Bryn y Byrddau

Dyma erthygl arall gan un o’n cyfranwyr gwadd, sef Dafydd Fôn Williams. 

Llyn Meurig 1768 a
Rhan o Fap – Plans of the Penrhyn Estate in the Counties of Caernarvon and Denbigh belonging to Richard Pennant, Esq., surveyed by G. Leigh, 1768. Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Noder y canlynol – Tŷ Hen = 95, Bryn y Byrddau = 95D; Ddôl = 100, Tan y Castell = 100C; Bryn Llys = 94, Bryn Rhys Du = 94H.

Yn yr erthygl am Lyn Meurig ar y safwe hon yn Rhagfyr 2016, cyfeiria’r awduron at yr eglwys St Anne wreiddiol a leolwyd yn ymyl y llyn, ac a orchuddiwyd gan domen y chwarel ganol y bedwaredd ar bymtheg. Adeiladwyd yr eglwys St Anne bresennol yng Nghilgeraint, yn ddigon pell oddi wrth y domen, i gymryd ei lle.

Fodd bynnag, nid gyda’r eglwys, na’r llyn, na’r tai y mae a wnelo hyn o lith, ond yn yr hyn sydd gan Hugh Derfel i’w ddweud amdani, yn yr adran o’i lyfr Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai ble mae’n nodi eglwysi’r ardal. Am yr eglwys noda:

‘Eglwys Bryn y Byrddau’  Safai mewn lle o’r enw, [ sef Bryn y Byrddau ] ar lan Llyn Meurig, lle yr adeiladwyd Sant Ann y tro cyntaf’

Yn ôl map Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768, roedd cae o’r enw Bryn y Byrddau ger Llyn Meurig, ac, mewn rhai o brydlesau’r stad, nodir cae Bryn y Byrddau yn un o gaeau fferm Tŷ Hen. Mae’n amlwg fod eglwys wreiddiol St Anne yn sefyll ar y cae hwn. Dylid, hefyd, nodi yn y fan hyn fod fferm Bryn Llys yn yr un ardal. Mae’r ddwy fferm, cae Bryn y Byrddau, yr eglwys, a’r llyn o dan domen y chwarel ers dros 150 mlynedd.

Dydy Bryn y Byrddau ddim yn enw cyffredin. Yn wir, does na’r un enghraifft o’r enw mewn unrhyw le arall yng Nghymru. Ond mae’r enw yn ymddangos, ond heb nodi lleoliad manwl, mewn barddoniaeth o’r 14eg ganrif, ac, yn benodol, mewn barddoniaeth a ganwyd i deulu pwysig Tuduriaid Môn.

Yn ei farwnad i Tudur Fychan o Benmynydd, penteulu’r Tuduriaid, a fu farw yn 1367, mae Iolo Goch yn dweud

‘ Dwyn llew Bryn Byrddau dan llaw”

Dwyn arglwydd Bryn Byrddau o dan awdurdod ( angau )

 

Yn ei farwnad mae’n nodi nifer o lysoedd eraill oedd yn gysylltiedig â Thudur, ac â’r Tuduriaid, ynghyd â’u prif diroedd.

Bardd pwysig iawn, ychydig yn hŷn na Iolo Goch, oedd Gruffudd ab Maredudd ab Dafydd (bu farw c1382 ). Ef oedd yr olaf o’r Gogynfeirdd mawr, ( fe’i cymherir, o ran safon a phwysigrwydd gyda Chynddelw Brydydd Mawr ganrif a hanner o’i flaen) Canai’n bennaf, bron yn unig, i Duduriaid Penmynydd, ac mae yntau yn canu marwnad i Dudur Fychan, ble mae’n cyfeirio ato fel

‘ Treistwyn ior Bryn Byrddau’

Dwyn trwy drais arglwydd Bryn Byrddau

Bu i fab Tudur, Goronwy ap Tudur foddi yn 1382, a chanodd GMD awdl farwnad iddo. Mae’n tristau ar ôl

‘Rhi cywir llawhir llyw Bryn Byrddau’

Brenin ffyddlon, un hael [oedd] arglwydd Bryn Byrddau

Er mai ym Môn yr oedd  prif eiddo’r teulu sef ym Mhenmynydd, Trecastell, ac Erddreiniog, ac mai gyda Môn y’u cysylltir, yr oedd gan y teulu, oherwydd eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol  i Ednyfed Fychan, distain ( Prif weinidog ) Llywelyn Fawr, diroedd helaeth mewn mannau eraill o Gymru, gan gynnwys Ceredigion, ardal Abergele, ac Arfon. Yn ei farwnad i Dudur Fychan mae GMD yn cyfeirio at ‘ naf (arglwydd) Bryn Ffanygl ( ger Abergele ), ac yn nodi, oherwydd ei farwolaeth

‘gwae’r deheu’ a ‘ gwae dwy Wynedd ‘ ( sef Gwynedd Uwch Conwy, a Gwynedd Is Conwy = y Gogledd i gyd, fwy neu lai).

Mae a wnelom ni yma a thiroedd y teulu yn Arfon. Hwy oedd perchnogion y ddau Afael a roed i Ednyfed gan Lywelyn Fawr – Gafael Gronw ab Eden a Gafael Cennin. ‘Gafael’ oedd daliad o dir etifeddol dan y gyfundrefn lwythol Gymreig, yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml mewn parseli o dir. Roedd yn rhan o’r gwely, sef holl diroedd y teulu estynedig. Roedd Gafael Cennin, rywle yng Nghororion, sy’n cyfateb i blwyf Llandygái heddiw, ond allwn ni mo’i leoli’n union, fel y gallwn leoli Gafael Gronw ab Eden; hwnnw oedd sail demesne y Penrhyn. Diddorol, o gofio’r enw mai fel Wyrion Eden yr adwaenir y Tuduriaid ( gyda ‘wyrion’ yn golygu ‘disgynyddion’, nid y ‘wyrion’ cyfoes.)

Mae’n amlwg, o’r marwnadau a nodwyd, fod Bryn Byrddau yn un o blastai’r teulu, ac yn blasty digon amlwg i gyfeirio ato fel un o’u prif lysoedd, ac yn blasty y byddai pawb a wrandawai ar y farwnad yn ei adnabod yn syth. Fodd bynnag, does neb heddiw yn gwybod ble’r oedd. Does dim cyfeiriad ym mhapurau’r teulu at enw sydd, a bod yn onest, yn un anghyffredin iawn. Does dim sôn amdano ym mhapurau tiroedd Môn na Cheredigion. Dim ond tiroedd Cororion sydd ar ôl felly. Fel y nodwyd, yr unig enghreifftiau o’r enw yng Nghymru yw’r lleoliad y sonia HD amdano. Ai yma, yng nghyffiniau Llyn Meurig, yr oedd tiroedd Gafael Cennin, ac ai dyma ble’r oedd plasty, neu lys, Bryn Byrddau y Tuduriaid?

Un arall o gaeau Tŷ Hen, gyda llaw, oedd Tan y Castell. Y fferm nesaf i Dŷ Hen, a’r fferm yr oedd Llyn Meurig ar ei thir, oedd fferm Brynllys – sy’n enw diddorol yn y cyswllt hwn. Mae enwau llefydd, megis ffermydd a chaeau, yn enwedig hen enwau sydd, yn aml, wedi aros yn ddigyfnewid ers canrifoedd, yn dystion cadarn iawn i hanes eu lleoliad. Dim ond i nodi un enghraifft. Yn nechrau’r 1990au fe gloddiodd Gwasanaeth Archeolegol Gwynedd yn Niwbwrch, Ynys Môn, i geisio cael hyd i un o lysoedd Llywelyn Fawr. Roeddynt yn gwybod fod ganddo lys wedi bod rywle yn yr ardal, ond doedd ganddynt ddim syniad ble. Ond roedd na gae y tu allan i’r pentref o’r enw Cae Llys, a dyma gloddio yno. Ac, wir i chi, dyna ble cafwyd hyd i ran o’r llys. Roedd enw’r cae yn cadw cof ardal am lys tywysog Cymreig a ddiflannodd o dan y tywod yn dilyn stormydd enfawr yng nghanol y 14G, yr un enw wedi cadw cof am fwy na chwe chanrif. Mae Bryn Llys, o dan y domen, yn cadw cof am rhyw lys, ac mae cae Bryn y Byrddau, sef yr unig enghraifft o enw un o lysoedd y Tuduriaid, yn agos iawn. Diddorol, hefyd, yw cofio fod Ciltreflys ar y llethrau gyferbyn ar draws yr Ogwan, ac mae ‘treflys’ yn enw ar fferm ganoloesol sydd â’i chynnyrch, a’i thrigolion, yn cynnal y llys. Fel arfer, mae’n weddol agos i’r llys. Efallai mai’r tŵr, yr enwyd fferm Tyn Tŵr ar ei ôl, oedd yn cael ei gynnal, ond byddwn yn amau hynny. Tŵr oedd hwnnw, sef lle roedd ychydig o filwyr yn cadw golwg, yn yr achos hwn, ar y bwlch i, ac o, Nant Ffrancon. Doedd o ddim yn gastell, nac yn llys, dim ond lle i gadw golwg. Yn 1469, fel ‘le tour de Abercaseg’ y cyfeirir ato, tŵr, nid castell, na llys, Fyddai dim angen treflys i gynnal y tŵr a’i lond llaw o wylwyr, a fyddai Bryn Llys ddim yn cael ei enwi ar ei ôl, ond fe fyddai’r ddau yn addas i’w henwi oherwydd un o lysoedd y Tuduriaid, neu eu cyndeidiau.

Fedrwn ni brofi dim, bellach, a dydy hyn o eiriau yn ddim ond damcaniaeth, ond mae’n hynod o ddiddorol, ac mae’r ddamcaniaeth wedi ei seilio ar gyfeiriadau hanesyddol pendant.

Ffynonellau

Melville Richards.   Brynbyrddau.     Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon 1962.

Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai.   Hugh Derfel Hughes.  tud 72.

Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768

Gweithredoedd Tir y Penrhyn

Iolo Goch ac Eraill.   Ifor Williams.

 

Wyrion Eden.   Glyn Roberts  yn Bulletin of the Board of Celtic Studies Cyf 15

Advertisements

Ciltwllan

Cyflwynwyd Cristionogaeth i Ddyffryn Ogwen yn gyntaf rhwng y 5ed a’r 7fed ganrif Oed Crist pan ddaeth nifer o genhadon o Ffrainc a Llydaw i sefydlu celloedd mynachaidd yng Ngwynedd, fel ag y gwnaethant mewn rhannau eraill o Gymru. Cofnododd William Williams yn ei lawysgrif am gyflwr Sir Gaernarfon yn 1808 mai brawd a chwaer, Sant Dygai a Santes Llechid, plant Ithel Hael o Lydaw, a sefydlodd y celloedd a ddatblygodd i fod yn briod eglwysi’r ddau blwyf yn Nyffryn Ogwen.

Mewn llawysgrif sy’n dyddio o 1575-6 cofnodir y sefydlwyd yr eglwys gynharaf Llandygái yn ‘Cae Meusyn Glasog’ a oedd hyd at ddau saethiad bwa o’r eglwys bresennol, ond heb nodi i ba gyfeiriad. Yn yr archwiliadau archeolegol a wnaed i’r gorllewin o bentref Llandygái yn 1966-7 darganfuwyd mynwent o fwy na 57 bedd wedi’u trefnu ar echel i’r gogledd o’r dwyrain i gyfateb â chodiad yr haul ar ŵyl y Pasg. Ychydig lathenni i’r de o’r fynwent yr oedd un bedd wedi’i amgáu mewn lloc arbennig. Yn arwyddocaol, mae’r holl safle yn cyfateb i nifer a archwiliwyd yng ngogledd Cymru sy’n dyddio i gyfnod y 5ed i’r 7fed ganrif. Yn yr enghraifft hon er hynny, ni cheir y dystiolaeth angenrheidiol i gysylltu adeilad y lloc neilltuedig â chell wreiddiol y mynach a roddodd ei enw i’r eglwys ym mhentref Llandygái. Mae’n anodd cadarnhau a oedd adeiladau arbennig yn ganolbwynt i addoli a chladdu Cristionogol yng Nghymru yn y Canol Oesoedd Cynnar, er bod tystiolaeth Llandygái yn awgrymu hynny.

Llandygai Eglwyd gynnar
Rhan o gynllun y fynwent a’r lloc gyda’r bedd canolog o’r Canol Oesoedd cynnar yn yr archwiliad archaeolegol yn Llandygái

Yn yr un modd mae tystiolaeth nid annhebyg yn awgrymu fod gan Eglwys Llanllechid hefyd ei safle cynharach. Mae ‘Capel Llechid’ ar dir Plas Uchaf mewn cae a enwir ‘Cae’r Betws’, er bod maint y cae hwn yn Arolwg Penrhyn 1768 yn 35 acer ac, i ychwanegu at y cymhlethdod, fod yno hefyd ddau gae arall sy’n dair acer yr un, a’r ddau yn dwyn yr enw Cae’r Betws Bach. Nodir fod y ‘capel’ wedi ei godi o gerrig o’r Gyrn a’u bod wedi’u hailddefnyddio i adeiladu nid yn unig yr eglwys gyntaf ond hefyd yr ail eglwys yn Llanllechid. Nodir ymhellach i’r cyplau o’r ‘capel’ gael eu defnyddio i adeiladu tŷ gwreiddiol Plas Uchaf a oedd erbyn 1866 meddir yn ysgubor i’r fferm.

Map Anne R Jones
Rhan o Fap Anne R. Jones o ardal Plas Uchaf

Cofnodir hefyd, mewn brawddeg hynod awgrymog gan Hugh Derfel, fod tywodfaen nadd ac esgyrn dynol hefyd wedi’u darganfod ar y safle. Cysylltiad pellach o ddiddordeb yw agosrwydd y safle at ‘Ffynnon Llechid’, lle’r oedd dŵr â rhinweddau iachusol ac, meddai Hugh Derfel mewn cyfeiriad coeglyd, y ‘byddai hen bobl Llanllechid yn arfer a galw am lymaid … pan dybient eu bod ar fin marw’, heb dderbyn efallai fod cysylltiad rhwng dŵr bywiol a’r Eglwys Fore a thraddodiadau paganaidd o gyfnodau llawer cynharach mewn cynhanes.

Nid y ddwy fam eglwys yw’r unig eglwysi cynnar yn Nyffryn Ogwen, oherwydd mae yma nifer o safleoedd eraill a gysylltir â sefydlu crefydd yn yr ardal. Mae o leiaf naw safle o’r math yn y ddau blwyf er mai mewn enw yn unig y mae hynny yn achos nifer ohonynt gan fod eu hadeiladau wedi eu chwalu. Nodweddir y safleoedd gan adeiladau hirsgwar oddeutu 14-16 medr (15-17 llath) eu hyd wrth 7-9 medr (8-10 llath) mewn lled, gyda muriau trwchus o gerrig bras sydd oddeutu hanner medr (2 droedfedd) mewn trwch. Mae safle Ciltwllan yn nodweddiadol ohonynt. Yno mae tri adeilad hirsgwar. Yn ôl traddodiad dynodir un yn safle’r eglwys, a’r trydydd, sydd oddeutu 30 llath i’r gogledd-orllewin o’r cyntaf yn dŷ’r offeiriad. Mae ffurf wreiddiol adeilad yr eglwys bellach yn annelwig, ond nodir ei safle gan lwyfan eang lle safai adeilad ar ffurf llythyren T gyda chôr yn ei ben deheuol.

Eglwys Llanerchyn)
Eglwys Llanerchyn

Mae tri adeilad hefyd ar safle eglwys Llanerchyn a leolir ar lan un o flaen-ffrydiau Afon y Llan i’r dwyrain o Chwarel Bryn Hafod y Wern (cyfeirnod grid Arolwg Ordnans SH 637690). Mae dau o’r adeiladau hyn yn gyflawn, adeiladau hirsgwar oddeutu 8 medr wrth 5.5 medr (9 wrth 6 llath) mewn maint. Mae’r trydydd, sef tŷ’r offeiriad, i’r de o’r afon yn fwy drylliedig ac wedi’i drosi yn gorlan. Mae safleoedd yr holl eglwysi cynnar ym mhlwyf Llandygái wedi’u dinistrio sef yr Hen Eglwys ger Ffynnon Bach ym Modfeurig; Eglwys Bryn y Byrddau, a safai ger Llyn Meurig ond a gladdwyd dan domennydd y chwarel; Eglwys Cororion, un o nifer o safleoedd ar lan y llyn; a Bryn Darlwyn a safai ychydig i’r gorllewin o safle Castell y Penrhyn. Mae dechreuad yr holl eglwysi hyn yn fater o gryn benbleth gan nad oes ffynonellau dogfennol na thystiolaeth archeolegol i gadarnhau eu cysylltiadau hanesyddol. Credir fod ganddynt gysylltiad ag offeiriadaeth cyfnod y Tywysogion yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg. Ar ddiwedd y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd Abaty Aberconwy gan fynaich Urdd y Sistersaidd o Ystrad Fflur a dderbyniodd siarter gan Lywelyn Fawr. Cyn i Edward I symud y fynachlog i Faenan yn 1283 ystyrir fod cylchdaith wedi’i sefydlu drwy ucheldir Eryri a bod llwybr yr offeiriaid yn tarddu o Aberconwy drwy Garth Celyn yn Abergwyngregyn, i Lanerchyn ac ymlaen i Giltwllan, hyd nes cyrraedd Eglwys Nant Ffrancon a arferai fod ar dir Tŷ Gwyn. Wedi croesi Afon Ogwen ger Bryn yr Hwyaid a chyrchu ymlaen ar y gwastad hyd at Bont y Beudy Llwyd mae’r llwybr yn rhannu, un yn arwain i’r Benglog ac ymlaen i Gapel Curig a’r llall yn dringo’n serth hyd at safle’r Hafod. Yno mae’r llwybr eto yn rhannu yn ddau, un yn dringo i gyfeiriad Bwlch y Cywion a’r llall i gyfeiriad Y Garn.  Mae’n deg nodi nad oes sicrwydd y defnyddid y llwybrau hyn yn y Canol Oesoedd cynnar, ond mewn mannau mae rhannau o’r llwybrau hyn wedi’u dynodi â cherrig mawr, ac mae hyn yn arbennig o wir yn yr ardal rhwng Pont y Beudy Llwyd a‘r Hafod.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y peidiodd y gymuned ag addoli yn yr eglwysi cynnar a thrwy hynny dorri’r cysylltiad â Thywysogion Gwynedd, Abaty Aberconwy a’r ffydd Gatholig, ond mae’n debyg mai’r goresgyniad a achosodd y rhwyg.  Erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg yr oedd y ddwy fam eglwys, Llanllechid a Llandygái, yn rhan o drefn ffurfiol Eglwys Loegr a’u hymlyniad i frenhiniaeth y deyrnas ac nid oedd gofyn mwyach am wasanaeth Catholig yn eglwysi cynnar yr ucheldir.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

  1. Hughes, H. L. North. 1924. The Old Curches of Snowdonia. Bangor

Anne R Jones. Gorffennaf 2008. Llwybr yr Offeiriaid. Llais Ogwan. t. 27.

Frances Lynch, Chris Musson. 2004.  A Prehistoric and Early Medieval complex at Llandygai, near Bangor, North Wales. Archaeologia Cambrensis. 150 (2001). tt. 17-142.

Capel Ogwen

 

Aberogwen 1768
Capel Ogwen yn 1768. Manylyn o Fap Arolwg Penrhyn gan George Leigh. Archif Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor.

Perthynai prysurdeb arbennig i fywyd masnachol Aberogwen yn y ddeunawfed ganrif. Yno ar y foryd yr oedd fferm unigryw Capel Ogwen wedi ei lleoli. Roedd yn fferm fechan, 31 acer ei maint ac roedd mwyafrif ei chaeau yn dwyn yr enw ‘Cae Ychain’ gydag un cae yn y canol yn dwyn yr enw ‘Cae’r Efail’. Gerllaw, yr oedd dau dyddyn y Tafarnau, a ‘Lodge’ oedd enw rhai o’r caeau yno, er nad oedd, hyd y gwyddys, adeiladau parhaol ar y caeau hyn. Mae’r holl enwau’n awgrymu fod Capel Ogwen a’r Tafarnau yn unedau pur arbenigol a sefydlwyd i dderbyn gwartheg a ddanfonwyd o Fiwmares dros Draeth Lafan gan y porthmyn. Yn Aberogwen, felly, awgrymir y byddai cyfle i aildrefnu’r fintai ar ôl i’r anifeiliaid groesi’r Fenai. Gellid rhoi sylw i’r gwartheg cloff drwy eu pedoli a gallai’r gyrwyr wersylla’r nos yno cyn cychwyn ar eu taith i farchnadoedd Lloegr naill ai drwy Ddyffryn Ogwen a Nant Ffrancon neu drwy Fwlch y Ddeufaen a Thal y Cafn yn Nyffryn Conwy.

Ni dderbyniodd Capel Ogwen sylw gan rai o deithwyr cynnar Gogledd Cymru fel canolfan porthmona ond, yn hytrach, nodwyd ganddynt bwysigrwydd rhyfeddol yr hafan am resymau llawer mwy pruddglwyfus. Ar y penrhyn safai adeilad bychan ar ffurf eglwys yn goruchwylio llif yr afon Ogwen i’r môr drwy ‘Lyn Celanedd’. Pan ymwelodd Fenton â’r capel yn 1805 yr oedd yn adfail, ond mae’n ei ddisgrifio fel annedd i dderbyn cyrff y meirw cyn iddynt gael eu hebrwng ‘till wind and tide favoured the ferrying them over the Styx of Menai to Llanfaes’. Ychwanegwyd mwy o fanylion am yr arfer gan William Williams, sy’n nodi y trefnwyd gwylnos, ‘when candles were lighted on the coffins and all the neighbours attended to take their last farewells of the deceased and to pray for his soul’s…. After this temporary rest, the corpse was next morning, or at an appointed time, removed to a boat prepared for the purpose and transported over and placed in its sacred repository’. Teulu’r Penrhyn oedd perchenogion y fferi ac fe dalai’r cychwr rent o ddeg swllt iddynt hwy am ddefnyddio’r cyfleuster. Roedd teulu’r Penrhyn hefyd yn hawlio’r wythfed rhan o werth y llechi a gludid i’r traeth yn Aberogwen. Beth ddywed yr hen ddywediad – ‘i’r pant y rhed y dŵr’.

Aberogwen 1
Llyn Celanedd heddiw – golygfa o fwth gwylio adar yr RSPB yn Aberogwen.

Gwnaethpwyd cyfnewidiadau mawr i’r arfordir yn Aberogwen pan benderfynwyd unioni cwrs Afon Ogwen drwy hepgor dolen fawr Llyn Celanedd. Yn y broses golchwyd ymaith weddillion Capel Ogwen a thanseiliwyd meini cromlech gynhanes enfawr a safai yn aber yr afon yn ôl tystiolaeth William Williams. Mae’n debyg i’r cyfnewidiau hyn ddigwydd yn ystod cyfnod creu parc amgaeedig o amgylch Castell Penrhyn oddeutu tridegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Golygodd y cynllun hwn gau Ffordd Domas, sef llwybr yr hen ffordd, a’r ffordd fwyaf uniongyrchol rhwng Bangor a Chonwy, dros lyn Celanedd. Er mawr ryfeddodd pery Llyn Celanedd hyd heddiw, ond bellach mae ar newydd wedd fel gwarchodfa i adar y môr.

 

 

 

 

 

Ffynhonnell

Jones, Emyr Gwynne. 1975. A Survey of the Ancient And Present State of the County of Caernarvon by William Williams (Pt 3). Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 36. 194- 231.

Sgwâr Rachub

Y sgwâr ydy canolbwynt pentref Rachub, man cyfarfod Allt Cefn Bedw o Fryn Bella, ffordd yr Allt Goch o Dalybont, ei hestyniad ymlaen i Garneddi ac, yn olaf, Stryd Fawr y pentref. Yno yn 1850 yr oedd buddiannau prif stadau’r fro hefyd yn mynnu prancio’n rhodresgar, megis mewn ffilm Western heb y gynnau! Ystyriwch, wrth gerdded i gyfeiriad Carneddi, ar y chwith roedd tafarn y Royal Oak ar dir stad annibynnol Plas Pistyll; gyferbyn roedd tafarn y Bardsey Island ar dir stad Coetmor; i’r dde roedd Cae’r Groes, cae agored yn perthyn i Fferm Talysarn ar dir stad Penrhyn; ac ar y gongl ddwyreiniol roedd Ysgol Wladwriaeth yr Achub, yr ysgol fel petai’n cadw’r heddwch rhwng rhengoedd y stadau cystadleuol.

Ffig 4 Ysgol
Ysgol y Wladwriaeth a adeiladwyd yn 1828

Sefydlwyd yr ysgol yn 1828, y gyntaf o ysgolion y Wladwriaeth yn Nyffryn Ogwen i gynnig addysg i blant yr eglwys. Noddwyd yr ysgol gan ficer Llanddeiniolen, ac yn 1863 yr oedd 95 o fechgyn a 108 o enethod ar y gofrestr o dan ofal un athro trwyddedig ac un athrawes. Wrth i’r pentref dyfu sefydlwyd ysgol i blant o gartrefi anghydffurfiol yn 1853 ac adeiladwyd Ysgol Frytanaidd ar dir Plas Pistyll, y tro hwn â nawdd gan un wraig gyffredin. Ffig 7 Capel CarmelYn llechu i’r dwyrain ar fin y Stryd Fawr mae capel Carmel yr Annibynwyr a ailgynlluniwyd yn 1860 gan un o benseiri enwocaf capeli Cymru y Parchedig Thomas Thomas.

A beth oedd hanes y ddwy dafarn? Mae’r Royal Oak yn dal ar agor yn dysteb i annibyniaeth Stad Bryn Pistyll. Nid felly y Bardsey Island sy’n diflannu o restrau tafarnau’r fro toc wedi 1874. Nid disychedu oedd y rheswm am ei diflaniad ond yn hytrach benderfyniad yr Arglwydd Penrhyn i gau’r holl dafarnau a oedd ar dir ei stad, wedi iddo, yn achos y Bardsey brynu stad Coetmor yn 1855. Trodd y Bardsey Island yn dyddyn Llwyn Bleddyn Isaf a thrwy gytundeb yn 1894 ychwanegwyd dwy acer a hanner o dir at yr ofalaeth. Ond er cof am y dyddiau gynt mae hen enw ar lafar y dafarn yn aros sef ‘Rynys.

Mae gweddill daearyddiaeth y sgwâr yn adrodd cyfrolau am ddylanwad cyfoeth mewn cynllunio. Ar dir Cae’r Groes, ar y chwith wrth wynebu Carneddi, adeiladwyd y tai yn rhes igam-ogam, y mwyafrif ohonynt o gynllun gwahanol ond wedi eu hadeiladu, hyd y gwelir, o gerrig bras heb eu torri. Ar y llaw arall ar ochr arall y ffordd ar stad y Penrhyn mae rhes o dai unffurf eu cynllun a adeiladwyd o feini a saernïwyd yn gywir.

Mae holl hanes cystadleuol stadau Dyffryn Ogwen ar glo ym meini mud y tai o bob tu i sgwâr Rachub.

Caerberllan

Cae Berllan
Llun o Gaerberllan yn 2015

 

Mae’r rhesi tai a adeiladwyd yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar gyfer cartrefu gweithwyr chwarel y Penrhyn yn nodweddiadol o bensaernïaeth Dyffryn Ogwen. Cymharer er enghraifft res tai deulawr Stryd John neu Fryntirion ar dir stad annibynnol Cefnfaes â bythynnod un llawr Braichmelyn a Chaerberllan ar stad y Penrhyn.

Bryntirion
Bryntirion yn 2015

 

Mae Stryd John a Bryntirion yn dyddio i gyfnod ar ôl 1820 yn fuan wedi sefydlu pentref Bethesda, ac mae Map y Degwm yn 1844 yn dangos fod rhannau o Fraichmelyn a Chaerberllan hefyd yn sefyll bryd hynny. Adeiladwyd tai’r ddwy ardal o gerrig a’u toi â llechi yn ôl y traddodiad lleol. Oddi fewn mae cynllun y tai yn syml, mae’r tai un llawr yn cynnwys dwy ystafell ar y llawr a chroglofft uwch law, tra bo gan y tai deulawr ddwy ystafell i lawr grisiau a dwy yn y llofft. Cysgodir drysau tai Caerberllan a Braichmelyn gan fargod isel a chyplysir hwy â gardd helaeth naill o flaen neu y tu cefn i’r tŷ yn unol â threfn cynllunio stad y Penrhyn. Nodwedd arall gyffredin i’r rhesi hyn oedd lleoli’r cwt glo o flaen y tŷ, fel y gwelir yng Nghaerberllan neu fythynnod Dol Goch ym mhen arall y pentref.

 

Braichmelyn

Braichmelyn oddeutu 1900. Delwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Mae’r  rhesi tai uchod yn perthyn i gyfnod cyn awdurdodi deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi bod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig oedd â mynedfeydd a oedd yn llai na phum troedfedd eu lled a deg troedfedd eu huchder, megis y rhai a oedd yng Nghae Star a Davis Court a Williams Court ar gyrion y Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4,000 at y gwelliannau hyn sydd i’w gweld er enghraifft yng nghynlluniau strydoedd tai ym Mynydd Llandygái ac ym Mhenybryn ym Methesda sy’n dyddio i gyfnod ar ôl y ddeddf.

Griff Edwards 1875
Griffith Edwards o’r llun o Bwyllgor Streic 1974

Un o breswylwyr pwysicaf Caerberllan yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd Griffith Edwards a drigai yn rhif saith. Ef oedd ysgrifennydd Capel Bethesda, addoldy pwysicaf yr Annibynwyr yn y gymdogaeth ac ef hefyd oedd un o arweinwyr gweithlu Chwarel y Penrhyn yn eu brwydr i ennill cydnabyddiaeth i Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn y chwarel. Golygodd ei ymlyniad i’r achos hwn dros gyfnod o ddeng mlynedd ar hugain iddo wrthdaro yn aml â pherchnogion y chwarel. Yr oedd Griffith Edwards yn aelod o bwyllgor streic 1874 dan arweiniad Robert Parry, Y Llywydd, ac yn y llun enwog sydd o’r pwyllgor yn ymresymu â’r Hen Lord, ef sy’n sefyll y trydydd o’r chwith uwchben y bwrdd. Ym mis Mai 1885 cafodd ei gyhuddo gan George Sholto, olynydd yr Hen Lord, o gamarwain y chwarelwyr ynghylch diddymu cytundeb Pennant Lloyd a thrannoeth cafodd rybudd y byddai’n colli ei waith a’i gartref yn rhif 7 Caerberllan. Cafodd ei waith a’i denantiaeth yn ôl ymhen y mis ond gyda’r rhybudd canlynol: ‘the managers will be specially desired to report on your future conduct’.

grif edwards 1900
Griffith Edwards yn 1900, Ysgrifennydd Pwyllgor Streic 1900-03

Yr oedd Griffith Edwards yn un o arweinyddion streic 1896-7 ac yn Ysgrifennydd y Pwyllgor yn ystod Streic Fawr 1900-03. Yn sgil ei ymroddiad a’i egwyddorion cafodd ei droi allan o’i denantiaeth yng Nghaerberllan ac ni chafodd ei waith yn ôl yn y chwarel ar derfyn yr ymrafael ychwaith.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ffynonellau

Alfrey, Judith. 2001. Rural Building in nineteenth century North Wales: the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis,CXLVII (1998), tt. 199-216.

Gwyn, David. 2000. Vaunting and Disrespectful Notions:  Charles Mercier’s Portrait of the Penrhyn Quarry Committee and Lord Penrhyn. Trafodion Cymdeithas Hanes  Sir Gaernarfon, 61, tt. 99-110.

Roberts, Ernest. 1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

 

 

Parc y Penrhyn

prif-lodge-1wedi-newid
‘Grand Lodge’ Parc y Penrhyn yn Llandygái

Mae Parc y Penrhyn yn enghraifft o haerllugrwydd a thrachwant teulu’r Penrhyn yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cynlluniwyd y parc i amgáu yr horwth castell bygythiol a adeiladwyd rhwng 1821 ac 1836 gan Thomas Hooper ar gyfer George Hay Dawkins Pennant (1763 – 1840). Ei fwriad oedd ynysu ei diriogaeth rhag gwerin Dyffryn Ogwen. Mae’r parc wedi ei amgylchynu gan wal saith milltir o hyd sydd rhwng dwy a thair metr o uchder, ac ar ochr y môr mae’n gweithredu fel morglawdd. Cynlluniwyd y wal i amgáu darn mawr o dir amaethyddol o ansawdd ardderchog ar y penrhyn rhwng aber Afon Cegin yn y gorllewin ac aber Afon Ogwen yn y dwyrain. Mae Afon Ogwen hefyd yn llifo drwy ran o’r parc, ac ymestynnwyd y wal i’r dwyrain yn fwriadol er mwyn ei chynnwys oddi fewn i breifatrwydd libart y bonheddwr. Cynllunydd y wal oedd Thomas Baxter, goruchwyliwr gwaith cyffredin ar stad y Penrhyn, ond mae’n bur amlwg fod Thomas Hooper ei hun wedi goruchwylio peth o’r gwaith yn arbennig wrth gynllunio’r Grand Lodge.

port-lodge
Lodge y Porthladd oddeutu dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Daw’r ddelwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Credir i’r wal gael ei hadeiladu gan seiri meini a oedd wedi gorffen adeiladu Tŵr Marcwis yn Llanfairpwll, a defnyddiwyd peth cerrig o chwareli calchfaen Penmon yn y gwaith. Eir i mewn i’r parc drwy dri phorthdy swyddogol sef porth Tal-y-bont sef y mwyaf distadl o’r tri; porth y cei sy’n dipyn mwy crand; a’r prif borth, y Grand Lodge yn Llandygái, y mwyaf rhodresgar ohonynt oll y mae ei bensaernïaeth yn efelychu cynllun tyrog neo-gothig y castell.

 

lodge-talybont
Lodge Tal-y-bont

Yn wreiddiol yr oedd hen blasty canoloesol y Penrhyn yn cynnwys tiroedd y demesne. Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif roedd y tiroedd hyn yn fferm sylweddol, ddau gan acer ei maint o dan oruchwyliaeth Richard Hughes, sef prif asiant y stad yn 1768. Wrth drosi parseli o gaeau bychan y demesne yn barc caeedig o 1820 ymlaen ad-drefnwyd daliadaeth nifer o’r ffermydd gan gynnwys Aberogwen ac Abercegin a diddymwyd eraill megis Dologwen a Maes y Penbwl.  Felly, golygodd sefydlu’r parc greu cyfnewidiadau mawr i’r gymdogaeth yn ogystal ag i’r tirlun. Y cyfnewidiad pennaf, wrth gwrs, oedd i’r cyhoedd gael eu gwahardd rhag mynychu’r ardal, cam a olygai fod hen lwybrau cyhoeddus bellach wedi eu cau i deithwyr. Y ffordd fyrraf o Fangor i gyfeiriad y dwyrain oedd ar Lôn Domas a redai o Aber Cegin gan groesi Aber Ogwen ar ryd neu bompren i ganlyn ymlaen i Gonwy. Dengys un o gynlluniau Telford fod y ffordd wreiddiol o Landygái i’r Penrhyn Arms ym Mangor yn rhedeg i’r dwyrain o lwybr y ffordd bost y cynlluniodd ef yn 1820. Y llwybr newydd hwn a oedd i bennu rhediad wal y parc pan adeiladwyd hi ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach. Safle freintiedig y parc oedd hefyd i gyfrif fod rheilffordd yr LNWR i Gaergybi yn 1848 wedi gorfod dewis llwybr llawer anos i gyrraedd Bangor. Golygodd hyn fod angen turio dau dwnnel yn hytrach nag anelu’n gyfleus ar draws y penrhyn i ddilyn llwybr yr hen Lôn Domas gynt.

Creadigaeth yn perthyn i gyfnod dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yw Parc y Penrhyn. Mae ei  gynllun wedi’i seilio ar gonfensiynau cynllunio gerddi bonedd a ddatblygwyd gan benseiri addurnol megis Lancelot ‘Capability’ Brown a Humphrey Repton yn y ganrif flaenorol. Erbyn cyfnod amgáu Parc y Penrhyn yr oedd bri yr ardd addurnol wedi cilio ac roedd y pwyslais ar gynllunio gerddi trefol er mwyniant yr holl gymdeithas yn hytrach nag er bodd yr unigolyn cefnog. Mae gwerth ystyried felly beth tybed a gymhellodd George Hay Dawkins Pennant i greu ei barc preifat a chyfyngedig yn Llandygái? Mae urddas, dilyn y ffasiwn ac ymffrostio yn ei gyfoeth oll yn gymhellion a wireddwyd bid sicr, ond tybed a oedd ganddo hefyd gymhellion llai rhodresgar yn ei isymwybod?  Sais a aned yn Swydd Rhydychen oedd y bonheddwr ac fe etifeddodd olyniaeth y Penrhyn drwy fod yn fab i gefnder Richard Pennant. Yr oedd yn aelod seneddol pur uchelgeisiol a’i brif ddiddordeb oedd mewn gwleidydda. Er iddo dderbyn yr olyniaeth yn 1808 ni symudodd i’r Penrhyn tan 1816, ac wedi ymsefydlu yno nid oedd yn ymwybodol o dras Cymreig y teulu nac ychwaith o gymdogaeth dlawd ei etifeddiaeth. Gallai odro cyfoeth hawdd o ddiwydiant ei stad heb feddu gwybodaeth am ei pheirianwaith na’i pheryglon. Yn ei isymwybod gallai deimlo’n alltud mewn cymdeithas ddieithr nad oedd ganddo ddiddordeb ynddi ac a siaradai iaith nad oedd ef yn ei deall.

Wal y Parc.JPG
Wal y Parc ger Tŷ Newydd

Yn ei ‘alltudiaeth’ ei ymateb greddfol oedd adeiladu castell gaerog a chodi wal uchel i amddiffyn ei diriogaeth a thrwy hynny greu ‘a little England beyond Llandygái’ o ystumio ychydig ar yr ymadrodd o Sir Benfro. Oddi fewn i’r parc yr oedd cynlluniau i harddu’r amgylchfyd drwy blannu gelltydd o goed a llwyni yn gefndir i lawntiau breision. Rhoddai hyn yr argraff o’r tirlun gweledol delfrydol a bywiogai’r golygfeydd o’r Fenai a mynydd-dir Eryri. Dyluniwyd hefyd gyfres o erddi cyfoethog, rhai i gyflenwi’r tŷ â blodau a llysiau, eraill er arddangos gwychder y cynnyrch. Cynlluniwyd  yn ogystal berllan amrywiol ei ffrwythau ar gyfer gofynion y teulu. Yn ddiweddarach dan warchodaeth yr ‘Hen Lord’ cyflogwyd Walter Speed yn brif arddwr. Yn ystod hanner olaf  y bedwaredd ganrif ar bymtheg enillodd y garddwr enwog hwn fri cenedlaethol am wychder ei greadigaeth o fewn muriau parc caeedig y Penrhyn.

Mae un adeilad sy’n werth ei nodi o fewn ffiniau’r parc  sy’n perthyn i gyfnod cynharach y demesne ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Ar yr arfordir ar benrhyn cul a ymestynnai  i’r môr adeiladodd Richard Pennant faddondy bychan er defnydd ei wraig Anne Susannah. Erys y penrhyn ond, ysywaeth, mae’r baddondy yn furddun a ddiflannodd o dan ymosodiadau’r môr a diofalwch y perchnogion. Pe byddai’n sefyll caffai ei ystyried yn adeilad unigryw o’i gyfnod ac yn un o nifer a adeiladwyd gan Richard Pennant i ryngu bodd ei wraig Anne Susannah. Ymhlith yr adeiladau niferus hyn mae’r llaethdy ym Mhen Isa’r Nant, a’r tŷ swanc i ymlacio ynddo yn Ogwen Banc ac mae’n bur debyg yn ogystal, adluniad Pennant o’r hen blasty canoloesol gwreiddiol yn y Penrhyn i fod yn faenordy ‘canol oesol’ castellog.

O ddarllen y cyfraniad hwn byddwch yn sylweddoli ei bod yn enghraifft wych o erthygl ddi duedd a di ragfarn!

Ffynhonnell

Pennant, E. H. Douglas. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997: The Pennants and the Douglas-Pennants. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59. tt. 35-54.

 

 

Cwt Dafydd Ross

cwt-dafydd-ross-2
Cwt Dafydd Ross, delwedd o archif lluniau Mr Ifor Williams, gynt o fferm Coetmor

Nid Llanberis yw’r unig bentref yng Nghymru a all ymfalchïo fod adeilad ar gopa mynydd yn rhan o’i dreftadaeth. Mae gan Ddyffryn Ogwen hefyd adeilad ar ben un o’i chopaon. Eithr nid yw’r adeilad hanner mor grand â’r adeilad sydd ar gopa’r Wyddfa ac nid yw ychwaith yn cynnig paned o de i’r fforddolion, na thrên i’w gyrraedd. Ar gopa Moel Grach, 976 metr uwch arwynebedd y môr, lleolir cwt Dafydd Ross sy’n adeilad isel, trwsgl a garw ei olwg a adeiladwyd o gerrig bras i ymdoddi i bentwr mawr o feini. Mae cyrraedd ato, yn arbennig am y tro cyntaf, yn union fel camu i fyd hud a lledrith y tylwyth teg neu’r Mabinogi, yn arbennig felly os oes niwlen ysgafn yn ei led guddio. Mae gan y cwt do sinc isel â meini mawr wedi’u pentyrru drosto, ac islaw’r bargod mae un drws yn arwain at gell dywyll a oleuir gan olau egwan o un ffenestr ar y talcen. Ond mewn stormydd gwynt a glaw y gaeaf neu heulwen crasboeth canol haf saif y cwt, sydd dafliad carreg, fwy neu lai, o grib Carnedd Llywelyn ail fynydd uchaf Cymru, yn lecyn delfrydol i’w gyrraedd.

cwt-dafydd-ross-1
Mr Ifor Williams, gynt o Fferm Coetmor a dau gerddwr y tu allan i Gwt Dafydd Ross. Daw’r ddelwedd o archif lluniau Mr Ifor Williams.

Defnyddir Cwt Dafydd Ross heddiw fel caban ymochel i fforddolion y mynydd fel y mae arysgrif ar un o’r meini gerllaw’r drws yn ei nodi, ond yn wreiddiol fe’i hadeiladwyd fel man lle gallai bugeiliaid y fro lochesu. Adroddir mai bugail oedd Dafydd Ross, Sgotyn o ran ei fagwraeth, a gyflogwyd yn fugail yn ardal Ro Wen a Chwm Eigiau yn ystod cyfnod cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan oedd nifer o’i gymheiriaid o’r Alban yn gweithio fel bugeiliaid ar stadau mawr bröydd Eryri. Ef a adeiladodd y cwt yn ôl tystiolaeth tafod leferydd. Yr oedd Cwt Dafydd Ross yn gyrchfan i fugeiliaid mynydd Llanllechid yn arbennig pan fyddid yn hel defaid cynefinoedd Braich Cwm Bychan a Charreg Gath ym mhellafoedd Cwm Caseg. Y cynllun oedd cyrraedd y cwt yn fuan wedi hanner nos ac ymochel yno hyd at doriad gwawr cyn dechrau hel yn gyflym a glân i lawr y gelltydd. Wedi cenedlaethau o ddefnydd aeth y cwt yn adfail hyd nes y penderfynodd nifer fechan o fugeiliaid a cherddwyr lleol, er mawr glod iddynt, ei atgyweirio i’w gyflwr presennol ym mhumdegau’r ganrif ddiwethaf. Nid cwt Dafydd Ross yw’r unig loches o’i bath ar fynydd Llanllechid. Ar gopa’r Bera safai cwt Jacob a fyddai’n gyrchfan i fugeiliaid ardal Aber a Llanfairfechan yn bennaf, ond a ddefnyddid o bryd i’w gilydd gan fugeiliaid Dyffryn Ogwen yn ogystal. Nid yw hanes y cwt hwn mor llewyrchus a chwt Dafydd Ross a bellach mae’n furddun er iddo roi degawdau o wasanaeth i hen fugeiliaid ucheldir y Carneddau.

eglwys-coetmor
Eglwys Coetmor

Nid cwt Dafydd Ross yw’r unig adeilad yn Nyffryn Ogwen sydd â chysylltiad uniongyrchol â mynyddoedd yr ardal. Mae gan gapel coffa Charles Donald Robertson ym mynwent yr Eglwys yng Nghoetmor gysylltiad llawer mwy syber na’r cwt disylw ar gopa Foel Grach. Ym mis Mawrth 1910 lladdwyd Charles  wrth iddo ddringo ar Glyder Fach ac adeiladwyd y capel syml, ond hynod deimladol, yn 1911 gan ei fam yn goffâd i’w mab. Bachgen o dras eglwysig tra enwog oedd Charles ac adwaenid ei daid a oedd yn un o brif bregethwyr yr Eglwys Anglicanaidd yn ei ddydd, Y Parch F.W. Robertson, fel ‘Robertson of Brighton’.

 

Byddai’n dda clywed gan ddarllenwyr am ragor o adeiladau sydd â chysylltiad uniongyrchol â mynyddoedd yr ardal.

Gwybodaeth gan Dafydd Jones, Fferm Coetmor, Bethesda a Wyn Roberts, Bryn Difyr, Tregarth.

Abercaseg

abercaseg
Abercaseg

Ar y pedwerydd o Orffennaf 1284 ymwelodd Edward 1af, brenin Lloegr, ag Abercaseg. Yr oedd ar wibdaith drwy Wynedd yn dilyn ei goncwest o Gymru yn 1283. Ar y cyntaf o’r mis ymwelodd â chastell Dolwyddelan, Gumbadolph (Dolbadarn?) ar yr ail cyn mynd ymlaen i Abercaseg, a gorffen ei daith yng Nghaernarfon ar y pumed. Mae’n bur debyg ei fod ef a’i osgordd wedi gwersylla’r nos ar y ddôl ar lan Afon Caseg ar lawr y dyffryn. Diben ei ymweliad ag Abercaseg oedd archwilio adeilad ei wrthwynebydd, Llywelyn ap Gruffudd, sef y tŵr arsyllu a safai ar y lan gyferbyn ar gopa’r graig yn Nhyn Tŵr.

Mae’n ddiddorol nodi mai i Abercaseg yr aeth Edward ac fel ’le towre de Abercassek’ y cyfeirir at y tŵr mewn dogfen gyfreithiol yn 1485. Pam nodi pwysigrwydd Abercaseg yn hytrach na Thyn Tŵr felly? Gadewch i ni hedfan dros y canrifoedd ac ymweld â thyddyn Abercaseg yn 1768, dyddiad yr Arolwg cyntaf a wnaethpwyd gan Richard Pennant o’i eiddo yn Stad y Penrhyn.

abercaseg1768b
Cynllun Tyddyn Abercaseg yn 1768. Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor

Bryd hynny yr oedd Abercaseg yn dyddyn 13 acer yn nhenantiaeth Thomos Williams, ac wedi’i rannu yn 13 uned, oll oddeutu un acer neu lai eu maint ac eithrio cae y Wern Uchaf Bella a oedd ychydig dros bedair acer. Mae mapiau George Leigh, y tirfesurydd o Norwich a gyfrannodd yn helaeth at yr Arolwg, yn cyflwyno darlun arbennig o leoliad Abercaseg mewn perthynas â’r sefydliadau eraill a oedd yn rhannu glan Afon Caseg.

abercaseg-1768-a
Cofrestr caeau Abercaseg yn 1768. Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol  Bangor

Mae’n ddiddorol sylwi ar enwau a maint nifer o’r unedau a berthynai i’r sefydliadau hyn. Yr oedd gan Abercaseg ddwy berllan ac un gardd, ac yn Nhyddyn Caseg y drws nesaf, tyddyn 7 acer gyda phont yn croesi’r afon, yr oedd yno Gae Ceirch, Gardd y Wal a’r Arddlas, oll yn unedau llai nag un acer. Wedi’u cysylltu’n ddaearyddol, ond yn perthyn i fferm Gerlan, yr oedd dwy uned eithriadol fychan Gerddi’r Gerlan. Ar y lan gyferbyn yr oedd tir fferm Tyn Tŵr, fferm sylweddol ei maint yn cynnwys ffriddoedd agored Braichmelyn a Rhydd Wreiddiog. Ger y tŷ yr oedd y Berllan yn arwain at Gae Cefn y Berllan a dwy uned fychan Llain y Tŵr a Gerddi’r Cae Beudy Newydd, a gerllaw yr oedd dau gae Lleiniau Gwynion Uchaf. Ar aber Afonydd Ogwen a Chaseg lleolwyd Lleiniau Gwynion Isaf a Llwyn yr Hudd Du, un yn bedair a’r llall yn dair acer eu maint. Mae enwau caeau sy’n cynnwys lleiniau, perllannau a gerddi yn brin yn archif caeau Arolwg 1768. Sut felly y gellir dehongli’r defnydd o’r enwau hyn yn y fan hon? Tybed a oes yma adlais uniongyrchol o gyfnod cynharach yn hanes yr ardal benodol hon. Mae enwau’r unedau, maint bychan y berllan a’r ardd, maint mwy y lleiniau, a’u perthynas agos â lleoliad y tŵr arsyllu yn awgrymu fod yma sefydliad a berthynai i deyrnas Tywysogion Gwynedd yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg.

Awgrym yn unig yw hwn sy’n haeddu mwy o ymchwil, ond os cywir y dadansoddiad yna mae’n egluro pam y bu i’r Brenin Edward wersylla yn yr uned economaidd a gynhaliai safle amddiffynnol Tyn Tŵr. Tybed a fyddai Thomos Williams, bum canrif yn ddiweddarach, yn ymwybodol o dras tywysogaidd ei dyddyn.

abercaseg-1855
Map Johnson o Abercaseg yn 1855. Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn PFA/6/173

 

Ogwen Banc

pen036
Map Johnson o Ogwen Banc yn 1855. Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau’r Penrhyn PFA/6/173

Cynlluniwyd tŷ Ogwen Banc gan Benjamin Wyatt ar gyfer teulu ei feistr Richard Pennant yn ystod deng mlynedd olaf y ddeunawfed ganrif. Er mai fel asiant hirben Stad y Penrhyn y cofir am Wyatt yn bennaf, yr oedd hefyd yn gynllunydd adeiladau a gymhwysodd ei hun fel cynllunydd ar fferm ei deulu yn Weeford, Swydd Stafford.

Adeiladwyd y tŷ yn arbennig ar gyfer teulu’r Penrhyn ac fe’i disgrifiwyd yn 1816 fel ‘an elegant pavilion’ i’w ddefnyddio ‘as an occasional resort  for refreshment and recreation paying a morning visit to the quarry, or to other objects of curiosity in the vicinity’. Gellwch ddychmygu’r olygfa:  y teulu a’r dewisedig rai yn cyrraedd mewn crandrwydd ar ôl teithio ar Ffordd y Lord, y ffordd newydd o’r Penrhyn i Ogwen Banc i wylio’r gwaith yn y chwarel mewn rhyfeddod fel petaent ar safle Cape Canaveral yn edrych ar lansiad y llong ofod ddiweddaraf.

pont-ogwen-banc
Pont Ogwen ger Ogwen Banc

At hynny, ystyriwch leoliad bendigedig y safle fel yr oedd yn 1790. Yr afon yn byrlymu heibio mewn dolen tra gwahanol i’w llwybr presennol, a phenrhyn o dir yn ymwthio allan o flaen y tŷ gyda phont yn croesi i dir glas agored ar ochr draw yr afon. Meddai Edmund Hyde Hall wrth ddisgrifio’r lleoliad delfrydol hwn ar ei ymweliad rhwng 1809 ac 1811 – ‘This is a very beautiful place , at once protected, decorated and almost hidden by its recent plantations… Before it either roars or growls, according to the season, the cataract, which, gliding in swift stream through the single arch of the bridge above, becomes beautifully broken into falls over and among the dark rocks. The bridge itself has the parapet ornamented in a way which, in my own opinion, is not very becoming, but upon the whole the greenness and lively floridity of the plantations give the place the character of an emerald set in the waste. Seats formed and painted like mushrooms are placed in the different points of view, and from them the quarry, more particularly, is very distinctly seen’.

Paradwysaidd le, os bu erioed ei debyg yn ôl y disgrifiad, ac yna ar y gorwel, un o ryfeddodau mawr a mwyaf cynhyrfus y cyfnod: diwydiant a diwydiant y chwarel yn benodol, yn sŵn y morthwylio, sŵn y saethu, rhyferthwy’r clogwyn yn rhwygo a channoedd o ddynion yn ymlafnio ym môn y graig.

ogwen-banc-ddoe
Tŷ gwreiddiol Ogwen Banc. Delwedd drwy ganiatâd Cwmni Gwyliau Ogwen Banc

Hon oedd chwarel Cae Braich y Cafn dan arolygiaeth yr enwog William Williams o’r Tŷ Newydd yn Llandygái, a’r gloddfa yn dilyn gogwydd y graig tua’r gorllewin yn gyfres o dyllau dyfnion – Twll yr Hen Chwarel, Twll Nantwich, Chwarel y Pwll, Porth yr Hir a Twll Dwndwr Isaf. Golygfa i ryfeddu ati bid siwr, a’r dethol rai heb sylweddoli efallai eu bod yn dystion i dwf syniadaeth newydd yn ymwneud â chyfalafiaeth ac ariangarwch.

Mae’n anodd dychmygu’r gwychder a fu yn Ogwen Banc, wedi’r cyfan yma y difyrrwyd y Brenin Edward a’i wraig ar eu hymweliad â theulu’r Penrhyn yn 1894. Yn y man er hynny, daeth cyfnewidiadau mawr i’r safle.

ceunant-ogwen-banc3
Ceunant Ogwen Banc

Yn ystod dauddegau’r ugeinfed ganrif unionwyd llwybr yr afon i lifo drwy gafn cul rhag i’w dyfroedd foddi twll y chwarel gerllaw. O ganlyniad, golygfa bur wahanol sydd yna heddiw gyda thomennydd y chwarel yn pwyso’n fygythiol uwchlaw’r safle a chyfres o dai pren yn swatio rhwng  planhigfa’r coed ffawydd. Mae’n olygfa sydd bellach yn gwireddu cyfeiriad un o’r sylwebyddion cynnar yn 1810 a nododd wrth iddo ganmol gorchestion y cynllunydd, ‘Wyatt had given variety and life to a most dreary and forlorn waste’. Byddai Walter Davies, y sylwebydd, yn rhyfeddu o weld y cyfnewidiadau sydd wedi gweddnewid Ogwen Banc erbyn heddiw.

ogwen-bank-heddiw
Ogwen Banc heddiw

Ffynonellau

Jones, Peter Ellis. 1981.  ‘The Wyatts of Lime Grove, Llandygai’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 42.  tt. 81-116

Hall, Edmund Hyde. 1809  – 1811 A Description of Caernarvonshire. Gol. E Gwynne Jones, 1952 Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon , Cyfres Record Rhif 2. Caernarfon.

Lime Grove

 

New Picture
Lime Grove yn 1800 o lyfr Lewis Williams Wyatt, A Collection of Architectural Design 1800-1801. Defnyddir y ddelwedd drwy ganiatâd y Royal Institute of British Architects

Adeiladwyd Lime Grove gan y pensaer Samuel Wyatt ar safle gerllaw ceg Afon Cegin ym mhlwyf Llandygái. Cafodd Samuel ei wahodd gan Richard Pennant i ail-lunio plasty gwreiddiol y Penrhyn.

Lime Grove plan
Cynllun Lime Grove o lyfr Lewis Williams Wyatt (gweler uchod) a thrwy garedigrwydd y Royal Institute of British Architects

Fel rhan o’i gomisiwn gofynnwyd i Samuel Wyatt hefyd drosi ystablau Lime Grove yn dŷ ysblennydd. Cynlluniodd Wyatt Lime Grove mewn arddull neoglasurol i gynnwys chwe ystafell wely i’r teulu a dwy ystafell i’r gweision. Canmolwyd yr adeilad am burdeb technegol ei luniad.

 

O 1786 hyd ei farwolaeth yn 1818 y tŷ hwn oedd cartref Benjamin Wyatt, prif asiant stad y Penrhyn a’r gŵr a drawsnewidiodd seiliau economaidd Dyffryn Ogwen yn ystod ei yrfa. Brawd Samuel Wyatt oedd Benjamin, un o bump o frodyr galluog o Weeford, ger Lichfield yng Nghanolbarth Lloegr, ac mae’n bur debyg mai drwy gysylltiad Samuel â’r Penrhyn y daeth Benjamin i sylw Richard Pennant pan benodwyd ef i’r swydd yn 1786. Cyn hynny roedd wedi  gweithio fel cynllunydd â chwmni’r teulu ond ei bennaf gymhwyster oedd fel ffermwr a rheolwr stad fawr yn ei ardal enedigol. Pan gafodd ei benodi roedd yn 42 oed ac yn briod â merch bragdy llewyrchus yn Stoke on Trent, ac yn dad i naw o blant. Tadogodd bedwar ar ddeg o blant yn ystod ei fywyd a byddai chwe llofft Lime Grove o dan eu sang o ganlyniad!

Dyn amryddawn oedd Benjamin Wyatt. Gwnaeth  gyfraniad  arloesol yn Nyffryn Ogwen yn arbennig o gofio fod rhan helaethaf ei yrfa yn cydredeg â chyfnod o ddirwasgiad economaidd a thrafferthion cymdeithasol o ganlyniad i ryfel rhwng Prydain a Ffrainc o dan arweiniad Napoleon Bonaparte. Un o dasgau cyntaf Wyatt pan gafodd ei benodi yn 1786 oedd creu rhwydwaith isadeiledd i gysylltu chwarel ei gyflogwr yng Nghae Braich y Cafn â’r angorfa yn Aber Cegin. Ef oedd cynllunydd ‘Ffordd y Lord’ i gysylltu glannau’r Fenai a Choed y Parc wrth droed y chwarel, tasg a gwblhawyd erbyn 1788. Yn 1793 lluniodd Wyatt estyniad i’r lôn hyd at Lyn Ogwen gan ddilyn ochr orllewinol Nant Ffrancon ac yna ymlaen am Gapel Curig. Yno adeiladwyd gwesty moethus y Royal  a oedd yn gynllun cwbl arloesol ar gychwyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg i ddenu twristiaid i Eryri.

Ymddiriedodd Wyatt y gwaith o oruchwylio datblygiad y chwarel yng Nghae Braich y Cafn i’w ddirprwy fel ysgrifennydd y stad sef i ddechrau William Williams , gŵr a oedd yr un mor amryddawn ag yntau ac yna o 1802 ymlaen James Greenfield, gŵr a ddaeth yn fab-yng-nghyfraith iddo pan briododd â’i ferch Charlotte.  Gyda threfniant o’r fath gallai Wyatt ganolbwyntio ar gynllunio strategaethau pellgyrhaeddol y stad. Yn 1786 gweinyddodd y cynllun i drawsnewid y traeth yn Aber Cegin yn borthladd masnachol, ac erbyn 1790 yr oedd y porthladd newydd yn ymestyn 600 troedfedd i’r môr ac yn derbyn llongau o 300 i 400 tunnell eu maint. Cyrhaeddai cynnyrch y chwarel y porthladd mewn troliau a olygai fod traul eithriadol ar seiliau bregus Ffordd y Lord. Ystyriwyd adeiladu camlas i gysylltu’r chwarel a’r porthladd mewn cydweithrediad â’r adeiladydd camlesi Thomas Dadford, cynllun a oedd yn eithriadol flaengar ac yn un o’r enghreifftiau cynharaf o’i fath ym Mhrydain. Gweler yr erthygl am Gamlas y Penrhyn am ragor o wybodaeth.

Defnyddiodd Wyatt ei brofiad fel ffermwr  i wella ansawdd amaethyddiaeth stad y Penrhyn yn ogystal. Cyflwynodd fesurau i sychu’r corsydd; i deilo’r caeau, a chylchdroi cnydau; i dyfu llysiau megis rwdins a chabaets yn borthiant, ac i adeiladu beudái ac ysguboriau ar y ffermydd. Gwyddai am bwysigrwydd plannu coed fel adnodd ac fel lloches a chyflawnodd hynny drwy blannu oddeutu  600,000 o goed ar dir y stad. Yr oedd hefyd yn weinyddwr tan gamp ac fe’i penodwyd yn brif glerc i ofalu am gynnal a chadw’r ffordd dyrpeg rhwng Pentrefoelas a’r Fenai a agorwyd yn 1806.

Lime Grove Ty
Delwedd o Lime Grove o lyfr Lewis William Wyatt (gweler uchod)  a thrwy ganiatâd y Royal Institute of British Architects

Oddeutu 1860 dinistriwyd Lime Grove yn llwyr ac adeiladwyd Plas y Coed ar y safle, ond cyn ei ddymchwel yr oedd hanes Lime Grove fel cartref boneddigion wedi’i sefydlu. O holl dylwyth Benjamin Wyatt un yn unig a arhosodd gartref, a’r mab hwn, James, yn llanc dwy ar hugain oed a benodwyd i olynu ei dad ar ei farwolaeth yn 1818 gan barhau drwy hynny, gysylltiad y teulu Wyatt â stad y Penrhyn hyd at farwolaeth James ei hun yn 1882.

Ffynhonnell

Jones, Ellis. 1981. The Wyatts of Lime Grove. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon  42.  tt. 81-116.