau, a hyd at 20 llong y mis yn gadael y cei a chyfanswm o 35,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn cael eu hallforio. Adeiladwyd dwy lifddor gadarn i gronni dyfroedd Afon Cegin yn llyn eang i’r de o’r bont sy’n arwain i’r porthladd, ac yr oedd gan y llyn hwn bwrpas arbennig i hwyluso trafnidiaeth forol y porthladd. Pan fyddai llongau trymlwythog ar gychwyn eu mordaith, a’r llanw yn rhy isel i’w hwylio’n rhwydd,  yna agorid y llifddorau gan adael i ddŵr y llyn lifo  i’r cei gan chwyddo’r llanw isel yn ddigon uchel i hwylio’r llongau trymaf yn ddidramgwydd ar eu taith.

llun du a gwyn
Porthladd Penrhyn cyn 1900, llun drwy garedigrwydd a chaniatâd y diweddar Alaw Jones, Parc Moch

Law yn llaw â gweithgaredd prysur y porthladd yr oedd hefyd i ddatblygu fel canolbwynt gweinyddol y chwarel a stad y Penrhyn. Yn ei gyffiniau agos yr oedd Lime Grove cartref Benjamin Wyatt, asiant cyntaf stad y Penrhyn a benodwyd i’r swydd gan Richard Pennant yn 1786. Y gŵr hirben a dylanwadol hwn a benderfynodd ddatblygu aber Afon Cegin i fod yn borthladd, ac yn ystod cyfnod o 33 mlynedd o wasanaeth hyd at ei farwolaeth yn 1818 cynlluniodd nifer o ddatblygiadau pellach yn y porthladd. Mae yno gasgliad o adeiladau gweinyddol pwysig ar y cei sy’n cynnwys tŷ mawreddog Swyddfa’r Porthladd, a adeiladwyd yn 1832 i gynllun gan Benjamin Wyatt mewn arddull bensaernïol regency. Yno hefyd mae prif swyddfa weinyddol stad y Penrhyn a adeiladwyd mewn arddull italianate yn 1860. Mae pensaernïaeth yr adeiladau hyn, amrediad diwydiannol y safle, a’i brif swyddogaeth fel canolbwynt allforio llechi chwarel y Penrhyn i’r byd, yn destament i lwyddiant a hyder stad y Penrhyn yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

porth penrhyn cynllun
Cynllun y porthladd yn 1917

Ffynhonnell

David Thomas. 1952. Hen Longau Sir Gaernarfon. Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, Caernarfon.

J I C Boyd. 1985.      Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire. Vol. 2. – The Penrhyn Quarry Railways. Oxford.

Elis-Williams. 1988. Bangor port of Beaumaris; the nineteenth centuary shipbuilders and shipowners of Bangor, Gwasanaeth Archifau Cyngor Gwynedd, Caernarfon.

Hafoty Famaeth a Hafoty Lowri

Ar ucheldir comin Llanllechid, dyffryn Afon Ffrydlas a chyrion y Carneddau yng nghymoedd Caseg a Llafar mae yno doreth o safleoedd sy’n perthyn i gyfnodau cynhanes a chyfnodau hanesyddol diweddarach. Olion cymdeithasau yn byw ar y cyrion sydd i’w gweld yn yr ardaloedd hyn yn defnyddio adnoddau’r ucheldir pan fyddai amgylchiadau economaidd, amgylcheddol, neu hyd yn oed boliticaidd, yn caniatáu. Credir, er enghraifft, fod yr ucheldir wedi ei boblogi yn ystod cyfnod yr Oes Efydd (2500-750 Cyn Crist) fel yr oedd prinder tir yn yr iseldir yn gorfodi  cymdeithasau, dan orfodaeth efallai, i ledu i diroedd ymylol llai ffrwythlon, onid i ymadael yng nghyfnod dilynol yr Oes Haearn (750 -45CC) wrth i’r adnoddau ddirywio dan bwysau newid  hinsawdd.

Mewn arolwg diweddar cofrestrodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol fwy na 700 o safleoedd a nodweddion archaeolegol yn yr ardaloedd hyn, ond y broblem enfawr ydyw gosod y mwyafrif ohonynt yn eu cyd-destun hanesyddol cywir. Yn gyffredinol, dosberthir safleoedd a nodweddir gan adeiladau crwn i gyfnod cynhanes a chyn Rufeinig, tra perthyn safleoedd ac adeiladau sgwarog i gyfnodau ôl-Rufeinig, y Canol Oesoedd a chyfnod y Chwyldro Diwydiannol Diweddar, ond rhaid pwysleisio mai rhaniad cyffredinol iawn yw hwn. I’r categori cynhanes perthyn carneddau claddu, twmpathau llosgi cerrig, ac anheddau byw gyda nifer ohonynt wedi eu cysylltu â chaeau bychan a waliau cerrig isel sydd yn ymddangos heddiw fel petaent yn igam ogamu ar grwydr diamcan hyd  y gweunydd.

Prif nodwedd llawer o’r adeiladau o gyfnodau diweddarach yw eu bod yn ymddangos yn ddigyswllt a neilltuedig. Ystyrir fod canran uchel yn gorlannau neu yn ffaldiau, rhai yn sefydliadau dros dro, eraill yn fwy parhaol gyda chwt bychan neu loches yn gysylltiedig, ac eraill yn addasiadau o adeiladau cynharach, rhai o gyfnod cynhanes, at ddefnydd mwy perthnasol i’w cyfnod. Yn arolwg yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol cofnodir bod 94 safle corlan yn ucheldir Llanllechid a’r Carneddau ac maent oll yn rhan o economi fugeiliol a ddatblygodd oddeutu dechrau’r ddeunawfed ganrif. Ond mae hefyd olion o economi gynharach, a llai diffiniol, a ddatblygodd yn yr ardaloedd hyn, fel mewn rhannau eraill o Gymru,  yn ystod y 12fed ar 13eg ganrif. Seiliwyd yr economi ar ransio gwartheg a’i nodwedd amlycaf yw adeiladau hirsgwar sy’n amrywio rhwng deuddeg a 40 troedfedd mewn hyd a rhwng naw i ddeunaw troedfedd mewn lled. Maent wedi’u gwasgaru yn yr ucheldir ar uchder rhwng 600 a 1200 troedfedd. Ystyrir i’r adeiladau hyn wasanaethu fel hafotai  mewn cyfundrefn drawstrefa, ac fel yn yr Oes Efydd, awgrymir mai gwasgfa ar adnoddau yn yr iseldir oedd yn gyfrifol fod tiroedd ymylol yn yr ucheldir, a phorthiant gweunydd yr haf, yn cael eu defnyddio i fagu gwartheg. Cofnododd Pennant yn ei daith drwy Ogledd Cymru yn 1773-6 symudiad poblogaeth drawstrefol i’r ucheldir ond erbyn diwedd y ganrif peidiodd y drefn â bod.

20201030_103101
Cynllun tŷ hir Mynydd Du yng Nghwm Caseg

Mae oddeutu deuddeg hafoty ar ffurf tai hirion yn yr ucheldir sy’n ffinio’r Carneddau, gyda saith enghraifft yn nyffryn Afon Caseg. Mae Hafoty Famaeth wedi ei lleoli ger tarddle Afon Ffrydlas ar uchder o 1700 troedfedd. Nodir y safle gan furiau trwchus ar sylfaen o feini mawr ac mae’r adeilad yn mesur 9 wrth 15 troedfedd. Adeiladwyd corlan ddiweddarach ym mhen de  orllewinol yr hafoty, ac mae’r enw yn awgrymu swyddogaeth yr adeilad fel meithrinfa i anifeiliaid. Y safle arall berthnasol yw Hafoty Lowri sydd wedi ei leoli i’r de o’r Gyrn ar uchder o 1500 troedfedd. Yno canfyddir adeilad mwy sgwarog sy’n mesur 15 troedfedd gyda’r muriau yn sefyll hyd at chwe throedfedd o uchder. Yn gyffredinol, adeiladwyd yr anheddau hirion i ddilyn yn hytrach na bod yn groes i’r llethr, ac mae ganddynt leoliad agos at ddŵr. Ychydig o’r safleoedd hyn a archwiliwyd yng Ngwynedd a’u prif nodwedd yw tlodi eu diwylliant materol  a dyddiad amhendant eu sefydlu, yn amrywio o’r Canol Oesoedd diweddar hyd at y ddeunawfed ganrif. Yn wreiddiol mae’n debyg fod gan y safleoedd hyn ledaeniad ehangach  yn yr iseldir yn ogystal ag yn yr ucheldir ond fod olion  yr iseldir wedi eu chwalu gan ddatblygiadau diweddarach. Ar y llaw arall, datblygodd rhai o’r safleoedd yn gynsail i rai o ffermydd cynnar yr ardal, yn arbennig felly’r rhai sydd ar y ffin rhwng y ddau amgylchfyd.

20201030_103529
Cynllun adeiladau hirsgwar o gyfnod amhenodol ger Tan y Garth

Yng Nghiltwllan a Than y Garth, er enghraifft, mae adeiladau hirsgwar o gyfnod cynnar amhenodol yn amlwg yn sylfaenol i ddatblygiad y ffermydd hyn fel sefydliadau parhaol yn nhirlun ardal Gerlan a chyrion dyffrynnoedd y Carneddau. Cynrychiolwyr mwyaf adnabyddus yr economi hon oedd y porthmyn a fyddai’n gyrru’r gwartheg i’w gwerthu ym marchnadoedd Lloegr. Gadawodd y porthmyn eu marc ar Ddyffryn Ogwen mewn dau safle arbennig. Y cyntaf oedd Capel Ogwen yn aber afon Ogwen lle’r oedd safle derbyn y gwartheg wedi iddynt groesi i’r tir mawr o Fôn, i’w hail drefnu yno cyn cychwyn ar eu hynt. Mae’r ail safle, Tŷ Glas, ar y ffin rhwng Nant Ffrancon a Nant y Benglog, ac yno yr oedd y porthmyn yn ymgynnull gyda’u gyrroedd yn dilyn cwblhau rhan gyntaf eu taith wedi gadael glannau’r Fenai.

Mae gwaith ymchwil diweddar dan nawdd Cynllun y Carneddau a’r Parc Cenedlaethol yn debygol o gyfrannu’n sylweddol at ein gwybodaeth o archaeoleg ucheldir plwyf Llanllechid. Drwy ddulliau newydd o ddarganfod o’r awyr, megis LAIDAR, daw toreth o wybodaeth newydd ynghylch safleoedd a therfynau oedd gynt yn guddiedig dan orchudd o fawn a llystyfiant  Gyda gwybodaeth fanwl o’r fath daw cyfle i osod safleoedd fel yr hafotai yn eu gwir gyd-destun archaeolegol a hanesyddol a gweld, efallai, sut yr oeddynt yn cyd-gysylltu â’i gilydd i gynnal economi mewn amgylchedd ymylol oedd ar y gorau yn y Canol Oesoedd yn anodd a bregus. Megis ar gychwyn mae ail ddehongli cymdeithasau trawstrefa ucheldir y Carneddau, ac Eryri yn gyffredinol, a bydd rhyfeddodau i’w disgwyl o’r ymchwil a gyflwynir yn y blynyddoedd nesaf.

Ffynhonnell   

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

The National Trust. 2010.  Historic Buildings, Sites and Monuments Record –  Carneddau, Glyderau, Moel Faban. Llandudno

UNESCO a Thirlun Hanesyddol Dyffryn Ogwen

Ac mae Bethesda bellach yn rhan o gynllun Safle Treftadaeth y Byd yn hobnobio gyda Phyramidiau’r Aifft, Machu Picchu ym Mheriw, y Taj Mahal yn India a Chôr y Cewri yn Lloegr, i enwi ond dyrnaid o safleoedd byd-eang sydd ar restr dreftadaeth UNESCO! Ond gyda’r dynodiad daw cyfrifoldeb, a chyfrifoldeb sydd efallai heb ei egluro’n llawn gan y rhai sydd wedi hyrwyddo, ac a fydd o hyn allan, yn gwarchod y cynllun. Does dim dwywaith fod hwn yn gam pwysig yn hanes chwarelyddiaeth gogledd-orllewin Cymru, yn un i’w longyfarch a’i dderbyn yn wresog gan ei fod yn cynnig cyfleoedd arbennig i ddatblygiadau economaidd, amgylcheddol a diwylliannol os cânt eu datblygu yn gynaliadwy a chymeradwy er budd ein cymdeithas yn lleol ac yn genedlaethol yng Nghymru.

Ond beth fydd ein cyfrifoldeb ni ym Methesda o fod yn rhan o’r cynllun hwn, a beth yn union sydd gan Fethesda i’w gynnig yn weladwy mewn dynodiad sydd mor uchelgeisiol ei bwyslais ar gadwraeth y safleoedd chwarelyddol a gwarchodaeth y tirlun hanesyddol? Ar un amser, yr oedd tirwedd Dyffryn Ogwen yn ddrych digymar i lafur ac ymroddiad y gorffennol. Nid hynny mo’r gwirionedd mwyach. Mae’r chwarel mewn gwaith, y pentref yn bod, a’r gymdeithas ar ei newydd wedd yn ffyniannus. Ond o edrych yn ofalus diflannodd sglein y tirlun hanesyddol drwy esgeulustod a dibristod hanner canrif a mwy o ddryllio ein treftadaeth.

Pan sefydlwyd Parc Cenedlaethol Eryri ym mhumdegau’r ganrif ddiwethaf, gadawyd pob un o’r pentrefi chwarelyddol yn ynysoedd a oedd yn rhy frwnt i’w cynnwys o fewn tiriogaeth y Parc. A dyna eironi’r sefyllfa heddiw, sef mai’r ynysoedd ‘brwnt’ yw’r ‘perlau’ sydd i’w gwarchod fel rhan o’r cynllun treftadaeth. Canlyniad yr esgymuno bwriadol oedd iddo greu agwedd gwbl ddibris at gadwraeth ein treftadaeth hanesyddol. Dechreuodd yr alanastra yn Nyffryn Ogwen pan aeth Chwarel y Penrhyn i ddwylo barus cwmni rhyngwladol, a dilynwyd hyn gan gynllun y Swyddfa Gymreig, fel yr oedd bryd hynny, i chwalu hen chwarel Pantdreiniog yng nghanol y pentref oherwydd peryglon y safle. Yn dra anffodus, bu i’r ddau drefniant greu agwedd o ddiffyg parch yn y gymuned at ein treftadaeth hanesyddol, ac yn fwy anffodus fyth, cafwyd yr awdurdodau cadwraethol sydd heddiw yn heidio, blithdrafflith, i warchod ein treftadaeth hanesyddol – Stad y Penrhyn, Cyngor Sir Gwynedd, Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, CADW, Y Comisiwn Brenhinol, Y Parc Cenedlaethol, a’r sefydliadau eraill sy’n perthyn i’r consortiwm cadwraethol – yn hepian cysgu megis wrth ddrws agored y stabal.

Chwarel penrhyn 5
Mawredd ponciau chwarel y Penrhyn cyn y distryw

Chwarel y Penrhyn oedd gem bensaernïol holl chwareli gogledd Cymru, yn gyfanwaith cymesur, urddasol a naddwyd ris wrth ris i glogwyni’r Fronllwyd drwy lafur cenedlaethau o chwarelwyr diwyd. Ac yr oedd harddwch i’w ganfod yn nhrefnusrwydd y distryw. Diflannodd yr hen ogoniant pan bwrcaswyd y chwarel gan gwmni barus rhyng-genedlaethol gan gychwyn cyfnod o ysbeilio’r gloddfa i ennill y geiniog olaf drwy ddistryw ffrwydrol direol. Yr oedd y chwarel yn hen ffasiwn ac angen ei moderneiddio, ond nid drwy fandaleiddio ei gorffennol. Chwalwyd y ponciau ar ochr chwith y gwaith, arllwyswyd miloedd ar filoedd o dunelli o rwbel i lenwi’r twll, a rhwygwyd peirianwaith y systemau heidrolig oedd wedi ei weithio drwy gydol cyfnod ei datblygiad – peiriannau a oedd yn eu dydd ymhlith y mwyaf blaengar ym myd chwarelyddiaeth. Gyda chynllunio mwy hyderus gallesid fod wedi arbed rhannau mwyaf hanesyddol y gwaith i’w gwarchod yn gofadeiliau byw ar gyfer addysgu’r dyfodol. Ac er ein gwarth, cofadail mwyaf gwarthus y chwarel yw’r ysbyty yn ei chyflwr cyfeiliornus, sefydliad a gyfrannodd yn arloesol yn ei ddydd at feddygaeth gymunedol a chenedlaethol. A gwell peidio â sôn am reilffordd y chwarel a werthwyd yn ddigywilydd yn sgrap, a’r injans stêm yn drysorau i’w gweld mewn sefydliadau mwy goleuedig ledled Prydain a’r tu hwnt, ond yr un bellach yn pwffian yn hudolus yn Nyffryn Ogwen.

A hanes tebyg sydd i gadwraeth pentref Bethesda – nid yr harddaf o bentrefi Cymru ond un sydd ag iddo gymeriad unigryw. Amgylchiadau gwahanol sydd wedi amddifadu’r pentref o’i dreftadaeth ddiwylliannol. Aethpwyd ati’n ddi-feind i chwalu y rhan fwyaf o gapeli’r fro – Carmel, Carneddi, Giatws, Hermon, Salem, Siloam, Tabernacl, Treflys,  Saron, Peniel, Penygroes, Amana, Gerlan – oll yn sefydliadau ysbrydol a diwylliannol ac yn gofgolofnau pwysig yn y tirlun hanesyddol. Paham y distryw heb ystyried dulliau mwy cynhwysol o gadwraeth gynaliadwy? A dyna hanes trist stryd fawr y pentref. Yr oedd i’r stryd fawr ei statws fel prif wythïen fasnach y gymuned, tra ei bod hi hefyd yn enghraifft gyflawn, ddiddorol o bensaernïaeth o Oes Edward a Fictoria.  Penllwydni rhyfeddol oedd penderfyniad y gymuned yn y 1970au i wrthod cael ffordd osgoi i’r pentref, gyda’r canlyniad fod yn agos i gant a mwy o lorïau’r dydd yn tagu rhwydd ddefnydd ohoni heddiw gan danseilio ei masnach a’i phriodoldeb cymdeithasol. Ac yn yr un cywair di-feind aethpwyd ati i fylchu ei hundod pensaernïol. Os mai’r bwriad oedd adnewyddu ei defnyddioldeb cymdeithasol drwy greu encil cymunedol yn Llys Dafydd drwy chwalu’r tai gwreiddiol a’u cyfnewid am grocbren erchyll ei luniad, yna aflwyddiant fu’r cynllun tra bo trafnidiaeth ddi-baid y dydd yn taranu heibio. Pa ddiben felly oedd creu adnodd prin ei ddefnydd ar draul bylchu cydbwysedd cymhlethiad unigryw yn y tirlun hanesyddol?

Yn bresennol mae 34 o safleoedd cofrestredig a phedair ardal gadwriaethol yn Nyffryn Ogwen, oll ar gofnod eu gwarchod, ac mae’n amlwg y dewisir mwy o safleoedd yn y dyfodol i atgyfnerthu’r dynodiad.  Nodir y rhestr isod gan mai ychydig a ŵyr leoliad y safleoedd na’r rhesymau o blaid eu dynodi. Yn eu plith mae rhesdai Caerberllan sy’n enghraifft arbennig o dai gwaith o gyfnod cynnar yn y 19g. Yno, mae’r pwyslais cadwraethol ar ddiogelu lluniad y tai – dim ffenestri a drysau plastig i’w anharddu a’r canopi uwch y drws ffrynt wedi eu cadw yn ddiwahân. Ond os diogelu’r tai, paham nad y gerddi a oedd yn rhan annatod o’r datblygiad gan Stad y Penrhyn? Yno yr oedd y cwt glo, y cwt golchi dillad, ac ym mhen draw’r ardd, y lle chwech. Prin fod yr un o’r adeiladau hyn yn aros – un neu ddau o gytiau glo ac un lle chwech drylliedig, yr holl gynllun yn ei gyfanrwydd wedi ei chwalu drwy esgeulustod gan y gwasanaethau cadwraethol, ac megis un enghraifft yw hon o nifer lle mae cynllunio direol wedi anharddu bythynnod a thai traddodiadol ein bro. Nid yw cadwraeth ein treftadaeth hanesyddol yn golygu cadw pob twll, tomen a thwlc yn y tirlun ond mae’n golygu ceisio gwarchod rhai enghreifftiau arbennig yn eu cyfanrwydd fel eu bod yn ddrych o’r gorffennol i’w cyflwyno i gymdeithas newydd ddeallus y presennol. A dyna fydd amcan cynllun Treftadaeth y Byd i ni yn yr ardal hon.

Nid ar chwarae bach y dewiswyd Dyffryn Ogwen i fod yn rhan o’r dynodiad, ond mae cymalau niferus yn clymu’r anrhydedd i ofynion UNESCO drwy ofalaeth corff World Heritage Watch.  Ac os bydd y warchodaeth yn anaddas yng ngolwg y corff hwn gall hynny arwain at golli statws y dynodiad fel y digwyddodd yn ddiweddar yn hanes dinas Lerpwl. Mae gan hyn ei oblygiadau hirdymor bid sicr, er na ellir yn hawdd eu deall yn ieithwedd jargonistig-gymylog cyflwyniad y cynllun. Yn Nyffryn Ogwen, mae’r cynllun yn ddewisol iawn ei ffiniau a’i gynnwys- yn ganolog ynddo mae pentrefi Bethesda, Gerlan, Mynydd Llandygái a Llandygái, ac mae rhannau ochr chwith y chwarel o’i fewn, fel mae tentaclau llwybrau rheilffordd y chwarel, Lôn Las Ogwen a Ffordd Telford i gysylltu â’r cei yn Abercegin. Nid yw Rachub, Llanllechid na Thregarth yn rhan o’r cynllun, ac yn y dynodiad ehangach nid yw Llanberis, Pen-y-groes, Llanllyfni na’r Felinheli o fewn cwmpas y tirlun dewisedig.

Yn y cyflwyniad jargonistig, cyfeirir at effeithiolrwydd y system gynllunio i warchod y ‘living urban areas’ sydd, o ddarllen rhwng y llinellau, i gynnwys traddodiadau diwylliannol cryf yr ardal, gyda chyfeiriad ymyl y ddalen megis at arfer y bröydd o ddefnyddio’r iaith Gymraeg yn y diwylliant. Yn ei hanfod nid cynllun diwylliannol mo’r hyn a gyflwynir yn nynodiad Treftadaeth y Byd oherwydd ei brif amcan yw cadwraeth yr elfennau ffisegol sydd yn y tirlun – cofrestrir y safleoedd o bwys, gosodir mesurau i’w gwarchod o fewn Cynllun Rheoli Lleol, a sefydlir strategaeth fonitro i werthuso effeithiolrwydd y cynllun rheoli. Ychwanegir at nifer y safleoedd yn yr ofalaeth a disgwylir bod holl werthoedd y cynllun treftadaeth yn cael eu gwarchod gan y prosesau cynllunio. Sefydlir strategaethau i hybu twristiaid i fynychu ‘eiddo’ y dynodiad ond nid oes gair am greu cynlluniau i warchod yr iaith Gymraeg o fewn y tirlun hanesyddol. Gellir barnu, o ddarllen rhwng llinellau’r argymhellion uchod, fod ton ychwanegol o fiwrocratiaeth i gael ei ychwanegu ar gefn ein cymdeithas.

Prif wers Dyffryn Ogwen i’w dysgu i Gynllun Treftadaeth y Byd UNESCO yw’r modd y tanseiliwyd gwarchodaeth ar y dreftadaeth hanesyddol drwy fynnu budrelw, drwy gamweinyddu, drwy ddiffyg cynllunio strategol, drwy arweiniad diffygiol a bwnglera ymhlith y cyrff a oedd i fod i wybod, ac a ddylai fod wedi gweithredu’n well yn y gorffennol. Gyda chymaint o drwynau’r amryfal asiantaethau a sefydliadau statudol cadwraethol yn y cafn, a ellir disgwyl llawer gwell yn y dyfodol dan gynllun mawreddog UNESCO i warchod treftadaeth frau ein hiaith a’n diwylliant hanesyddol yma yn Nyffryn Ogwen? Amser a ddengys pa frwdfrydedd fydd gan y gwas newydd o gofio ei bod yn haws sefydlu na gweithredu gwarchodaeth.

*Daw’r tri llun yn yr erthygl hon o gasgliad y diweddar Alaw Jones, Parc Moch drwy garedigrwydd a chaniatâd

Rhestr Adeiladau Rhestredig Bethesda

Capel Bethania – Gradd 2

Gwesty’r Victoria – Gradd 2

King’s Head – Gradd 2

11 Stryd John – Gradd 2

10 Stryd John – Gradd 2

18 Ffordd Penybryn – Gradd 2

16 Ffordd Penybryn – Gradd 2

Capel Jerusalem – Gradd 1

Eglwys Glanogwen  – Gradd 2

1 Rhes Ogwen – Gradd 2

2 Rhes Ogwen – Gradd 2

8 Rhes Ogwen – Gradd 2

10 Rhes Ogwen – Gradd 2

17 Rhes Ogwen – Gradd 2

22 Rhes Ogwen – Gradd 2

Cofeb y Rhyfel – Gradd 2

Carreg Filltir Telford  Rhos y Nant – Gradd 2

Pont y Gaseg – Gradd 2

Ffermdy Abercaseg – Gradd 2

Pont Abercaseg – Gradd 2

Caerberllan 1 – 12 – Gradd 2

Ardaloedd Cadwraeth

Rhes Gordon

Rhes Elfed

Lôn y Graig

Braichmelyn