Plasty Canoloesol y Coetmor

Llun J. T Parry o Goetmor
Llun J. T. Parry o Blasty Coetmor

Yn y Canol Oesoedd prif sefydliad bonheddig Dyffryn Ogwen, oddigerth Plas Penrhyn a Chochwillan, oedd Coetmor, cartref hen deulu pendefigaidd y gellir olrhain ei dras yn ôl i’r bymthegfed ganrif ac, yn ôl traddodiad, i gyfnod cynharach yn y drydedd ganrif ar ddeg drwy deulu a disgynyddion Ednyfed Fychan. Chwaraeodd aelodau’r teulu ran flaenllaw mewn gwleidyddiaeth leol yn ystod y Canol Oesoedd yng Ngwynedd, ac ar brydiau mae cyfeiriadau atynt yn ymgymryd â swyddogaethau yn Lloegr. Cofnodir, er enghraifft, fod Madog Coetmor yn brwydro ar ran Rhisiart III ym mrwydr Bosworth yn 1485, y brenin y cafwyd hyd i’w fedd di-nod ar ddamwain o dan faes parcio dinesig yng Nghaerlŷr yn ddiweddar. Yng nghyfnod y Rhyfeloedd Cartref, Robert un o feibion y teulu oedd ysgrifennydd Dug Warwick a phennaeth y llynges seneddol yn 1642. Erbyn canol y ddeunawfed ganrif yr oedd ffawd y teulu ar y goriwaered. Priododd Ann, aeres y Coetmor, i mewn i deulu Puwiaid y Creuddyn ac mae’n debyg i’r teulu fynd i ddyledion mawr. James, mab o’r briodas hon, a hen lanc di-briod, oedd yr olaf o’r teulu i fyw yng Nghoetmor, cymeriad mewnblyg a phur anghyffredin yn ôl pob sôn, er iddo fod yn Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1776. Daeth yr olyniaeth i ben gyda James. Yn 1797, yn dilyn storm enbyd, gwnaethpwyd difrod mawr i’r plasty a symudodd James i fyw at ei chwaer ym Miwmares. Ni ddychwelodd i Goetmor a bu farw yn 1800.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Map 1855 o Coetmor

Erbyn 1866, yr oedd y tŷ yn adfail a rhan o’r adeilad wedi disgyn er fod un teulu tlawd yn dal i lechu ynddo. Meddai Hugh Derfel Hughes wrth ddisgrifio’r  tŷ yn 1866 ‘…yn lle odlau beirdd, a llais telynorion, a chrythwyr; nid oes yno heddyw ond aderyn y to, y cawci a’r ddallhuan, yn meddianu y lle’.

 

 

Cofnodwyd i’r tŷ gael ei adeiladu mewn tri chyfnod, a’r olaf yn dyddio i gyfnod Elisabeth I. Tynnwyd llun o’r plasty gan yr artist lleol J.T. Parry, ac er bod rhai nodweddion o ddychymyg yr artist yn y darlun mae’n cyfateb i’r cynllun a welir mewn mapiau cynnar o’r ardal. Darluniodd Parry y plasty fel adeilad deulawr mawreddog, gyda thyrau caerog y naill ochr i’r brif fynedfa. Rhoddodd sylw manwl i gynllun y porth gyda’i fwa gosgeiddig a’i risiau urddasol, ac mae’r darlun yn nodi ffurf y saith ffenestr gan gynnwys lleoliad y ffenestr gron uwchlaw’r drws. Chwalwyd yr hen blasty yn 1870 ac fe adeiladwyd fferm bresennol Coetmor ar y safle.

Ctnllun Coetmor 18551875
Cynllun 1855 ar y chwith a’r cynllun ynghyd â’r adeiladau presennol ar y dde. Diolch i Ymddiriedolaeth Archaeolego Gwynedd. 

Yr oedd lleoliad yr hen blasty yn eithriadol agos i gefn tŷ’r fferm, ffaith sy’n egluro paham fod gardd mor eang o flaen y tŷ a ddim yn y cefn. Yn ddiweddar gwnaethpwyd archwiliad geoffisegol gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd o ardal cefn y ffermdy yn y gobaith o ddarganfod seiliau’r hen blasty, ond, er mawr siom, aflwyddiannus fu’r astudiaeth oherwydd bod cymaint o sbwriel a darnau o haearn sgrap yn cymysgu’r data a gofnodwyd. Ond mae’r seiliau yno bid sicr ac efallai y gellir chwilio amdanynt eto rhyw ddydd.

Ffynonellau 

J.Ll.W.Williams a Davis A.Jenkins, 2010  Ffos Coetmor: ffos ddŵr gynharaf Dyffryn Ogwen. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 71, 10-28.

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Advertisements

Cytiau Gwyddelod Allt Goch

Map Eleias Owen
Map Elias Owen o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen  a gyhoeddwyd yn 1866

Mae paham y cyfeirir at safleoedd tai o Oes Yr Haearn fel ‘Cytiau Gwyddelod’ yn ddirgelwch na ellir mo’i egluro. Heddiw mae archeolegwyr yn dotio wrth geisio dosbarthu’r safleoedd hyn i wahanol gategorïau, ond heb sylweddoli, efallai, mai ysgolfeistr lleol o Ddyffryn Ogwen oedd un o’r rhai cyntaf i geisio gwneud hynny. Yn 1866 ysgrifennodd Elias Owen ddwy erthygl yn cofnodi henebion yr ardal. Rhannodd y cytiau i dair adran  sef tai crwn unigol, tai mewn cylch amddiffynnol a llociau yn cynnwys casgliad o dai yn agor i iard. Fel y ceisiodd Owen ddangos mae ffurf yr anheddau yn newid o rai agored i rai wedi eu gwarchod, gyda maint a ffurf y lloc yn amrywio o gylch i sgwâr. Mae’n amlwg hefyd fod sawl pwrpas i’r safleoedd: roedd rhai yn dai unigol ac roedd gan eraill swyddogaeth mwy arbenigol lle roedd pwysigrwydd y lloc gyfwerth â’r annedd. Mae ffurf yr uned hefyd yn newid gydag amser, gyda rhai o’r ffurfiau syml yn perthyn i gyfnodau cynharach na’r llociau cymhleth megis y ai ar ffurf sgwâr. Ffaith arall berthnasol yw fod llawer o’r safleoedd wedi eu cysylltu â chaeau bychan, oddeutu acer neu lai mewn maint, y cyfeirir atynt fel ‘caeau Celtaidd’, enw sydd yr un mor gamarweiniol â ‘Cytiau’r Gwyddelod’, gan fod llawer ohonynt wedi eu sefydlu mewn cyfnodau cynhanes cynharach.

New Picture (12)
Llun awyr o annedd Rhiw Goch.  Delwedd drwy ganiatâd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Aberystwyth,  gyda diolch

Mae archwiliadau diweddar yn cadarnhau fod yr anheddau wedi datblygu dros gyfnod hir o amser o gychwyn yr Oes Haearn oddeutu 600 CC hyd at gyfnod y goresgyniad Rhufeinig yn y ganrif gyntaf OC, ond hanfod pwysicaf y safleoedd hyn yw iddynt ffurfio cynsail economi amaethyddol Prydain Geltaidd gyfan. Mae nifer sylweddol o’r safleoedd hyn i’w gweld yn Nyffryn Ogwen yn arbennig felly ar waun fawr Llanllechid lle mae nifer o ffurfiau cytiau a chaeau wedi eu diogelu. Ar Riw Goch, ar lwyfan dros y ffordd i Wern Bach, mae cylch lled grwn yn amgáu clwstwr bychan o dai hirgrwn gyda’r cwt mwyaf sylweddol yn mesur 30 x 20 troedfedd.

New Picture (11)
Map o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen yn 2013

Ar Foel Faban mae un o’r enghreifftiau gorau yng Nghymru o ddau dŷ, tyddynnod cynhanes bid sicr, sy’n gysylltiedig â chaeau bychan â phorfa amgaeedig sy’n dringo hyd lethr y de o’r mynydd, ac mae grŵp arall nodedig i’w gweld wrth afonig fechan yng Nghwm Caseg. Ger Talysarn mae’r dolydd hirion, cyfres o derasau sy’n ffurf arall ar gae cynhanes, wedi eu cysylltu â safle amgaeedig Coed Uchaf sydd bellach wedi ei chuddio dan eithin. Mae olion y safleoedd hyn wedi eu diogelu ar dir ffiniol y gweunydd ond ar lawr gwlad maent wedi diflannu. Dywedir er enghraifft, fod o leiaf ddeg tŷ wedi eu chwalu yng Nghiltwllan, tra bo hyd at ddeunaw annedd ym Mharc y Gelli, Tregarth ond heddiw dim ond unarddeg sy’n aros. Heddiw, gellir gwerthfawrogi gwaith Elias Owen yn gymaint mwy oherwydd iddo gofnodi lleoliadau  ’Cytiau Gwyddelod’ yn ystod cyfnod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg cyn i nifer gael eu difrodi a’u chwalu am byth.

Ffynonellau

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

E. Owen, 1866, Arvona Antiqua – ancient dwellings, or cyttiau, near. Archaeologia Cambrensis vol XII (3rd series), tt.215-228, map facing t. 228.

J. Ll. W. Williams; Jane Kenney 2013 Prehistoric sites in Llanllechid and Llandygai in northern Gwynedd – a contribution using antiquarian and place name studies. Archaeoleg yng Nghymru/Archaeology in Wales. 52, tt. 101-112.

ADEILADAU RHESTREDIG DALGYLCH Dyffryn Ogwen

Dyma erthygl arall gan gyfranwr gwadd, sef Andre Lomozik sy’n trafod adeiladau rhestredig dalgylch plwyfi Llanllechid a Llandygái

Os ewch chi ar wefan Cyngor Gwynedd fe welwch fod tua 2,400 o safleoedd wedi eu cynnwys ar Restr Treftadaeth y sir. Gellir eu rhannu i ddwy adran – adeiladau sydd ar restr (listed buildings) oherwydd eu bod mewn cyflwr cyflawn neu weddol gyflawn, a chofadeiliau mwy bregus eu cyflwr megis gwrthgloddiau a nodweddion archaeolegol brau sydd ar gofrestr gwarchod (scheduled monuments). O’r nifer yng Ngwynedd mae tua 250 wedi eu lleoli yn nalgylch Dyffryn Ogwen. Mae’r gofrestr gwarchod yn cynnwys 26 safle ym mhlwyfi Llandygái a Llanllechid; cynnwys y rhestr adeiladau 39 uned ym Methesda, 66 ym mhlwyf Llanllechid a 157 yn Llandygái. Er mwyn cael eu cynnwys ar Restr Treftadaeth ystyrir fod gan yr holl safleoedd eu pwysigrwydd yn hanes yr ardal yn ogystal â hanes y genedl gyda’r bwriad y gellir eu gwarchod drwy gyfraith i’w gwerthfawrogi gan genedlaethau i’r dyfodol.

Mae hanes gwarchod ein treftadaeth yn cychwyn yn 1882 pan gyflwynwyd Deddf Gwarchod Henebion Hynafol, y gyntaf o’i bath ym Mhrydain. Yng Nghymru, Deddf Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, sydd heddiw yn cynnig fframwaith deddfwriaethol i warchod ein safleoedd hanesyddol.

Mae mwyafrif safleoedd archaeolegol ar y rhestr gwarchod yn cynnwys y prif gaerau o Oes yr Haearn (700CC-150CC) – Pendinas, Tŷ’n y Caeau a Phen y Gaer, Carneddi – a safleoedd tai crynion o gyfnod 250CC- 150AD yn Parc Gelli, Coed Uchaf, Rhiw Goch, Ffridd Corbri, Moel Faban a Chwm Caseg. Mae cromlech ddrylliedig Fron Deg (circa 3,000CC) hefyd ar y rhestr, yn ogystal â’r ddwy hengor (henge) o gyfnod y Neolithig, circa 2500 CC, sydd wedi eu gorchuddio gan rai o adeiladau Parc Busnes Llandygái.

Dosberthir safleoedd ar y rhestr adeiladau i dri chategori yn ôl graddfa sy’n dangos eu pwysigrwydd cymharol.

I – Adeiladau o ddiddordeb eithriadol, yn genedlaethol fel arfer

II* – Adeiladau arbennig o bwysig, gyda mwy na diddordeb arbennig

II – Adeiladau o ddiddordeb arbennig, sy’n haeddu pob ymdrech i’w cadw.

New Picture (1)Ar restr Dyffryn Ogwen cynhwyswyd cynrychiolaeth ddiddorol sy’n amrywio o’r mwyaf mawreddog i’r eithaf dinod, gan gynnwys yr unigryw yn ogystal â’r annisgwyl.

Mae dau adeilad o bwys sydd o ddiddordeb  cenedlaethol wedi eu rhestru gyda graddfa I, sef neuadd ganol oesoedd Cochwillan, ac Eglwys Unedig Jerusalem. Adeiladwyd New PictureJerusalem yn y flwyddyn 1842-3 i gynllun gan Thomas Evans o Fangor ar gost o tua £3,400 ac yna adnewyddwyd yr adeilad tua 1872-5 ar gost o £1,778 gan Richard Davies o Gaernarfon. Prynwyd organ o neuadd dref Huddersfield yn 1903. Ac mae lle i 980 eistedd yn y capel. Rhestrwyd yr adeilad yn 24/5/1997.

 

Grand Lodge Castell Penrhyn 1819 – 1820 gradd II*

New Picture (2)Adeiladwyd y Grand Lodge fel rhan o’r wal terfyn o amgylch parc y Penrhyn, dan oruchwyliaeth William Baxter, goruchwyliwr gwaith i Stad y Penrhyn. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1819 ac aeth ymlaen i’r 20au. Awgrymwyd mai yr un gweithwyr a wnaeth adeiladu tŵr Marquis, yn Sir Fôn, a fu’n gyfrifol am y gwaith yma hefyd. Rhestrwyd y Grande Lodge am y tro cyntaf yn 3/3/1996. Mae nifer fawr o dai pentref Llandygái wedi eu rhestru yn ogystal, ynghyd â’r eglwys, a’r wal terfyn o’u hamgylch. Yn y fynwent mae bedd arbennig sef bedd Benjamin Wyatt. New Picture (3)Bu ef yn brif swyddog i Stad y Penrhyn am dros 30 mlynedd. Mae pedwar o’i blant wedi eu coffau ar y garreg bedd  hefyd. Mary, yn 20 oed, Arthur, a fu farw ym Mengal yn 28 oed, Charlotte, yn 41 oed, a James, a fu farw yn 87 oed. Mae gwraig Benjamin, sef Sarah yn gorwedd yma hefyd, bu hi farw yn 96 oed. Rhestrwyd y bedd yma gyda graddfa II*.

 

Wedi ei osod yn wal y pentref, New Picture (4)mae carreg filltir anarferol i’w weld gyda llun dwy law yn dangos y ffordd i’r teithiwr. Dangosir y pellter i Fangor neu Aber a Chonwy.

Wrth anelu i gyfeiriad Conwy ac ychydig cyn cyrraedd Pont Talybont dros afon Ogwen fe welir cafn dŵr ar ochr chwith y ffordd.   New Picture (5)

 

Adeiladwyd y cafn o garreg galch Sir Fôn, ar anogaeth George Hay Dawkins-Pennant ac agorwyd hwn yn swyddogol ar yr 17/2/1834.

 

 

New Picture (6)Ym mhentref Talybont mae Capel Bethlehem wedi ei restru yn gradd II.  Bu Edward Stephen, (Tanymarian) pregethwr, bardd, darlithydd, llenor a cherddor yn bugeilio yno cyn symud yn weinidog i  Gapel Carmel  Llanllechid yn 1856 ac aros yno hyd at ei farwolaeth yn 1885.

Mae llawer mwy o safleoedd cadwriaethol i’w gweld ar hyd y dyffryn gan gynnwys sawl pont, tair traphont, tri thŷ tafarn (Y Douglas, Victoria, Pen y Brenin) cofeb y milwyr, Tŷ’n y Tŵr- tŷ John Iorc a godwyd tua 1450 – 1500, ffermdy Abercaseg, rhes tai Caerberllan, tri chapel (Jerusalem, Bethesda, Bethania), tair eglwys (Glanogwen, Llanllechid a ‘r Gelli) a sawl fferm, cwt mochyn a phileri llechi megis ar fferm Cochwillan.

New Picture (7) A beth am ddetholion yr annisgwyl a’r unigryw? Oddi allan i Eglwys Llanllechid, gwelir deial haul a naddwyd o lechen las, chwarel Cae Braich y Cafn (Penrhyn) sy’n ddyddiedig i 1795.  A dyma dri enghraifft arall o’r annisgwyl. Yn gyntaf, corn awyru twnnel Llandygái ar Reilffordd Llundain i Gaergybi a adeiladwyd yn 1844. Agorwyd y lein yn 1848, ac fe gymerwyd y lein trosodd gan y London & North Western Railway Co yn 1859. Yn ail, carreg filltir ar ffordd yr A5 o Lundain i Gaergybi,  yn wreiddiol gosodwyd y cerrig yma o un ochr i’r lon i’r llall bob pum milltir. Ac yn olaf, Ciosg Ffon K6 wedi ei wneud i safon cynllun Giles Gilbert Scott. Cyflwynwyd gan y Swyddfa Frenhinol yn 1936. Mae’r enghraifft yma yn dyddio o deyrnasiad Siôr VI  ac mae wedi ei leoli yn sgwâr Llanllechid.

 

 

Bryn y Byrddau

Dyma erthygl arall gan un o’n cyfranwyr gwadd, sef Dafydd Fôn Williams. 

Llyn Meurig 1768 a
Rhan o Fap – Plans of the Penrhyn Estate in the Counties of Caernarvon and Denbigh belonging to Richard Pennant, Esq., surveyed by G. Leigh, 1768. Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Noder y canlynol – Tŷ Hen = 95, Bryn y Byrddau = 95D; Ddôl = 100, Tan y Castell = 100C; Bryn Llys = 94, Bryn Rhys Du = 94H.

Yn yr erthygl am Lyn Meurig ar y safwe hon yn Rhagfyr 2016, cyfeiria’r awduron at yr eglwys St Anne wreiddiol a leolwyd yn ymyl y llyn, ac a orchuddiwyd gan domen y chwarel ganol y bedwaredd ar bymtheg. Adeiladwyd yr eglwys St Anne bresennol yng Nghilgeraint, yn ddigon pell oddi wrth y domen, i gymryd ei lle.

Fodd bynnag, nid gyda’r eglwys, na’r llyn, na’r tai y mae a wnelo hyn o lith, ond yn yr hyn sydd gan Hugh Derfel i’w ddweud amdani, yn yr adran o’i lyfr Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai ble mae’n nodi eglwysi’r ardal. Am yr eglwys noda:

‘Eglwys Bryn y Byrddau’  Safai mewn lle o’r enw, [ sef Bryn y Byrddau ] ar lan Llyn Meurig, lle yr adeiladwyd Sant Ann y tro cyntaf’

Yn ôl map Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768, roedd cae o’r enw Bryn y Byrddau ger Llyn Meurig, ac, mewn rhai o brydlesau’r stad, nodir cae Bryn y Byrddau yn un o gaeau fferm Tŷ Hen. Mae’n amlwg fod eglwys wreiddiol St Anne yn sefyll ar y cae hwn. Dylid, hefyd, nodi yn y fan hyn fod fferm Bryn Llys yn yr un ardal. Mae’r ddwy fferm, cae Bryn y Byrddau, yr eglwys, a’r llyn o dan domen y chwarel ers dros 150 mlynedd.

Dydy Bryn y Byrddau ddim yn enw cyffredin. Yn wir, does na’r un enghraifft o’r enw mewn unrhyw le arall yng Nghymru. Ond mae’r enw yn ymddangos, ond heb nodi lleoliad manwl, mewn barddoniaeth o’r 14eg ganrif, ac, yn benodol, mewn barddoniaeth a ganwyd i deulu pwysig Tuduriaid Môn.

Yn ei farwnad i Tudur Fychan o Benmynydd, penteulu’r Tuduriaid, a fu farw yn 1367, mae Iolo Goch yn dweud

‘ Dwyn llew Bryn Byrddau dan llaw”

Dwyn arglwydd Bryn Byrddau o dan awdurdod ( angau )

 

Yn ei farwnad mae’n nodi nifer o lysoedd eraill oedd yn gysylltiedig â Thudur, ac â’r Tuduriaid, ynghyd â’u prif diroedd.

Bardd pwysig iawn, ychydig yn hŷn na Iolo Goch, oedd Gruffudd ab Maredudd ab Dafydd (bu farw c1382 ). Ef oedd yr olaf o’r Gogynfeirdd mawr, ( fe’i cymherir, o ran safon a phwysigrwydd gyda Chynddelw Brydydd Mawr ganrif a hanner o’i flaen) Canai’n bennaf, bron yn unig, i Duduriaid Penmynydd, ac mae yntau yn canu marwnad i Dudur Fychan, ble mae’n cyfeirio ato fel

‘ Treistwyn ior Bryn Byrddau’

Dwyn trwy drais arglwydd Bryn Byrddau

Bu i fab Tudur, Goronwy ap Tudur foddi yn 1382, a chanodd GMD awdl farwnad iddo. Mae’n tristau ar ôl

‘Rhi cywir llawhir llyw Bryn Byrddau’

Brenin ffyddlon, un hael [oedd] arglwydd Bryn Byrddau

Er mai ym Môn yr oedd  prif eiddo’r teulu sef ym Mhenmynydd, Trecastell, ac Erddreiniog, ac mai gyda Môn y’u cysylltir, yr oedd gan y teulu, oherwydd eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol  i Ednyfed Fychan, distain ( Prif weinidog ) Llywelyn Fawr, diroedd helaeth mewn mannau eraill o Gymru, gan gynnwys Ceredigion, ardal Abergele, ac Arfon. Yn ei farwnad i Dudur Fychan mae GMD yn cyfeirio at ‘ naf (arglwydd) Bryn Ffanygl ( ger Abergele ), ac yn nodi, oherwydd ei farwolaeth

‘gwae’r deheu’ a ‘ gwae dwy Wynedd ‘ ( sef Gwynedd Uwch Conwy, a Gwynedd Is Conwy = y Gogledd i gyd, fwy neu lai).

Mae a wnelom ni yma a thiroedd y teulu yn Arfon. Hwy oedd perchnogion y ddau Afael a roed i Ednyfed gan Lywelyn Fawr – Gafael Gronw ab Eden a Gafael Cennin. ‘Gafael’ oedd daliad o dir etifeddol dan y gyfundrefn lwythol Gymreig, yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml mewn parseli o dir. Roedd yn rhan o’r gwely, sef holl diroedd y teulu estynedig. Roedd Gafael Cennin, rywle yng Nghororion, sy’n cyfateb i blwyf Llandygái heddiw, ond allwn ni mo’i leoli’n union, fel y gallwn leoli Gafael Gronw ab Eden; hwnnw oedd sail demesne y Penrhyn. Diddorol, o gofio’r enw mai fel Wyrion Eden yr adwaenir y Tuduriaid ( gyda ‘wyrion’ yn golygu ‘disgynyddion’, nid y ‘wyrion’ cyfoes.)

Mae’n amlwg, o’r marwnadau a nodwyd, fod Bryn Byrddau yn un o blastai’r teulu, ac yn blasty digon amlwg i gyfeirio ato fel un o’u prif lysoedd, ac yn blasty y byddai pawb a wrandawai ar y farwnad yn ei adnabod yn syth. Fodd bynnag, does neb heddiw yn gwybod ble’r oedd. Does dim cyfeiriad ym mhapurau’r teulu at enw sydd, a bod yn onest, yn un anghyffredin iawn. Does dim sôn amdano ym mhapurau tiroedd Môn na Cheredigion. Dim ond tiroedd Cororion sydd ar ôl felly. Fel y nodwyd, yr unig enghreifftiau o’r enw yng Nghymru yw’r lleoliad y sonia HD amdano. Ai yma, yng nghyffiniau Llyn Meurig, yr oedd tiroedd Gafael Cennin, ac ai dyma ble’r oedd plasty, neu lys, Bryn Byrddau y Tuduriaid?

Un arall o gaeau Tŷ Hen, gyda llaw, oedd Tan y Castell. Y fferm nesaf i Dŷ Hen, a’r fferm yr oedd Llyn Meurig ar ei thir, oedd fferm Brynllys – sy’n enw diddorol yn y cyswllt hwn. Mae enwau llefydd, megis ffermydd a chaeau, yn enwedig hen enwau sydd, yn aml, wedi aros yn ddigyfnewid ers canrifoedd, yn dystion cadarn iawn i hanes eu lleoliad. Dim ond i nodi un enghraifft. Yn nechrau’r 1990au fe gloddiodd Gwasanaeth Archeolegol Gwynedd yn Niwbwrch, Ynys Môn, i geisio cael hyd i un o lysoedd Llywelyn Fawr. Roeddynt yn gwybod fod ganddo lys wedi bod rywle yn yr ardal, ond doedd ganddynt ddim syniad ble. Ond roedd na gae y tu allan i’r pentref o’r enw Cae Llys, a dyma gloddio yno. Ac, wir i chi, dyna ble cafwyd hyd i ran o’r llys. Roedd enw’r cae yn cadw cof ardal am lys tywysog Cymreig a ddiflannodd o dan y tywod yn dilyn stormydd enfawr yng nghanol y 14G, yr un enw wedi cadw cof am fwy na chwe chanrif. Mae Bryn Llys, o dan y domen, yn cadw cof am rhyw lys, ac mae cae Bryn y Byrddau, sef yr unig enghraifft o enw un o lysoedd y Tuduriaid, yn agos iawn. Diddorol, hefyd, yw cofio fod Ciltreflys ar y llethrau gyferbyn ar draws yr Ogwan, ac mae ‘treflys’ yn enw ar fferm ganoloesol sydd â’i chynnyrch, a’i thrigolion, yn cynnal y llys. Fel arfer, mae’n weddol agos i’r llys. Efallai mai’r tŵr, yr enwyd fferm Tyn Tŵr ar ei ôl, oedd yn cael ei gynnal, ond byddwn yn amau hynny. Tŵr oedd hwnnw, sef lle roedd ychydig o filwyr yn cadw golwg, yn yr achos hwn, ar y bwlch i, ac o, Nant Ffrancon. Doedd o ddim yn gastell, nac yn llys, dim ond lle i gadw golwg. Yn 1469, fel ‘le tour de Abercaseg’ y cyfeirir ato, tŵr, nid castell, na llys, Fyddai dim angen treflys i gynnal y tŵr a’i lond llaw o wylwyr, a fyddai Bryn Llys ddim yn cael ei enwi ar ei ôl, ond fe fyddai’r ddau yn addas i’w henwi oherwydd un o lysoedd y Tuduriaid, neu eu cyndeidiau.

Fedrwn ni brofi dim, bellach, a dydy hyn o eiriau yn ddim ond damcaniaeth, ond mae’n hynod o ddiddorol, ac mae’r ddamcaniaeth wedi ei seilio ar gyfeiriadau hanesyddol pendant.

Ffynonellau

Melville Richards.   Brynbyrddau.     Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon 1962.

Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai.   Hugh Derfel Hughes.  tud 72.

Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768

Gweithredoedd Tir y Penrhyn

Iolo Goch ac Eraill.   Ifor Williams.

 

Wyrion Eden.   Glyn Roberts  yn Bulletin of the Board of Celtic Studies Cyf 15

Ciltwllan

Cyflwynwyd Cristionogaeth i Ddyffryn Ogwen yn gyntaf rhwng y 5ed a’r 7fed ganrif Oed Crist pan ddaeth nifer o genhadon o Ffrainc a Llydaw i sefydlu celloedd mynachaidd yng Ngwynedd, fel ag y gwnaethant mewn rhannau eraill o Gymru. Cofnododd William Williams yn ei lawysgrif am gyflwr Sir Gaernarfon yn 1808 mai brawd a chwaer, Sant Dygai a Santes Llechid, plant Ithel Hael o Lydaw, a sefydlodd y celloedd a ddatblygodd i fod yn briod eglwysi’r ddau blwyf yn Nyffryn Ogwen.

Mewn llawysgrif sy’n dyddio o 1575-6 cofnodir y sefydlwyd yr eglwys gynharaf Llandygái yn ‘Cae Meusyn Glasog’ a oedd hyd at ddau saethiad bwa o’r eglwys bresennol, ond heb nodi i ba gyfeiriad. Yn yr archwiliadau archeolegol a wnaed i’r gorllewin o bentref Llandygái yn 1966-7 darganfuwyd mynwent o fwy na 57 bedd wedi’u trefnu ar echel i’r gogledd o’r dwyrain i gyfateb â chodiad yr haul ar ŵyl y Pasg. Ychydig lathenni i’r de o’r fynwent yr oedd un bedd wedi’i amgáu mewn lloc arbennig. Yn arwyddocaol, mae’r holl safle yn cyfateb i nifer a archwiliwyd yng ngogledd Cymru sy’n dyddio i gyfnod y 5ed i’r 7fed ganrif. Yn yr enghraifft hon er hynny, ni cheir y dystiolaeth angenrheidiol i gysylltu adeilad y lloc neilltuedig â chell wreiddiol y mynach a roddodd ei enw i’r eglwys ym mhentref Llandygái. Mae’n anodd cadarnhau a oedd adeiladau arbennig yn ganolbwynt i addoli a chladdu Cristionogol yng Nghymru yn y Canol Oesoedd Cynnar, er bod tystiolaeth Llandygái yn awgrymu hynny.

Llandygai Eglwyd gynnar
Rhan o gynllun y fynwent a’r lloc gyda’r bedd canolog o’r Canol Oesoedd cynnar yn yr archwiliad archaeolegol yn Llandygái

Yn yr un modd mae tystiolaeth nid annhebyg yn awgrymu fod gan Eglwys Llanllechid hefyd ei safle cynharach. Mae ‘Capel Llechid’ ar dir Plas Uchaf mewn cae a enwir ‘Cae’r Betws’, er bod maint y cae hwn yn Arolwg Penrhyn 1768 yn 35 acer ac, i ychwanegu at y cymhlethdod, fod yno hefyd ddau gae arall sy’n dair acer yr un, a’r ddau yn dwyn yr enw Cae’r Betws Bach. Nodir fod y ‘capel’ wedi ei godi o gerrig o’r Gyrn a’u bod wedi’u hailddefnyddio i adeiladu nid yn unig yr eglwys gyntaf ond hefyd yr ail eglwys yn Llanllechid. Nodir ymhellach i’r cyplau o’r ‘capel’ gael eu defnyddio i adeiladu tŷ gwreiddiol Plas Uchaf a oedd erbyn 1866 meddir yn ysgubor i’r fferm.

Map Anne R Jones
Rhan o Fap Anne R. Jones o ardal Plas Uchaf

Cofnodir hefyd, mewn brawddeg hynod awgrymog gan Hugh Derfel, fod tywodfaen nadd ac esgyrn dynol hefyd wedi’u darganfod ar y safle. Cysylltiad pellach o ddiddordeb yw agosrwydd y safle at ‘Ffynnon Llechid’, lle’r oedd dŵr â rhinweddau iachusol ac, meddai Hugh Derfel mewn cyfeiriad coeglyd, y ‘byddai hen bobl Llanllechid yn arfer a galw am lymaid … pan dybient eu bod ar fin marw’, heb dderbyn efallai fod cysylltiad rhwng dŵr bywiol a’r Eglwys Fore a thraddodiadau paganaidd o gyfnodau llawer cynharach mewn cynhanes.

Nid y ddwy fam eglwys yw’r unig eglwysi cynnar yn Nyffryn Ogwen, oherwydd mae yma nifer o safleoedd eraill a gysylltir â sefydlu crefydd yn yr ardal. Mae o leiaf naw safle o’r math yn y ddau blwyf er mai mewn enw yn unig y mae hynny yn achos nifer ohonynt gan fod eu hadeiladau wedi eu chwalu. Nodweddir y safleoedd gan adeiladau hirsgwar oddeutu 14-16 medr (15-17 llath) eu hyd wrth 7-9 medr (8-10 llath) mewn lled, gyda muriau trwchus o gerrig bras sydd oddeutu hanner medr (2 droedfedd) mewn trwch. Mae safle Ciltwllan yn nodweddiadol ohonynt. Yno mae tri adeilad hirsgwar. Yn ôl traddodiad dynodir un yn safle’r eglwys, a’r trydydd, sydd oddeutu 30 llath i’r gogledd-orllewin o’r cyntaf yn dŷ’r offeiriad. Mae ffurf wreiddiol adeilad yr eglwys bellach yn annelwig, ond nodir ei safle gan lwyfan eang lle safai adeilad ar ffurf llythyren T gyda chôr yn ei ben deheuol.

Eglwys Llanerchyn)
Eglwys Llanerchyn

Mae tri adeilad hefyd ar safle eglwys Llanerchyn a leolir ar lan un o flaen-ffrydiau Afon y Llan i’r dwyrain o Chwarel Bryn Hafod y Wern (cyfeirnod grid Arolwg Ordnans SH 637690). Mae dau o’r adeiladau hyn yn gyflawn, adeiladau hirsgwar oddeutu 8 medr wrth 5.5 medr (9 wrth 6 llath) mewn maint. Mae’r trydydd, sef tŷ’r offeiriad, i’r de o’r afon yn fwy drylliedig ac wedi’i drosi yn gorlan. Mae safleoedd yr holl eglwysi cynnar ym mhlwyf Llandygái wedi’u dinistrio sef yr Hen Eglwys ger Ffynnon Bach ym Modfeurig; Eglwys Bryn y Byrddau, a safai ger Llyn Meurig ond a gladdwyd dan domennydd y chwarel; Eglwys Cororion, un o nifer o safleoedd ar lan y llyn; a Bryn Darlwyn a safai ychydig i’r gorllewin o safle Castell y Penrhyn. Mae dechreuad yr holl eglwysi hyn yn fater o gryn benbleth gan nad oes ffynonellau dogfennol na thystiolaeth archeolegol i gadarnhau eu cysylltiadau hanesyddol. Credir fod ganddynt gysylltiad ag offeiriadaeth cyfnod y Tywysogion yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg. Ar ddiwedd y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd Abaty Aberconwy gan fynaich Urdd y Sistersaidd o Ystrad Fflur a dderbyniodd siarter gan Lywelyn Fawr. Cyn i Edward I symud y fynachlog i Faenan yn 1283 ystyrir fod cylchdaith wedi’i sefydlu drwy ucheldir Eryri a bod llwybr yr offeiriaid yn tarddu o Aberconwy drwy Garth Celyn yn Abergwyngregyn, i Lanerchyn ac ymlaen i Giltwllan, hyd nes cyrraedd Eglwys Nant Ffrancon a arferai fod ar dir Tŷ Gwyn. Wedi croesi Afon Ogwen ger Bryn yr Hwyaid a chyrchu ymlaen ar y gwastad hyd at Bont y Beudy Llwyd mae’r llwybr yn rhannu, un yn arwain i’r Benglog ac ymlaen i Gapel Curig a’r llall yn dringo’n serth hyd at safle’r Hafod. Yno mae’r llwybr eto yn rhannu yn ddau, un yn dringo i gyfeiriad Bwlch y Cywion a’r llall i gyfeiriad Y Garn.  Mae’n deg nodi nad oes sicrwydd y defnyddid y llwybrau hyn yn y Canol Oesoedd cynnar, ond mewn mannau mae rhannau o’r llwybrau hyn wedi’u dynodi â cherrig mawr, ac mae hyn yn arbennig o wir yn yr ardal rhwng Pont y Beudy Llwyd a‘r Hafod.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y peidiodd y gymuned ag addoli yn yr eglwysi cynnar a thrwy hynny dorri’r cysylltiad â Thywysogion Gwynedd, Abaty Aberconwy a’r ffydd Gatholig, ond mae’n debyg mai’r goresgyniad a achosodd y rhwyg.  Erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg yr oedd y ddwy fam eglwys, Llanllechid a Llandygái, yn rhan o drefn ffurfiol Eglwys Loegr a’u hymlyniad i frenhiniaeth y deyrnas ac nid oedd gofyn mwyach am wasanaeth Catholig yn eglwysi cynnar yr ucheldir.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

  1. Hughes, H. L. North. 1924. The Old Curches of Snowdonia. Bangor

Anne R Jones. Gorffennaf 2008. Llwybr yr Offeiriaid. Llais Ogwan. t. 27.

Frances Lynch, Chris Musson. 2004.  A Prehistoric and Early Medieval complex at Llandygai, near Bangor, North Wales. Archaeologia Cambrensis. 150 (2001). tt. 17-142.

Capel Ogwen

 

Aberogwen 1768
Capel Ogwen yn 1768. Manylyn o Fap Arolwg Penrhyn gan George Leigh. Archif Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor.

Perthynai prysurdeb arbennig i fywyd masnachol Aberogwen yn y ddeunawfed ganrif. Yno ar y foryd yr oedd fferm unigryw Capel Ogwen wedi ei lleoli. Roedd yn fferm fechan, 31 acer ei maint ac roedd mwyafrif ei chaeau yn dwyn yr enw ‘Cae Ychain’ gydag un cae yn y canol yn dwyn yr enw ‘Cae’r Efail’. Gerllaw, yr oedd dau dyddyn y Tafarnau, a ‘Lodge’ oedd enw rhai o’r caeau yno, er nad oedd, hyd y gwyddys, adeiladau parhaol ar y caeau hyn. Mae’r holl enwau’n awgrymu fod Capel Ogwen a’r Tafarnau yn unedau pur arbenigol a sefydlwyd i dderbyn gwartheg a ddanfonwyd o Fiwmares dros Draeth Lafan gan y porthmyn. Yn Aberogwen, felly, awgrymir y byddai cyfle i aildrefnu’r fintai ar ôl i’r anifeiliaid groesi’r Fenai. Gellid rhoi sylw i’r gwartheg cloff drwy eu pedoli a gallai’r gyrwyr wersylla’r nos yno cyn cychwyn ar eu taith i farchnadoedd Lloegr naill ai drwy Ddyffryn Ogwen a Nant Ffrancon neu drwy Fwlch y Ddeufaen a Thal y Cafn yn Nyffryn Conwy.

Ni dderbyniodd Capel Ogwen sylw gan rai o deithwyr cynnar Gogledd Cymru fel canolfan porthmona ond, yn hytrach, nodwyd ganddynt bwysigrwydd rhyfeddol yr hafan am resymau llawer mwy pruddglwyfus. Ar y penrhyn safai adeilad bychan ar ffurf eglwys yn goruchwylio llif yr afon Ogwen i’r môr drwy ‘Lyn Celanedd’. Pan ymwelodd Fenton â’r capel yn 1805 yr oedd yn adfail, ond mae’n ei ddisgrifio fel annedd i dderbyn cyrff y meirw cyn iddynt gael eu hebrwng ‘till wind and tide favoured the ferrying them over the Styx of Menai to Llanfaes’. Ychwanegwyd mwy o fanylion am yr arfer gan William Williams, sy’n nodi y trefnwyd gwylnos, ‘when candles were lighted on the coffins and all the neighbours attended to take their last farewells of the deceased and to pray for his soul’s…. After this temporary rest, the corpse was next morning, or at an appointed time, removed to a boat prepared for the purpose and transported over and placed in its sacred repository’. Teulu’r Penrhyn oedd perchenogion y fferi ac fe dalai’r cychwr rent o ddeg swllt iddynt hwy am ddefnyddio’r cyfleuster. Roedd teulu’r Penrhyn hefyd yn hawlio’r wythfed rhan o werth y llechi a gludid i’r traeth yn Aberogwen. Beth ddywed yr hen ddywediad – ‘i’r pant y rhed y dŵr’.

Aberogwen 1
Llyn Celanedd heddiw – golygfa o fwth gwylio adar yr RSPB yn Aberogwen.

Gwnaethpwyd cyfnewidiadau mawr i’r arfordir yn Aberogwen pan benderfynwyd unioni cwrs Afon Ogwen drwy hepgor dolen fawr Llyn Celanedd. Yn y broses golchwyd ymaith weddillion Capel Ogwen a thanseiliwyd meini cromlech gynhanes enfawr a safai yn aber yr afon yn ôl tystiolaeth William Williams. Mae’n debyg i’r cyfnewidiau hyn ddigwydd yn ystod cyfnod creu parc amgaeedig o amgylch Castell Penrhyn oddeutu tridegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Golygodd y cynllun hwn gau Ffordd Domas, sef llwybr yr hen ffordd, a’r ffordd fwyaf uniongyrchol rhwng Bangor a Chonwy, dros lyn Celanedd. Er mawr ryfeddodd pery Llyn Celanedd hyd heddiw, ond bellach mae ar newydd wedd fel gwarchodfa i adar y môr.

 

 

 

 

 

Ffynhonnell

Jones, Emyr Gwynne. 1975. A Survey of the Ancient And Present State of the County of Caernarvon by William Williams (Pt 3). Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 36. 194- 231.

Sgwâr Rachub

Y sgwâr ydy canolbwynt pentref Rachub, man cyfarfod Allt Cefn Bedw o Fryn Bella, ffordd yr Allt Goch o Dalybont, ei hestyniad ymlaen i Garneddi ac, yn olaf, Stryd Fawr y pentref. Yno yn 1850 yr oedd buddiannau prif stadau’r fro hefyd yn mynnu prancio’n rhodresgar, megis mewn ffilm Western heb y gynnau! Ystyriwch, wrth gerdded i gyfeiriad Carneddi, ar y chwith roedd tafarn y Royal Oak ar dir stad annibynnol Plas Pistyll; gyferbyn roedd tafarn y Bardsey Island ar dir stad Coetmor; i’r dde roedd Cae’r Groes, cae agored yn perthyn i Fferm Talysarn ar dir stad Penrhyn; ac ar y gongl ddwyreiniol roedd Ysgol Wladwriaeth yr Achub, yr ysgol fel petai’n cadw’r heddwch rhwng rhengoedd y stadau cystadleuol.

Ffig 4 Ysgol
Ysgol y Wladwriaeth a adeiladwyd yn 1828

Sefydlwyd yr ysgol yn 1828, y gyntaf o ysgolion y Wladwriaeth yn Nyffryn Ogwen i gynnig addysg i blant yr eglwys. Noddwyd yr ysgol gan ficer Llanddeiniolen, ac yn 1863 yr oedd 95 o fechgyn a 108 o enethod ar y gofrestr o dan ofal un athro trwyddedig ac un athrawes. Wrth i’r pentref dyfu sefydlwyd ysgol i blant o gartrefi anghydffurfiol yn 1853 ac adeiladwyd Ysgol Frytanaidd ar dir Plas Pistyll, y tro hwn â nawdd gan un wraig gyffredin. Ffig 7 Capel CarmelYn llechu i’r dwyrain ar fin y Stryd Fawr mae capel Carmel yr Annibynwyr a ailgynlluniwyd yn 1860 gan un o benseiri enwocaf capeli Cymru y Parchedig Thomas Thomas.

A beth oedd hanes y ddwy dafarn? Mae’r Royal Oak yn dal ar agor yn dysteb i annibyniaeth Stad Bryn Pistyll. Nid felly y Bardsey Island sy’n diflannu o restrau tafarnau’r fro toc wedi 1874. Nid disychedu oedd y rheswm am ei diflaniad ond yn hytrach benderfyniad yr Arglwydd Penrhyn i gau’r holl dafarnau a oedd ar dir ei stad, wedi iddo, yn achos y Bardsey brynu stad Coetmor yn 1855. Trodd y Bardsey Island yn dyddyn Llwyn Bleddyn Isaf a thrwy gytundeb yn 1894 ychwanegwyd dwy acer a hanner o dir at yr ofalaeth. Ond er cof am y dyddiau gynt mae hen enw ar lafar y dafarn yn aros sef ‘Rynys.

Mae gweddill daearyddiaeth y sgwâr yn adrodd cyfrolau am ddylanwad cyfoeth mewn cynllunio. Ar dir Cae’r Groes, ar y chwith wrth wynebu Carneddi, adeiladwyd y tai yn rhes igam-ogam, y mwyafrif ohonynt o gynllun gwahanol ond wedi eu hadeiladu, hyd y gwelir, o gerrig bras heb eu torri. Ar y llaw arall ar ochr arall y ffordd ar stad y Penrhyn mae rhes o dai unffurf eu cynllun a adeiladwyd o feini a saernïwyd yn gywir.

Mae holl hanes cystadleuol stadau Dyffryn Ogwen ar glo ym meini mud y tai o bob tu i sgwâr Rachub.

Caerberllan

Cae Berllan
Llun o Gaerberllan yn 2015

 

Mae’r rhesi tai a adeiladwyd yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar gyfer cartrefu gweithwyr chwarel y Penrhyn yn nodweddiadol o bensaernïaeth Dyffryn Ogwen. Cymharer er enghraifft res tai deulawr Stryd John neu Fryntirion ar dir stad annibynnol Cefnfaes â bythynnod un llawr Braichmelyn a Chaerberllan ar stad y Penrhyn.

Bryntirion
Bryntirion yn 2015

 

Mae Stryd John a Bryntirion yn dyddio i gyfnod ar ôl 1820 yn fuan wedi sefydlu pentref Bethesda, ac mae Map y Degwm yn 1844 yn dangos fod rhannau o Fraichmelyn a Chaerberllan hefyd yn sefyll bryd hynny. Adeiladwyd tai’r ddwy ardal o gerrig a’u toi â llechi yn ôl y traddodiad lleol. Oddi fewn mae cynllun y tai yn syml, mae’r tai un llawr yn cynnwys dwy ystafell ar y llawr a chroglofft uwch law, tra bo gan y tai deulawr ddwy ystafell i lawr grisiau a dwy yn y llofft. Cysgodir drysau tai Caerberllan a Braichmelyn gan fargod isel a chyplysir hwy â gardd helaeth naill o flaen neu y tu cefn i’r tŷ yn unol â threfn cynllunio stad y Penrhyn. Nodwedd arall gyffredin i’r rhesi hyn oedd lleoli’r cwt glo o flaen y tŷ, fel y gwelir yng Nghaerberllan neu fythynnod Dol Goch ym mhen arall y pentref.

 

Braichmelyn

Braichmelyn oddeutu 1900. Delwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Mae’r  rhesi tai uchod yn perthyn i gyfnod cyn awdurdodi deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi bod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig oedd â mynedfeydd a oedd yn llai na phum troedfedd eu lled a deg troedfedd eu huchder, megis y rhai a oedd yng Nghae Star a Davis Court a Williams Court ar gyrion y Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4,000 at y gwelliannau hyn sydd i’w gweld er enghraifft yng nghynlluniau strydoedd tai ym Mynydd Llandygái ac ym Mhenybryn ym Methesda sy’n dyddio i gyfnod ar ôl y ddeddf.

Griff Edwards 1875
Griffith Edwards o’r llun o Bwyllgor Streic 1974

Un o breswylwyr pwysicaf Caerberllan yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd Griffith Edwards a drigai yn rhif saith. Ef oedd ysgrifennydd Capel Bethesda, addoldy pwysicaf yr Annibynwyr yn y gymdogaeth ac ef hefyd oedd un o arweinwyr gweithlu Chwarel y Penrhyn yn eu brwydr i ennill cydnabyddiaeth i Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn y chwarel. Golygodd ei ymlyniad i’r achos hwn dros gyfnod o ddeng mlynedd ar hugain iddo wrthdaro yn aml â pherchnogion y chwarel. Yr oedd Griffith Edwards yn aelod o bwyllgor streic 1874 dan arweiniad Robert Parry, Y Llywydd, ac yn y llun enwog sydd o’r pwyllgor yn ymresymu â’r Hen Lord, ef sy’n sefyll y trydydd o’r chwith uwchben y bwrdd. Ym mis Mai 1885 cafodd ei gyhuddo gan George Sholto, olynydd yr Hen Lord, o gamarwain y chwarelwyr ynghylch diddymu cytundeb Pennant Lloyd a thrannoeth cafodd rybudd y byddai’n colli ei waith a’i gartref yn rhif 7 Caerberllan. Cafodd ei waith a’i denantiaeth yn ôl ymhen y mis ond gyda’r rhybudd canlynol: ‘the managers will be specially desired to report on your future conduct’.

grif edwards 1900
Griffith Edwards yn 1900, Ysgrifennydd Pwyllgor Streic 1900-03

Yr oedd Griffith Edwards yn un o arweinyddion streic 1896-7 ac yn Ysgrifennydd y Pwyllgor yn ystod Streic Fawr 1900-03. Yn sgil ei ymroddiad a’i egwyddorion cafodd ei droi allan o’i denantiaeth yng Nghaerberllan ac ni chafodd ei waith yn ôl yn y chwarel ar derfyn yr ymrafael ychwaith.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ffynonellau

Alfrey, Judith. 2001. Rural Building in nineteenth century North Wales: the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis,CXLVII (1998), tt. 199-216.

Gwyn, David. 2000. Vaunting and Disrespectful Notions:  Charles Mercier’s Portrait of the Penrhyn Quarry Committee and Lord Penrhyn. Trafodion Cymdeithas Hanes  Sir Gaernarfon, 61, tt. 99-110.

Roberts, Ernest. 1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

 

 

Parc y Penrhyn

prif-lodge-1wedi-newid
‘Grand Lodge’ Parc y Penrhyn yn Llandygái

Mae Parc y Penrhyn yn enghraifft o haerllugrwydd a thrachwant teulu’r Penrhyn yn chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cynlluniwyd y parc i amgáu yr horwth castell bygythiol a adeiladwyd rhwng 1821 ac 1836 gan Thomas Hooper ar gyfer George Hay Dawkins Pennant (1763 – 1840). Ei fwriad oedd ynysu ei diriogaeth rhag gwerin Dyffryn Ogwen. Mae’r parc wedi ei amgylchynu gan wal saith milltir o hyd sydd rhwng dwy a thair metr o uchder, ac ar ochr y môr mae’n gweithredu fel morglawdd. Cynlluniwyd y wal i amgáu darn mawr o dir amaethyddol o ansawdd ardderchog ar y penrhyn rhwng aber Afon Cegin yn y gorllewin ac aber Afon Ogwen yn y dwyrain. Mae Afon Ogwen hefyd yn llifo drwy ran o’r parc, ac ymestynnwyd y wal i’r dwyrain yn fwriadol er mwyn ei chynnwys oddi fewn i breifatrwydd libart y bonheddwr. Cynllunydd y wal oedd Thomas Baxter, goruchwyliwr gwaith cyffredin ar stad y Penrhyn, ond mae’n bur amlwg fod Thomas Hooper ei hun wedi goruchwylio peth o’r gwaith yn arbennig wrth gynllunio’r Grand Lodge.

port-lodge
Lodge y Porthladd oddeutu dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Daw’r ddelwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Credir i’r wal gael ei hadeiladu gan seiri meini a oedd wedi gorffen adeiladu Tŵr Marcwis yn Llanfairpwll, a defnyddiwyd peth cerrig o chwareli calchfaen Penmon yn y gwaith. Eir i mewn i’r parc drwy dri phorthdy swyddogol sef porth Tal-y-bont sef y mwyaf distadl o’r tri; porth y cei sy’n dipyn mwy crand; a’r prif borth, y Grand Lodge yn Llandygái, y mwyaf rhodresgar ohonynt oll y mae ei bensaernïaeth yn efelychu cynllun tyrog neo-gothig y castell.

 

lodge-talybont
Lodge Tal-y-bont

Yn wreiddiol yr oedd hen blasty canoloesol y Penrhyn yn cynnwys tiroedd y demesne. Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif roedd y tiroedd hyn yn fferm sylweddol, ddau gan acer ei maint o dan oruchwyliaeth Richard Hughes, sef prif asiant y stad yn 1768. Wrth drosi parseli o gaeau bychan y demesne yn barc caeedig o 1820 ymlaen ad-drefnwyd daliadaeth nifer o’r ffermydd gan gynnwys Aberogwen ac Abercegin a diddymwyd eraill megis Dologwen a Maes y Penbwl.  Felly, golygodd sefydlu’r parc greu cyfnewidiadau mawr i’r gymdogaeth yn ogystal ag i’r tirlun. Y cyfnewidiad pennaf, wrth gwrs, oedd i’r cyhoedd gael eu gwahardd rhag mynychu’r ardal, cam a olygai fod hen lwybrau cyhoeddus bellach wedi eu cau i deithwyr. Y ffordd fyrraf o Fangor i gyfeiriad y dwyrain oedd ar Lôn Domas a redai o Aber Cegin gan groesi Aber Ogwen ar ryd neu bompren i ganlyn ymlaen i Gonwy. Dengys un o gynlluniau Telford fod y ffordd wreiddiol o Landygái i’r Penrhyn Arms ym Mangor yn rhedeg i’r dwyrain o lwybr y ffordd bost y cynlluniodd ef yn 1820. Y llwybr newydd hwn a oedd i bennu rhediad wal y parc pan adeiladwyd hi ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach. Safle freintiedig y parc oedd hefyd i gyfrif fod rheilffordd yr LNWR i Gaergybi yn 1848 wedi gorfod dewis llwybr llawer anos i gyrraedd Bangor. Golygodd hyn fod angen turio dau dwnnel yn hytrach nag anelu’n gyfleus ar draws y penrhyn i ddilyn llwybr yr hen Lôn Domas gynt.

Creadigaeth yn perthyn i gyfnod dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yw Parc y Penrhyn. Mae ei  gynllun wedi’i seilio ar gonfensiynau cynllunio gerddi bonedd a ddatblygwyd gan benseiri addurnol megis Lancelot ‘Capability’ Brown a Humphrey Repton yn y ganrif flaenorol. Erbyn cyfnod amgáu Parc y Penrhyn yr oedd bri yr ardd addurnol wedi cilio ac roedd y pwyslais ar gynllunio gerddi trefol er mwyniant yr holl gymdeithas yn hytrach nag er bodd yr unigolyn cefnog. Mae gwerth ystyried felly beth tybed a gymhellodd George Hay Dawkins Pennant i greu ei barc preifat a chyfyngedig yn Llandygái? Mae urddas, dilyn y ffasiwn ac ymffrostio yn ei gyfoeth oll yn gymhellion a wireddwyd bid sicr, ond tybed a oedd ganddo hefyd gymhellion llai rhodresgar yn ei isymwybod?  Sais a aned yn Swydd Rhydychen oedd y bonheddwr ac fe etifeddodd olyniaeth y Penrhyn drwy fod yn fab i gefnder Richard Pennant. Yr oedd yn aelod seneddol pur uchelgeisiol a’i brif ddiddordeb oedd mewn gwleidydda. Er iddo dderbyn yr olyniaeth yn 1808 ni symudodd i’r Penrhyn tan 1816, ac wedi ymsefydlu yno nid oedd yn ymwybodol o dras Cymreig y teulu nac ychwaith o gymdogaeth dlawd ei etifeddiaeth. Gallai odro cyfoeth hawdd o ddiwydiant ei stad heb feddu gwybodaeth am ei pheirianwaith na’i pheryglon. Yn ei isymwybod gallai deimlo’n alltud mewn cymdeithas ddieithr nad oedd ganddo ddiddordeb ynddi ac a siaradai iaith nad oedd ef yn ei deall.

Wal y Parc.JPG
Wal y Parc ger Tŷ Newydd

Yn ei ‘alltudiaeth’ ei ymateb greddfol oedd adeiladu castell gaerog a chodi wal uchel i amddiffyn ei diriogaeth a thrwy hynny greu ‘a little England beyond Llandygái’ o ystumio ychydig ar yr ymadrodd o Sir Benfro. Oddi fewn i’r parc yr oedd cynlluniau i harddu’r amgylchfyd drwy blannu gelltydd o goed a llwyni yn gefndir i lawntiau breision. Rhoddai hyn yr argraff o’r tirlun gweledol delfrydol a bywiogai’r golygfeydd o’r Fenai a mynydd-dir Eryri. Dyluniwyd hefyd gyfres o erddi cyfoethog, rhai i gyflenwi’r tŷ â blodau a llysiau, eraill er arddangos gwychder y cynnyrch. Cynlluniwyd  yn ogystal berllan amrywiol ei ffrwythau ar gyfer gofynion y teulu. Yn ddiweddarach dan warchodaeth yr ‘Hen Lord’ cyflogwyd Walter Speed yn brif arddwr. Yn ystod hanner olaf  y bedwaredd ganrif ar bymtheg enillodd y garddwr enwog hwn fri cenedlaethol am wychder ei greadigaeth o fewn muriau parc caeedig y Penrhyn.

Mae un adeilad sy’n werth ei nodi o fewn ffiniau’r parc  sy’n perthyn i gyfnod cynharach y demesne ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Ar yr arfordir ar benrhyn cul a ymestynnai  i’r môr adeiladodd Richard Pennant faddondy bychan er defnydd ei wraig Anne Susannah. Erys y penrhyn ond, ysywaeth, mae’r baddondy yn furddun a ddiflannodd o dan ymosodiadau’r môr a diofalwch y perchnogion. Pe byddai’n sefyll caffai ei ystyried yn adeilad unigryw o’i gyfnod ac yn un o nifer a adeiladwyd gan Richard Pennant i ryngu bodd ei wraig Anne Susannah. Ymhlith yr adeiladau niferus hyn mae’r llaethdy ym Mhen Isa’r Nant, a’r tŷ swanc i ymlacio ynddo yn Ogwen Banc ac mae’n bur debyg yn ogystal, adluniad Pennant o’r hen blasty canoloesol gwreiddiol yn y Penrhyn i fod yn faenordy ‘canol oesol’ castellog.

O ddarllen y cyfraniad hwn byddwch yn sylweddoli ei bod yn enghraifft wych o erthygl ddi duedd a di ragfarn!

Ffynhonnell

Pennant, E. H. Douglas. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997: The Pennants and the Douglas-Pennants. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59. tt. 35-54.

 

 

Cwt Dafydd Ross

cwt-dafydd-ross-2
Cwt Dafydd Ross, delwedd o archif lluniau Mr Ifor Williams, gynt o fferm Coetmor

Nid Llanberis yw’r unig bentref yng Nghymru a all ymfalchïo fod adeilad ar gopa mynydd yn rhan o’i dreftadaeth. Mae gan Ddyffryn Ogwen hefyd adeilad ar ben un o’i chopaon. Eithr nid yw’r adeilad hanner mor grand â’r adeilad sydd ar gopa’r Wyddfa ac nid yw ychwaith yn cynnig paned o de i’r fforddolion, na thrên i’w gyrraedd. Ar gopa Moel Grach, 976 metr uwch arwynebedd y môr, lleolir cwt Dafydd Ross sy’n adeilad isel, trwsgl a garw ei olwg a adeiladwyd o gerrig bras i ymdoddi i bentwr mawr o feini. Mae cyrraedd ato, yn arbennig am y tro cyntaf, yn union fel camu i fyd hud a lledrith y tylwyth teg neu’r Mabinogi, yn arbennig felly os oes niwlen ysgafn yn ei led guddio. Mae gan y cwt do sinc isel â meini mawr wedi’u pentyrru drosto, ac islaw’r bargod mae un drws yn arwain at gell dywyll a oleuir gan olau egwan o un ffenestr ar y talcen. Ond mewn stormydd gwynt a glaw y gaeaf neu heulwen crasboeth canol haf saif y cwt, sydd dafliad carreg, fwy neu lai, o grib Carnedd Llywelyn ail fynydd uchaf Cymru, yn lecyn delfrydol i’w gyrraedd.

cwt-dafydd-ross-1
Mr Ifor Williams, gynt o Fferm Coetmor a dau gerddwr y tu allan i Gwt Dafydd Ross. Daw’r ddelwedd o archif lluniau Mr Ifor Williams.

Defnyddir Cwt Dafydd Ross heddiw fel caban ymochel i fforddolion y mynydd fel y mae arysgrif ar un o’r meini gerllaw’r drws yn ei nodi, ond yn wreiddiol fe’i hadeiladwyd fel man lle gallai bugeiliaid y fro lochesu. Adroddir mai bugail oedd Dafydd Ross, Sgotyn o ran ei fagwraeth, a gyflogwyd yn fugail yn ardal Ro Wen a Chwm Eigiau yn ystod cyfnod cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan oedd nifer o’i gymheiriaid o’r Alban yn gweithio fel bugeiliaid ar stadau mawr bröydd Eryri. Ef a adeiladodd y cwt yn ôl tystiolaeth tafod leferydd. Yr oedd Cwt Dafydd Ross yn gyrchfan i fugeiliaid mynydd Llanllechid yn arbennig pan fyddid yn hel defaid cynefinoedd Braich Cwm Bychan a Charreg Gath ym mhellafoedd Cwm Caseg. Y cynllun oedd cyrraedd y cwt yn fuan wedi hanner nos ac ymochel yno hyd at doriad gwawr cyn dechrau hel yn gyflym a glân i lawr y gelltydd. Wedi cenedlaethau o ddefnydd aeth y cwt yn adfail hyd nes y penderfynodd nifer fechan o fugeiliaid a cherddwyr lleol, er mawr glod iddynt, ei atgyweirio i’w gyflwr presennol ym mhumdegau’r ganrif ddiwethaf. Nid cwt Dafydd Ross yw’r unig loches o’i bath ar fynydd Llanllechid. Ar gopa’r Bera safai cwt Jacob a fyddai’n gyrchfan i fugeiliaid ardal Aber a Llanfairfechan yn bennaf, ond a ddefnyddid o bryd i’w gilydd gan fugeiliaid Dyffryn Ogwen yn ogystal. Nid yw hanes y cwt hwn mor llewyrchus a chwt Dafydd Ross a bellach mae’n furddun er iddo roi degawdau o wasanaeth i hen fugeiliaid ucheldir y Carneddau.

eglwys-coetmor
Eglwys Coetmor

Nid cwt Dafydd Ross yw’r unig adeilad yn Nyffryn Ogwen sydd â chysylltiad uniongyrchol â mynyddoedd yr ardal. Mae gan gapel coffa Charles Donald Robertson ym mynwent yr Eglwys yng Nghoetmor gysylltiad llawer mwy syber na’r cwt disylw ar gopa Foel Grach. Ym mis Mawrth 1910 lladdwyd Charles  wrth iddo ddringo ar Glyder Fach ac adeiladwyd y capel syml, ond hynod deimladol, yn 1911 gan ei fam yn goffâd i’w mab. Bachgen o dras eglwysig tra enwog oedd Charles ac adwaenid ei daid a oedd yn un o brif bregethwyr yr Eglwys Anglicanaidd yn ei ddydd, Y Parch F.W. Robertson, fel ‘Robertson of Brighton’.

 

Byddai’n dda clywed gan ddarllenwyr am ragor o adeiladau sydd â chysylltiad uniongyrchol â mynyddoedd yr ardal.

Gwybodaeth gan Dafydd Jones, Fferm Coetmor, Bethesda a Wyn Roberts, Bryn Difyr, Tregarth.