Cae Star

Maes parcio digon anniddorol sydd yng Nghae Star heddiw, ond ar un adeg yn y 19g yr oedd yn ferw o fywyd, gweithgaredd a diwydiant.  Yma, mewn llain cymharol fain o dir, wedi ei gywasgu rhwng y Stryd Fawr ac Afon Ogwen, yr oedd stad ddiwydiannol Bethesda yn cyflawni rhai o ofynion pentref hunangynhaliol yn ôl gofynion yr oes. Eto, yr oedd rhyw arwahanrwydd rhyfeddol yn perthyn i Gae Star er ei agosed i fwrlwm y Stryd Fawr. Nid pawb oedd yn dymuno mynychu y rhan ddirgel hon o’r pentref, yn rhannol oherwydd bod dieithrwch y fangre wedi ei ddiogelu o’r Stryd Fawr gan fynedfa drwy dwnnel isel tywyll; yn rhannol, oherwydd nad oedd ei diwydiannau yn arogli’n beraidd a derbyniol bob amser, ac yn rhannol oherwydd y syniad cyfeiliornus mai ardal ddifreintiedig iawn oedd hon na ddylid ymweld â hi.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y sefydlwyd  Cae Star yn gartref i ddiwydiant. Mae enw’r safle yn gysylltiedig â‘r dafarn gyntaf ar y Stryd Fawr, y Star, a oedd mewn cystadleuaeth â’r capel yn 1820 i enwi’r pentref naill ai yn Bethesda neu yn Star.  Ac yng Nghae Star y sefydlwyd capel cyntaf y Bedyddwyr yn y pentref drwy nawdd teulu’r Ellisiaid, perchnogion y tir a stad y Cefnfaes bryd hynny. Byr fu arhosiad y capel yno cyn symud yn 1834 i leoliad mwy bonheddig yn gymar i’r Wesleaid a’r Annibynwyr mewn triongl cyfleus rhwng Allt Penybryn a’r Stryd Fawr.

cae star 1855
Manylyn o fap Johnson o Gae Star a‘r Stryd Fawr yn 1855

Ganed y Parch John Owen Jones, gweinidog a ddaeth ymhen amser yn ei yrfa yn brifathro Ysgol Rhagbaratol y Bala, yn Brynduntur, Stryd y Felin, Cae Star yn 1857. Sylwer ar yr enw Brynduntur! Mae awdur y cofiant i’r gweinidog, wrth ragymadroddi ar ei fachgendod, yn darlunio ymwelydd yn cyrraedd Bethesda o gyfeiriad y gogledd.  Byddai’n gyntaf yn cerdded o dan bont oedd yn croesi’r ffordd o’i flaen (pont oedd yn cysylltu’r ddwy ran o chwarel Llety’r Adar), cyn sylwi ar lethr uchel ar y chwith oedd yn disgyn yn serth i wely’r afon islaw, ac ar y llechwedd safai hen dafarn o’r enw Tŷ Persi. Wedi cyrraedd y Stryd Fawr byddai’n nodi fod Twr, Lôn Pâb a Phenygraig ar y chwith, ac ar y dde gyfres o fan heolydd  yn ‘rhedeg y tu cefn… megis Stryt y Rhinws, Stryt y Brewas  a Stryt y Felin’. Mae map Johnson o bentref Bethesda yn 1855 yn ategu lleoliad y cyfeiriadau hyn ac yn dangos datblygiad cywasgedig y rhesi tai yng Nghae Star, er nad yw yn eu henwi,  yn ogystal â lleoliad capel y Bedyddwyr fel yr oedd gynt.  Dengys y map fod dwy fynedfa i’r safle o’r Stryd Fawr, y ddwy led un adeilad oddi wrth ei gilydd, ac mae’n ymddangos fod un rhan o’r llain heb ei ddatblygu ar lan yr afon yn y pen gogleddol. Nid oedd ‘Y Farchnad’ (Neuadd Ogwen y dyfodol) wedi ei hadeiladu yn y pen gogleddol yn 1855.

Dwy res o dai bychan o safon isel eu hadeiladwaith a’u cyfleusterau oedd yng Nghae Star, ac roedd yn amlwg yn ddatblygiad cynnar yn hanes y pentref. Yr oedd Stryd y Felin wedi ei chywasgu yn rhyfeddol o agos at gefnau adeiladau’r Stryd Fawr fyddai’n eu cysgodi hyd at bedwar llawr uwchlaw. Yn cefnu ar y tai o du’r Stryd Fawr yr oedd naw tafarn, o’r 18 oedd yn bresennol ar y stryd (Britannia, Blue Bell, Bull,  Coach and Horses, Crown,  King’s Head, Royal Oak and Welsh Harp, Ship, Wellington); tair siop bwtsiar o’r pump; ac o leiaf bedair o’r 12 siop groser oedd ar y stryd, bob un ohonynt â mynediad preifat i Gae Star drwy eu selerydd, cyfleuster a fyddai’n sicr yn tarfu ar gymeriad a mwyniant  preswylwyr Stryd y Felin. Mae cyfrifiadau cynnar o Gae Star yn rhoddi syniad o brysurdeb diwydiannol yr ardal, er nad yw cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn enwi’r  ddwy stryd yn benodol.  Cyfrifiad 1871 sy’n enwi’r ddwy stryd am y tro cyntaf fel Mill Street ac Ogwen Street (Stryd y Briwas wedi newid ei enw, tybed?), y ddwy yn strydoedd parchus gyda 49 tŷ yn Stryd y Felin, ac 16 tŷ yn Stryd Ogwen. Chwarelwyr bron yn ddieithriad oedd preswylwyr y tai, ond yr oedd yno groestoriad o swyddogaethau eraill yn ogystal, megis seiri, gofaint, a gwneuthurwyr esgidiau, gwniadyddesau dillad a hetiau, morwynion,  golchwyr dillad a glanhawyr tai. Yn eu plith yr oedd nifer fechan o dlodion yn wŷr a merched. Ond fel y tystia cofiant y Parchedig John Owen Jones yr oedd yno hefyd bandy a melin, ac efallai friwas (bragdy), cyn ei eni yn 1857, ac fe ddechreuodd yntau weithio yn ddeuddeg oed yn y ffatri wlân oedd gerllaw ei gartref.

Mae manylion cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn ychwanegu ychydig mwy o wybodaeth, er nad yw’n enwi’r strydoedd yn ardal y Stryd Fawr. Yn ôl y cyfrifiad, chwarelwyr oedd mwyafrif llethol preswylwyr yr holl ardal, gyda thafarnwyr a siopwyr yn gydradd amlwg yn y cyfrif, ond yr oedd rhai galwedigaethau eraill yn dal sylw: yn 1841 Hugh Owen, fuller; William Hughes, weaver; William Jones, moulder; John Williams, miller; a nifer fawr o wneuthurwyr esgidiau , ac yn 1851 gwelwyd y canlynol: dau Wool Manufacturer, tri Hand Weaver a Weaver, dau Flour Dealer a  dau Brewer  –  er y  mae’n werth ystyried nad yw pob dyn yn byw yn yr un stryd ag y mae’n gweithio ynddi.

rhif 2
Map Cae Star

Dengys mapiau ordnans cynnar o ardal Cae Star fod o leiaf bedwar adeilad sylweddol eu maint yn sefyll ar lan afon Ogwen, a bod o leiaf ddau, os nad tri, wedi eu cysylltu drwy lifddor a ffos gyda’r afon.  Mae’n amlwg felly fod o leiaf ddwy olwyn ddŵr wedi pweru’r adeiladau hyn – y felin ar derfyn Stryd y Felin fyddai’r adeilad cyntaf  i dderbyn y cyflenwad, ac ar waelod Stryd Ogwen derbyniai’r ail adeilad y dŵr o raeadr isel a ddarparwyd yn yr afon i gryfhau’r llif. Prin fod modd gwybod yn union pa ddiwydiannau oedd yng Nghae Star yn ystod cyfnod cyntaf datblygu’r safle. Mae’r Trade Books blynyddol, megis Pigot a Slaters, yn cofnodi Bethesda dan bennawd Bangor gan nodi pob cyfeiriad busnes yn benagored fel y pentref rhagor nag fel manylyn perthnasol.

Mae cyfrifiad 1871 yn arwyddo efallai fod cyfnewidiadau ar droed yng Nghae Star. Tybed a oedd y pandy a’r felin a’r friwas mewn gwaith erbyn hynny? –  er mae’n rhaid cydnabod fod fuller a dau fragwr wedi eu cofnodi yn gyfochrog â’r criw arferol o chwarelwyr a gweithwyr medrus. Yno hefyd yr oedd pedwar gwneuthurwr esgidiau, un platelayer ac un iron moulder. Y diddordeb pennaf, serch hynny, yw yn y nythaid bychan, ond arwyddocaol, o wneuthurwyr brethyn (2), gwehyddion (3) a gwraig oedd yn gwau sanau oedd yn Stryd y Felin. Hanai un o’r gwneuthurwyr o Sir Fynwy, dau o’r gwehyddion a’r wraig o Fôn ac roedd y gweddill yn lleol. Gellir dilyn hanes y nythaid hwn yng nghyfrifiad 1881 pryd y canfyddir bod dwy ffatri wlân yn Stryd y Felin – un yn rhif 11 lle’r oedd lletywr o Langwyllog,  Môn yn gweithio fel gwehydd, a’r pwysicaf yn rhif 33 lle’r oedd Edward Morris o Landrygarn, Môn yn cyflogi un dyn ac un bachgen yn ei ffatri. Erbyn cyfrifiad 1901 yr oedd Edward Morris wedi symud i rif 5 yn Stryd Coetmor pryd y disgrifir ef fel gweuwr gwlân a’i ferch fel gweuwraig sanau. Yn rhif 33 Stryd y Felin yr oedd Shem Morris a’i wraig yn byw, ef yn wreiddiol o Gemaes, Môn, ac yn wneuthurwr brethyn yn cyflogi lletywr ieuanc o Bwllheli fel gweuwr gwlân. Yng nghyfeirlyfr busnes blynyddol Slaters am 1883 sydd yn hysbysu  prif fusnesau pentref Bethesda, dim ond un cyfeiriad sydd i fusnes yng Nghae Star ac yn arwyddocaol iawn y cyfeiriad yw  –  Morris Edwards, Mill Street, woollen manufacturer. Mae’n eithaf tebygol mai’r pandy a’i gae duntur cysylltiedig oedd y diwydiant cyntaf i ddiflannu o Gae Star, er i ddylanwad sylfaenol gwlân a brethyn barhau yn yr ardal hyd at ganol y 19g pan oedd Margaret Roberts, oedd yn byw  yn y Stryd Fawr yn cefnu ar Gae Star, yn dal i redeg busnes bychan, ond llewyrchus, yn gweu sanau i chwarelwyr yn bennaf.

Yn y deng mlynedd rhwng cyfrifiad 1871 ac 1881 yr oedd cyfnewidiadau allweddol yn digwydd yng Nghae Star wrth i brysurdeb egnïol yr ardal ddechrau pallu. Yr allwedd bwysicaf i’r newid yw nifer y tai sydd heb breswylwyr ynddynt. Cofnodir bod saith o’r deg tŷ cyntaf yn Stryd y Felin yn ddibreswyl gyda dau dŷ arall yn y rhes yn wag, tra yn Stryd Ogwen yr oedd tri thŷ allan o’r un ar bymtheg hefyd heb breswylwyr. Mae manylion cyfrifiad 1901 ar ddechrau canrif newydd yn amlygu’n eglur faint pellach y dirywiad yng  Nghae Star. Yr oedd newid sylfaenol wedi digwydd  ym mhoblogaeth a chartrefedd yr ardal yn gymaint felly nes newid ei chymeriad bron yn llwyr. Yn Stryd y Felin adroddir bod o leiaf 22 tŷ yn wag, ac roedd y cyfrifiad yn nodi bod tri o’r tai bellach yn furddynnod. Yn fwy trawiadol fyth dim ond un ar ddeg chwarelwr a’u teuluoedd oedd yn byw yng Nghae Star, ond yr oedd 24 o wragedd gweddwon/dibriod a phlant, wedi eu cofrestru fel penteulu. Roedd y mwyafrif heb waith, rhai mewn swyddi distadl fel golchwragedd neu lanhawyr, a saith wedi eu cofrestru yn dlodion.  Dim ond tair gwniadwraig dillad oedd ar y safle, ac o blith y dynion yr oedd un crydd, un saer, un bwtsiar, tri gyrrwr cerbyd a phedwar labrwr mewn gwaith.

Yn cydredeg â’r cyfnewidiadau cymdeithasol yr oedd patrwm diwydiannol Cae Star hefyd wedi newid. Nid oedd sôn bellach am y bragdy, os bu un o gwbl yng Nghae Star,  ac mae’n bur annhebygol fod y felin, a roddodd ei henw i’r stryd, yn gweithio erbyn diwedd y ganrif. Yng nghyfrifiad 1901 datgelir mai cwmni o’r enw yr Ogwen River Slate Mill oedd yn defnyddio’r adeilad mawr ar waelod Stryd Ogwen,  ac mae’n eithaf tebyg mai hwn oedd y cwmni fel Owen Richard and Son, Bethesda Slate Manufacturers and Cutters, sydd yn ymddangos  yn hysbyslyfr Slaters yn 1883 ond heb nodi ei leoliad yng Nghae Star. Ac ai tybed mai yn y felin hon yr oedd mab rhif 5 Stryd y Felin yn gweithio fel slate slab planer yng nghyfrifiad 1901?

3
Yr entri dwnelog i Gae Star yn 1900 gyda thafarn y Wellington yn gyfochrog. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Richard Hughes, Lôn Sarnau

Rhywbryd yn y ganrif, ar amser amhenodol, sefydlwyd prif ladd-dy pentref Bethesda yng Nghae Star i gyflawni gofynion holl fwtseriaid y Stryd Fawr. Lleolwyd y lladd-dy  yn un o’r adeiladau ar lan yr afon yng nghyffiniau Stryd Coetmor. Nepell oddi wrtho lleolwyd prif le chwech dynion y Stryd Fawr.  O edrych ar restr diwydiannau Cae Star gellir amgyffred nad oedd brin yr un ohonynt yn felys eu harogleuon: y pandy, y bragdy na’r lladd-dy. Adroddir mai afon Ogwen oedd y garthffos gyfleus i garthion y lladd-dy; roedd yn llwyddiannus yn llif y gaeaf ond yn nŵr trai yr haf yr oedd yn gadael y perfeddion yn sypiau drewllyd hyd y lan. Ychwanegwch y ffaith fod lle chwech y dynion hefyd wedi ei leoli yng Nghae Star ac yn defnyddio’r un garthffos gyffredin, a gellir megis ffroeni gweddill y darlun!

4
Dymchweliad yr entri dwnelog yn 1994. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Richard Hughes, Lôn Sarnau

Os cywir y dehongliad uchod o hanes Cae Star yna mae’n adroddiad trist am ddirywiad cyson dros amser ardal oedd unwaith yn falch o gyfraniad ei chymdeithas a’i diwydiannau at dwf pentref Bethesda.  Yn raddol drwy esgeulustod a chyfnewidiadau cymdeithasol llithrodd yr ardal i gyflwr o glawstroffobia a dirwasgiad trist, i’w charcharu’n gyfleus y tu cefn i dwnnel tywyll eu mynediad i’r Stryd Fawr.  Cymerodd bron i gant saith deg o flynyddoedd cyn y rhyddhawyd  Cae Star o’i charchar anniben pan chwalwyd y twnnel tywyll yn 1994.  Ac i ba bwrpas tybed? I greu un maes parcio di-ramant.

Diolchiadau – cyfrannodd Idris a Janice Lewis, Dolwern, a Richard Hughes, O’r Diwedd, Lôn Sarna yn sylweddol i ymchwil y nodyn hwn

Ffynhonnell

John Pritchard (Parch). 1927.  Rhamant Bywyd Athro – sef hanes gyrfa’r Parch John Owen Jones, B.A, Prifathro Ysgol Rhagbaratoawl y Bala. Gwasg y Bala.

Y Tyn y Maes Inn

20221014_114701
Pentrefan Ty’n y Maes ym map Ordnans 1888. Noder safle’r dafarn wreiddiol ac adeiladau ychwanegol y fferm ac ar ymyl y gogledd ddatblygiad trefnus tai yr iard. Noder hefyd y ddau gapel a thafarn Tan y Dderwen ar ymyl y gogledd.

Oedd yr oedd yna dafarn yn Nhyn y Maes ac ella bod ganddi enw crandiach na’r Tyn y Maes Inn ond dyna’r enw sy’n ymddangos yng nghyfrifiad 1841. Sara Jones oedd yn cadw’r dafarn. Roedd yn wraig 55 oed, a chanddi bedwar o feibion di-briod, y pedwar yn weision fferm yn ôl y dynodiad, a’u hoedran yn amrywio o’r hynaf yn 30 a’r ieuengaf yn 20 oed. Rhestrir yn ychwanegol fod yno bum dyn/bachgen yn gyflogedig fel gweision fferm a phedair menyw ieuanc yn gwasanaethu fel morwynion. Felly, yr oedd crynhoad go sylweddol o weithwyr yn gysylltiedig â’r dafarn, oedd hefyd yn gweithio fel fferm yn nhraddodiad llawer o dafarndai yng nghefn gwlad Cymru’r cyfnod. Ac o ystyried nifer y gwasanaethyddion, yn deulu a gweision, gellir barnu fod y fferm efallai yn bwysicach na’r dafarn gan ei bod yn hen sefydliad yn Nant Ffrancon. Yn Arolwg y Penrhyn 1768  caiff ei chofrestru yn fferm 220 acer ei maint, ac er bod bron ei hanner yn dir mynydd bras ei phorfa yn dringo’r Allt, Pen yr Allt a Chae Celyn i gyfeiriad Cefn yr Orsedd i’r dwyrain, yr oedd gweddill y ddaliadaeth ar lawr y dyffryn.

Y ffordd roddodd fodolaeth i’r dafarn yn Nhyn y Maes, ac yn nyddiad cyfrifiad 1841 ffordd bost bwysig Telford fyddai honno, yn un o’r ffyrdd rhyng-genedlaethol gyntaf o’i bath yn hanes cyfandir Ewrop oedd yn cysylltu Llundain, prifddinas Lloegr, gyda Dulyn prifddinas yr Iwerddon, drwy Gaergybi. Yr oedd gwasanaeth y ‘goets fawr’ wedi ei sefydlu erbyn 1825 a Thyn y Maes yn orsaf bwysig ar y ffordd, er yn ddiddorol ni chyfeirir at yr orsaf yng nghynlluniau Telford. Yr arfer oedd fod ceffylau’r goets fawr yn cael eu newid mor agos i saith milltir fwy neu lai, ac felly Tyn y Maes oedd y man cyfnewid delfrydol rhwng Capel Curig a Llandygái. Er hynny, arhosiad byr fyddai i’r goets a thri munud a ganiateid i’r ostleriaid newid y chwe cheffyl, a phrin amser felly i’r teithwyr fwynhau croeso’r dafarn. Ond ffordd gynharach y Tyrpeg roddodd fodolaeth i’r dafarn bur debyg, yn un o’r ddwy gyntaf ar ei llwybr drwy Ddyffryn Ogwen ar y naill gyda hen dafarn Tyn Clwt yn Hendyrpeg.  Yn 1800 penderfynodd awdurdodau Ffyrdd Tyrpeg Cymru a’r Gororau fod y ffordd o’r Amwythig i’r Fenai i’w dargyfeirio drwy Gapel Curig a Nant Ffrancon yn hytrach na dilyn y llwybr swyddogol, ond llawer hirach, drwy Lanrwst a Chonwy i gyrraedd Llandygái. Yr oedd y ffordd yn agored i drafnidiaeth erbyn 1807, ac er mor arw ac ansefydlog oedd ei llwybr drwy Nant Ffrancon yn ôl disgrifiadau rhai o’i thramwywyr cynnar, megis Hyde Hall a deithiodd arni rhwng 1809 ac 1811 (… the present road is built on a mass of these fragments {of detached rock} which about thirty years ago rolled down the side of the mountain after heavy and continuous rain. The evil is unavoidable but hitherto no greater accident has occured than a breach of a few yards before the work had been sufficiently consolidated), y ffordd hon oedd y cynsail i holl drafnidiaeth Nant Ffrancon drwy weddill y 19g. Gellir amgyffred peth o’i  phrysurdeb o gyfeiriadau ymyl y ddalen, megis, gan Hyde Hall.  Yr oedd dwy goets i deithwyr yn teithio’r ffordd o’r Amwythig i Gaergybi – un gyflym ac un araf – er nad yw yn ychwanegu nifer ac amser eu gwasanaeth dyddiol. Trefnwyd fod cerbyd cyflym ‘chaises’ y Post brenhinol hefyd yn casglu llythyrau yn fferi’r Fenai a Chapel Curig, a chyflwynwyd gwasanaeth wythnosol newydd i wagen o’r Amwythig, er nad eglurir beth oedd diben y gwasanaeth hwn. Yn nhollborth Dinas (Hen Dyrpeg) y cesglid y doll i ddefnyddio’r ffordd, ac yn 1808 y gost ar osod y tolldy hwn oedd y swm anferthol o £226, sy’n cyfleu’r syniad o bwysigrwydd y ffordd newydd, er ei holl wendidau, i ardal Dyffryn Ogwen gyfan ar gychwyn y 19g.

20221014_115105
Rhan o fap y Degwm 1845 sy’n dangos yn eglur fodolaeth y dafarn ar fin ffordd fawr Telford. Noder nad oes adeiladau eraill ar y safle yn Nhy’n y Maes

Ond i ddychwelyd at y dafarn yn Nhyn y Maes. Mae’n bur debyg nad oedd wedi ei sefydlu pan deithiodd Hyde Hall y ffordd yn 1809/1811, ond erbyn 1819 ychydig flynyddoedd cyn agor ffordd bost Telford cyfeirir at ei bodolaeth mewn sylw hyfryd gan y gwyddonydd cynnar, byd enwog, Michael Farraday, a ymwelodd â’r dafarn ar ddydd Gwener, Gorffennaf 30, 1819. Yr oedd ef ar daith drwy Gymru, ac ar y diwrnod wedi cerdded o Fangor i Gapel Curig cyn yno ddal y goets i Langollen o westy’r Royal ( … it has so many doors I was obliged to ask a person standing by which I was to go in at)!  Prif fwriad ei ymweliad â Dyffryn Ogwen oedd mynd i chwarel fawr Cae Braich y Cafn, nid i ganmol ei pherchennog fel y rhelyw o deithwyr y cyfnod, ond i sylwi yn fanwl ar y dull o’i threfnu a’i gweithio.  Wedi gadael y chwarel mae’n adrodd iddo ymuno â’r ffordd dyrpeg ym Mhont Ogwen ac meddai – being very hungry and thirsty we were tempted by a very clean looking inn to rest and refresh ourselves, and were soon heartily engaged with nice bread and butter and cheese accompanied with good cwrw’. Pa well tysteb i groeso a glanweithdra syml y Tyn y Maes Inn gan ŵr a ddatblygodd drwy ei ddyfeisiadau yrfa fel un o wyddonwyr cynnar enwocaf y byd.

Y ffordd a’r dafarn oedd y sylfaen i ddatblygiad pentref bychan Tyn y Maes yn ystod y 19g. Er hynny yr oedd gwasanaeth y goits fawr fwy neu lai wedi peidio erbyn canol y ganrif pan agorwyd y rheilffordd o Gaer i Gaergybi oedd yn cynnig gwasanaeth cyflymach ac esmwythach i’r teithwyr rhwng Llundain a Dulyn. Dengys cyfrifiad 1841 fod o leiaf 19 o fythynnod wedi’u sefydlu yn yr hyn a gyfeirir ato fel ‘iard’ Tyn y Maes, datblygiad cryno y drws nesaf i’r fferm a’r dafarn. Yn ddi-feth, gyda nifer fechan o eithriadau, chwarelwyr a’u teuluoedd oedd preswylwyr y tai hyn, ffaith sy’n codi mwy nag un cwestiwn diddorol. Pryd yn union, a phwy oedd datblygwr yr ‘iard’ fechan hon? Rhaid dyfalu yn absenoldeb ffeithiau sy’n dweud yn wahanol. Datblygiad ar dir y Penrhyn oedd yr ‘iard’, a phentref ym mherchnogaeth y Penrhyn yn ei gyfanrwydd fyddai Tyn y Maes. Ar gychwyn y 19g, ac yn arbennig erbyn dyddiad y cyfrifiad yn 1841, yr oedd problem cartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i Ddyffryn Ogwen i weithio yn y chwarel yn un enfawr. Tybed, felly, ai datblygiad arbennig oedd yr ‘iard’ i ateb y gofyn hwn, yn rhagflaenydd arbrofol, efallai, i ddatblygiad llawer mwy ei faint ym Mraichmelyn oddeutu’r un cyfnod oedd hefyd o dan warchodaeth y Penrhyn? Ymhlith chwarelwyr yr ‘iard’, ac yn arwyddocaol iawn eu cyflogaeth, yr oedd dau ‘horse keeper’, ostleriaid bur debyg yng nghyflogaeth y dafarn er nad yn byw dan yr unto. Gŵr 65 oed oedd Evan Jones a’i gydweithiwr Owen Jones yn 25 oed, er nad ymddengys fod perthynas deuluol rhyngddynt. Yr oeddynt hwy eu dau yn nhraddodiad ostler llawer mwy ei fri o Dyn y Maes, sef William Roberts cyfansoddwr yr emyn-dôn ‘Andalucia’, rhagflaenydd oedd yn gweithio, debyg yn y dafarn, yn 1830 pan gyfansoddodd ei gampwaith. Yn fuan wedi’r cyfrifiad agorwyd dau gapel yn y pentref – Bethel yn 1843 i’r Methodistiaid a Saron i’r Annibynwyr yn 1848 – dau sefydliad a gyfrannodd foddion gras a diwylliant i’r gymuned.

Ysywaeth, byr iawn fu cyfnod bri y Tyn y Maes Inn. Erbyn cyfrifiad 1861 yr oedd wedi peidio â bod, a thafarn llawer llai ei phwysigrwydd, a phellach o gyrraedd cymuned yr ‘iard’, wedi agor yn is i lawr y ffordd yn Nhan Dderwen. Yr oedd tranc y dafarn i’w ddisgwyl unwaith yr agorwyd y rheilffordd i Gaergybi o Gaer yn 1848, datblygiad roddodd derfyn i bwysigrwydd sefydliadol y goits fawr ar ffordd Telford.  Aeth y dafarn yn ôl i’w phriod ddyletswydd yn fferm, a chwaraeodd y pentref ei rhan yn faestref brin ei hadnoddau i gynnal gweithlu chwarel y Penrhyn. Yna, yn raddol ar ddechrau’r ganrif newydd edwinodd pwysigrwydd yr ’iard’ fel lle i fyw ynddo, ac ymhen amser adfeiliodd y tai yn swp anhrefnus ar fin y ffordd, gan adael Ty’n y Maes yn bentref llai grymus, ac ar y cyrion i ganolfannau mwy poblog ac amrywiol eu cyfleoedd oedd hefyd yn llawer nes at y chwarel yn Nyffryn Ogwen.  Eironi mawr Tyn y Maes oedd iddo ddatblygu yn y diwedd yn bentrefan diarffordd ar ffordd brysur yr A5.

Diolch i Idris Lewis, Andre Lomozik a Caleb Rhys

Quarry Bank a Gable Cottage

Ai dyngarwr oedd Richard Pennant?

Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu’r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egnïon i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a’i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi.  Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw’r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol.

Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu’r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen.  Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu’r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i’r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri’r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf – cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandygái dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo’r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811.  Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel.

Dengys Arolwg y Penrhyn, a gwblhawyd gan Richard Pennant yn 1768, pa mor amharod oedd Dyffryn Ogwen y cyfnod i’w throsi yn ardal ddiwydiannol. Mae’r Arolwg yn rhestru’n fanwl yr holl breswylfeydd ar y stad, a chyfanrif yr unedau, sy’n cynnwys ffermydd, tyddynnod a bythynnod, oedd 250.  At y rhif gellid amcangyfrifir y gellid ychwanegu 15 uned arall o stadau annibynnol plwyf Llanllechid, ac o’u cynnwys ni fyddai cyfanswm trigfannau’r holl ddyffryn yn llawer mwy na 265 uned. O dderbyn y cyfanswm hwn mae’n amlwg y byddai stoc tai’r ardal yn gwbl annigonol i dderbyn unrhyw ddylifiad sylweddol ei faint o weithwyr i lafurio yn chwarel lechi Cae Braich y Cafn.  O ganlyniad, gellir barnu y byddai cartrefu gweithlu’r chwarel yn broblem y byddai Richard Pennant wedi gorfod ymgodymu â hi. Mae adroddiadau nifer o deithwyr cynnar i Ddyffryn Ogwen, rhwng Thomas Pennant yn 1784 a Bingley yn 1804, oll yn canmol diwydrwydd y perchennog a chydweithrediad medrus ei asiant yn ymateb i’r broblem – mae cyfeiriad Thomas Pennant yn crynhoi’r sylw, …‘the whole neighbourhood is made by the houses and cottages of the quarriers, built after the elegant design of Mr Wyatt’. Serch hynny, dim ond un adroddiad sy’n rhoddi rhif penodol i nifer y tai a adeiladwyd gan Pennant yn ystod ei oes.  Walter Davies (Gwallter Mechain, 1761-1849), oedd awdur adroddiad awdurdodol a gomisiynwyd ar gychwyn y 19g gan Fwrdd Amaethyddol y Llywodraeth i drafod cyflwr economi amaethyddol a chymdeithasol cefn gwlad gogledd Cymru. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1810, ac ynddo wrth ganmol gwaith Pennant yn gwella ansawdd amgylchfyd ei ardal mae’r awdur yn nodi –“ …The cottages and improvements have given variety and life to a most dreary and forlorn waste”, ac yna mae’n ychwanegu’r canlynol – …“to accommodate this surplus of families with habitation 40 cottages were built on the spot from the year 1790 to the year 1800; containing 63 dwellings many of them having double apartments”.

Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau’r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy’n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys â thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa’r perchennog. Mae’r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd â’r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw’r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandygái gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai’n cyfateb i’r tai symlaf eu maint a’u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau’r teithwyr o’r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt.  Mae’r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol.  Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig â gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy’r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandygái.  Mae’r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum ‘tenament’, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae’n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae’r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a’r Talgae. Mae’r datblygiadau mwyaf sylweddol i’w canfod yn ardal trothwy’r chwarel – yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhŷ Hen, Tŷ Du,  Cae Bryn Llys, Dôl y Parc, Coed y Ddôl a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel.

Copi o Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Penrhyn Estate – Rents and Tithes 1812. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/4/98

Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i’w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na’r dystiolaeth. Mae’n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a’i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o’r comin a datblygu’r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae’r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn ôl y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc  enwir y tai fesul un – Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at ‘4 Wyatt Cottages and Land’ a hefyd at ‘six new cottages’, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn ôl telerau’r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dŷ mwy sylweddol eu maint – Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o £12.12.6 a’r llall o £12.10.0.  Mae’n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu’n llwyr o eirfa’r chwarel, a’r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o’r gloddfa.  Mae cynllun W. Jones o’r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i’r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa’r gwaith, a tybed a yw’r 14 ‘cabins’ di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o’r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae’n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i’r chwarel ehangu a’u llyncu bob yn un.

Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandygái gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o’r plwyf fel y byddai’r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid – adeiladodd bum tŷ newydd ym Mhennau’r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau’r ganrif ymlaen. Cyfanswm  cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy’n sylweddol uwch na’r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae’r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gŵr rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a’i gymdogaeth. Mae’n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad – mae adroddiad ar gyflwr tai’r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House – ond pedwar tŷ o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a’r ddyled am drwsio’r cyfan yn swm rhyfeddol o £721.14.0.  Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o £12. Mae’n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae’n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o’r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu’r chwarel mae’n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandygái i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth.

Ffynhonnell

A Report of the State of the Buildings on the Penrhyn Estate 1818. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/14/1146

Penybryn a Brynteg

Bethesda 1855
Penybryn a Brynteg yn 1855 – casgliad mapiau Johnson, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle’r ysgol sy’n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o’r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y ‘garden suburb’ i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai’n  ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pâr yn bennaf ac wedi eu cysylltu â gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i’r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol – chwarelwyr medrus, mân swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol – oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn.

Penybryn 1884
Un o dai Penybryn tua 1890

Prin fod cyfoeth sbâr gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a’u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda’i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor.

Portico Cefnfaes 3
Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg

Perthynai’r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf  The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau’r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4000 tuag at y gwelliannau hyn.

Cynllun penybryn 6
Cynllun adeiladu stad dai Penybryn yn 1865, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Mae datblygiadau ‘garden suburb’ Penybryn a’r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu’r ddeddf. Mae’n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi â chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau’r  Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw ‘chwarelwr’ anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu’r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae’n druth hir a manwl yn rhestru’r bendithion o ddatblygu’r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o’r ardal. Cyfeiria’n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio’n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a’r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai’r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi’r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a’r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau’r chwarelwyr. Yn olaf, mae’n cyfeirio’n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a’i garedigrwydd yn  creu’r holl fendithion hyn i’w gymdeithas.

Pantdreiniog cyn 1900
Cynllun Brynteg oddeutu 1900

Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y ‘chwarelwr’. Mae’n amlwg nad oedd apêl ffug emosiynol llythyr o’r fath am dawelu’r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae’r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod â wynebu’r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i’w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen.

Y Coetmor Arms a Gefail William Edwards

Allt William Edward delwedd 1
Allt William Edward

Cyfraniad ar y cyd â Dafydd Jones, Fferm Coetmor Isaf, Idris Lewis, Dolwern a John Buchanan, Tan y Gaer yw’r nodyn hwn.

Gallt William Edward, yw’r allt sy’n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw’r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Giât Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle’r oedd yr efail a’r dafarn, a phwy oedd William Edward? – cwestiynau sy’n codi ‘sgwarnogod!

Copy of Copy of Copy of llanllechid 1820 delwedd 2
Map plwyf Llanllechid yn 1822 gyda manylyn o groesffordd Bryn Bella – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol Mapiau Penrhyn PFA/6/161

Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i’w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a’i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thŷ wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lôn Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi’r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae’n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu’r dafarn a’i bod yn un o’r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda’r Star ym Methesda.

Screenshot_20210714-133948_Samsung Internet delwedd 3 degwm 1839
Manylyn o Fryn Bella ar Fap y Degwm 1840, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Map y Degwm yn 1840 sy’n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o’r groesfan gwelir adeilad a fyddai’n cyfateb i’r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i’r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o’r groesfan dŷ Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir tŷ Bryn Tirion ac mae’r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau’r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o’r tai ym Mryn Bella, ac mae’r manylion yn dra diddorol.

William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint.  Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn ŵr 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya – gŵr a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dŷ, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a’r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn ŵr ifanc gyda’i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dŷ Coetmor oedd nesaf. John Brissell a’i wraig a’u pum plentyn oedd yn byw yn y tŷ cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a’r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o’r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a’i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a’u cyfenwau yn rhai diarth – North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson.  Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thŷ a restrir, ac eithrio un cariwr.

Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn ôl eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel – bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Dôl Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd  meddiannwyd hi gan Sais o’r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o’r enw Cox brynu’r brydles a gweithio’r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna’r ateb – criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu’r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Dôl Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Dôl Goch yn gweithio ynddi – y chwarel fach ar y trothwy yn Nôl Goch, ynteu’r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb.

Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn ôl y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o’r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw’r chwarel yn sych.  George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau’r chwarel.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Johnson 1855 – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol PFA/6/173

Y cofnod nesaf  yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy’n dyddio i 1855, ac mae’n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae’r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un tŷ a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a’r ail dŷ yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i’r gorllewin o’r tŷ yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I’r de o’r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel ‘old quarry’ gyda’i thwll dan ddŵr a’i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen.

Delwedd 6
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Ordnans 1888/1913, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a’r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o’r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaernïaeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau’r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda’r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un tŷ yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i’r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth â manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy’n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda’r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i’r dde o’r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda’i do tywyll a’i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi’r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod.  Erbyn cyfnod tynnu’r llun yr oedd William Edward wedi marw – cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn ŵr gweddw 77 oed – ac yr oedd y dafarn a’r efail wedi cau a’r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro.

llun 7
Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i’r Coetmor Arms sef y tŷ ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely’r rheilffordd sydd i’w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiatâd Dafydd Jones a Nesta Pritchard

Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i’w leoliad: y chwarel gerllaw a’r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae’n debyg yn un o’r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i’r felin a’r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o’r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai’r ateb cywir i’r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw’r allt ym Mryn Bella.

Ffynhonnell

Derfel Hughes, 1866, Hynafiaethau Llandygai a Llanllechid, Bethesda, tud 128.

Caethwasanaeth

Mae’n deg dweud mai pentref yn byw, nid mewn cywilydd, ond mewn anwybodaeth o’i gysylltiad ag un o anghyfiawnderau mwyaf dynoliaeth oedd Bethesda hyd at yn ddiweddar.  Perthyn yr afal drwg i amser teyrnasiad Richard Pennant (1737?-1808) a’i olynydd barus George Hay (1763-1840), perchenogion bonedd stad y Penrhyn. Yr oedd y ddau yn berchenogion ar nifer o blanhigfeydd siwgr ar ynys Jamaica, India’r Gorllewin. Etifeddodd y ddau fonheddwr eu stadau siwgr drwy gysylltiadau teuluol, gwobrau oedd yn dyddio’n ôl i’r 17g, er mae’n bur annhebyg fod yr un o’r ddau wedi troedio ar dir eu trysorfeydd pellennig yn Jamaica.  Er i Richard ddadlau’n rymus awdurdodol drwy gydol ei oes o blaid cadw’r drefn farbaraidd, yn eironig yn 1808, blwyddyn ei farwolaeth, y llwyddwyd i derfynu’r fasnach greulon yn nhrefedigaethau Prydain. Yn y flwyddyn honno, pryd y gellid prynu caethwas am ychydig bunnoedd, yr oedd ef yn berchen ar yn agos i fil o gaethweision ar ei saith stad siwgr ar yr ynys. Yn ymarferol fodd bynnag, parhaodd y fasnach mewn grym yn India’r Gorllewin hyd at 1838, sef y flwyddyn y gorffennodd George Hay adeiladu ei gastell gorwych yn Llandygái am swm a fyddai’n cyfateb i grocbris o tua £49 miliwn yn ein harian ni heddiw. Yn fwy gwrthun, derbyniodd George Hay fel perchennog y stad iawndal o £14,683.17.2 gan Lywodraeth Prydain yn 1838 am ryddhau 764 caethwas.

Mae tirwedd hanesyddol Dyffryn Ogwen wedi ei fowldio gan gynlluniau ac arian y ddau bendefig a elwodd ar fasnach eu caeth lafurwyr yn India’r Gorllewin.  Arian o’r planhigfeydd hyn ddefnyddiwyd gan Richard i sefydlu cynsail ddiwydiannol ardal Dyffryn Ogwen yn ystod degawdau olaf y 18g a degawd cychwynnol y 19g. Y chwarel oedd canolbwynt yr holl ddatblygiadau o’r foment yn 1782 y prynodd Richard hawliau’r 80 rhydd-ddeiliaid oedd yn llafurio ar gomin Cae Braich y Cafn, a’i drawsnewid yn gloddfa arloesol ac uchelgeisiol ei chynllun. Ar flwyddyn ei farwolaeth yn 1808 amcangyfrif fod 600 yn gweithio yno. Problem fawr cyfnod sefydlu’r gloddfa  oedd darparu llety ar gyfer y lluoedd gweithwyr oedd yn tyrru i’r ardal, ac i geisio ateb y gofyn neilltuwyd rhannau dethol o Ddyffryn Ogwen ar gyfer cartrefu’r mewnfudwyr. Mae sylw Evans, awdur a ymwelodd â’r ardal yn 1812, yn cyfleu’r cyfnewidiadau rhyfeddol oedd yn digwydd i’r tirlun – ‘the late Lord Penrhyn, with a noble and patriotic spirit … by planting on his estates ,building numerous neat farmhouses with suitable offices, and others of a smaller description for husbandmen and artisans, has converted a wild waste into a comparative well-peopled paradise’. Fel canlyniad yn y cyfnod rhwng 1800 ac 1840 ymddangosodd rhesi o fythynnod, megis yn Nhanysgrafell, Grisiau Cochion, Glan Meurig a Chaerberllan, oll yn emblemau o haelfrydedd y Penrhyn. Y datblygiad pwysicaf oedd adeiladu stad gyfan ym Mraichmelyn yn arbennig ar gyfer cartrefu chwarelwyr a’u teuluoedd, ac amrywiadau ar y patrwm hwn o dai syml yn gysylltiedig â gardd ond heb gyfleusterau cymdeithasol atodol megis siop, capel neu dafarn, a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach yn y ganrif gan stad y Penrhyn i boblogi gweundir agored Mynydd Llandygái yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch. Mae’n bwnc dadleuol a ellir olrhain y cysyniad o greu rhanbarth gymdeithasol gyfyngedig megis yr uchod yn ôl i stadau siwgr y teulu yn Jamaica.

stad siwgr
Stad Siwgr Stewart Town, Jamaica (nid oedd ym mherchnogaeth y Penrhyn)

Yn yr un modd mae’n ofynnol gofyn a ddylanwadwyd, os o gwbl, ar ddyluniad tai chwarelwyr stad y Penrhyn gan gynlluniau tai oedd ar y planhigfeydd yn Jamaica?  Yn 1796 adeiladodd Richard wyth o dai yn Nhai’r Mynydd ar weundir Mynydd Llandygái – i gynllun, bur debyg, ei asiant medrus Benjamin Wyatt – y tŷ delfrydol i’r chwarelwr cyffredin gyda dwy ystafell o boptu’r drws a chroglofft uwchben, a gardd sylweddol ei maint yn gysylltiedig. Yn ei hanfod, tai ar batrwm tebyg i’r rhai a adeiladwyd i gartrefu caethweision oedd rhai Tai’r Mynydd, ac ar y cynsail hwn yr adeiladwyd yr holl dai ar stad y Penrhyn i gartrefu gweithlu’r chwarel hyd weddill y 19g fwy neu lai.

Un agwedd ar fowldio’r amgylchedd yw stadau’r chwarelwyr ond mae yn Nyffryn Ogwen agwedd arall ar greu arwahanrwydd,  sef yn y castell gorwych gyda’i waliau amgylchynol a adeiladwyd gan George Hay yn Llandygái. Mae’n ddadleuol faint o ddylanwad India’r Gorllewin sydd ar y fenter hon canys yr oedd adeiladu castell, ei amgylchynu gan ragfuriau cadarn ac addasu’r tirlun i ddewis y perchennog, yn rhan annatod o ddyheadau boneddigion Prydain yn ystod y 19g. Ond yn achos castell y Penrhyn arian o blanhigfeydd Jamaica ganiataodd adeiladu’r fath afradlonedd mewn cyfnod pan oedd y gofyn am dai i weithwyr y chwarel ar ei fwyaf argyfyngus, tasg nad ymroddodd y bonheddwr i’w ddatrys hyd nes diwedd cyfnod ei deyrnasiad.  Mewn teyrnged iddo yn y Gentelman’s Magazine ar ei farwolaeth yn 1840 fe’i disgrifiwyd – “Dawkins Pennant possessed inviolable rectitude, scrupulous adherence to what he believed to be his duty…He was placed upon a commanding eminence, and entrusted … with the means of doing good, and it was his delight to be the almoner of heaven, to furnish employment to the poor, to encourage the industrious … and under the impulse of Christian generosity, to relieve the distresses of the sick, the aged, and the destitute, and to diffuse contentment and happiness everywhere around him”. 

Go brin y gallasai caethweision stadau siwgr Jamaica fwy na gweithlu chwarel y Penrhyn oddef derbyn fod hwn yn adlewyrchiad cywir o ‘hapusrwydd’ eu bywyd beunyddiol dan law eu meistr gwaith. Dynion busnes digyfaddawd oedd Richard a’i olynydd, y ddau gyda chanonau moesoldeb yr un mor ddigyfaddawd, ac nid oedd anrhaith caethwasanaeth i aflonyddu dim ar eu bywyd breintiedig. Iddynt hwy, llafur oedd craidd eu bywoliaeth, a hwylustod oedd cynnal cyfundrefn fasnach drwy orfodaeth heb boeni fod y drefn yn diddymu holl hawliau sylfaenol cymdeithas waraidd. Ond er hynny, yr oedd llesiant a gofal eu caethweision yn achos o bryder mawr iddynt, canys fel yr eglurwyd eisoes yr oedd bywyd pob caethwas gyfystyr â buddsoddiad ariannol i’r perchennog. Mewn dyfyniad iasol eglurodd Richard ei gonsyrn yn syml –  “ I do not wish the cattle nor the negroes to be overworked”. A llafur oedd yn gynsail i gynlluniau Richard wrth ddatblygu ei chwarel yn Nyffryn Ogwen, ond yn yr achos hwn nid gorfodaeth anfoesol oedd yn gyrru dynion i weithio yn ei gloddfa, ond yn hytrach grym tlodi a’r ymdrech foesol i wella amgylchiadau eu bywyd. O ganlyniad yr oeddent hwythau yn agored i’w plygu i ofynion ymelwa diegwyddor Arglwyddi’r Penrhyn. Beth tybed fyddai arwyddocâd dyfyniad iasol Richard i Ddyffryn Ogwen y cyfnod, a tybed a oedd yn crisialu ei agwedd ef a’i olynydd at ei weithlu yn Chwarel Cae Braich y Cafn yn ogystal?  A thrwy gyd-ddibyniaeth ar fywoliaeth yn y chwarel a thenantiaeth ar stad y Penrhyn, a ellir honni fod gan gymunedau Dyffryn Ogwen hefyd gyswllt cyfrannog yn yr anfri hwn?

Mae’n gwestiwn deifiol pam nad oedd gwerin Dyffryn Ogwen yn gwybod am erchyllterau trefn oedd hefyd yn gysgod ar eu bywydau hwythau. Yn nhreigl y ganrif, ac ym merw eu brwydrau diwydiannol, nid oedd hanes trist Jamaica i fod yn rhan o ymwybyddiaeth pobl gyffredin yr ardal. Mewn anwybodaeth nid oedd erchyllterau caethwasanaeth i brocio cydwybod cymdeithas foesgar Dyffryn Ogwen y cyfnod. Gwyddent er hynny fod y mur uchel a amgylchynai’r castell crand yn Llandygái yn wahanfur rhwng dau fyd nad oedd fyth brin yn cyfarfod – oddi fewn roedd byd cysurus a chyfoethog y bonheddig – oddi allan roedd byd ansicr a chiaidd y werin – dwy gymdeithas a oedd mor anwybodus o’i gilydd, a dau ddiwylliant oedd yn dewis cyfathrebu mewn ieithoedd nad oedd prin yn ddealladwy i’r naill ochr. Mae’n annhebygol y gwyddai gweithlu’r chwarel am gyfalafiaeth hanesyddol ffiaidd teulu Pennant, ond yr oeddynt oll yn ymwybodol o lafurio dan drefn haearnaidd, ddigyfaddawd a oedd, yn ddiarwybod iddynt, wedi ei saernïo ar ddioddefaint cenedlaethau o gaethweision ar stadau siwgr y teulu yn Jamaica.

A fyddai’n deg barnu cymdeithas rinweddol ardal Dyffryn Ogwen am eu hanwybodaeth o’u cysylltiad  anuniongyrchol â chamweddau gormesol stad y Penrhyn?  Mae cwestiynau sylfaenol i’w hateb yma yn Nyffryn Ogwen sydd eto i hawlio sylw. A ddylanwadodd caethwasanaeth ar ddatblygiad cymdeithas foesol Gymreig y dyffryn, ac a oes pwys cywilydd yn yr isymwybod sydd eto i’w dalu am gysylltiad anuniongyrchol ein cymdeithas? Chwi ddarllenwyr y llith hon gaiff benderfynu.  Eto, nid yw byw mewn anwybodaeth yn golygu y gellir anghofio’r dolur gwreiddiol, a dyna yw cyfrifoldeb cymdeithas waraidd Dyffryn Ogwen wrth iddi wynebu ei dyfodol nid mewn gwarth, cywilydd a difaterwch ond yn eofn yng ngrym ewyllys da a chydraddoldeb a chan ymdrechu i ddeall ei gorffennol yn well.

Braichmelyn

Braichmelyn 1900
Braichmelyn oddeutu 1900 yn dangos y rhes tai ar ochr y gogledd o’r ffordd cyn iddynt gael eu dymchwel

Braichmelyn yw un o’r strydoedd mwyaf eiconig  ym Methesda ac mae’n portreadu i ni heddiw amodau byw cymdeithas chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod cyfnod canol y 19g. Fel un rhes hir o dai unllawr, ac unffurf eu gwedd, yr adnabyddir Braichmelyn, er bod nifer o is-adrannau llai amlwg yn perthyn i’r datblygiad o’r cychwyn cyntaf. Y Penrhyn fel perchennog y tir awdurdododd adeiladu holl dai Braichmelyn. Y drefn arferol oedd bod perchennog y tir yn lesu’r hawl i nifer o adeiladwyr mentrus i godi’r tai, gyda’r perchennog yn derbyn yr arian o’r les tra oedd yr adeiladwr yn derbyn ei gyfran ef o’r rhent. Ar derfyn cyfnod y les, gan amlaf wedi 25 mlynedd, byddai’r tai yn dychwelyd i feddiant perchennog y tir.

Braichmelyn 1845
Manylyn o Fraichmelyn ar Fap y Degwm 1840

Gellir dyddio’r datblygiad cychwynnol i gyfnod ychydig cyn 1840, ac felly byddai’n ddiddorol gwybod pwy yn union awdurdododd y cynllun i adeiladu’r tai. 1840 oedd dyddiad marwolaeth George Hay sgweiar goludog stad y Penrhyn a fynnodd ei anfarwoldeb yn y torllwyth hyll o gastell a adeiladodd ar gost enfawr yn Llandygái.  Hyd at adeiladu Braichmelyn, cyfraniad eithriadol bitw wnaeth y bonheddwr hwn i gartrefu pobl ar dir ei stad yn Nyffryn Ogwen, a hyd y gwelir, rhan gychwynnol yn unig o’r rhes tai  ym Mraichmelyn sy’n perthyn i gyfnod blynyddoedd olaf yr afradwr hwn.  Dengys map y Degwm, sy’n ddyddiedig i’r un cyfnod, fodolaeth yr hanner rhes gyda’i chymar o’r un dyddiad yn Caerberllan. Ei olynydd graslon Edward Gordon, mae’n debyg, orchmynnodd adeiladu gweddill y rhes – er tybed o gywilydd i oferedd ei dad yng nghyfraith? – ac mae map Johnson yn cofnodi cwblhau’r holl ddatblygiad erbyn 1855.

Tir hen fferm hynafol Tyn Twr oedd cnewyllyn y datblygiad, y lleoliad ar gefnen fain o dir a gywasgwyd rhwng glan Afon Gaseg a llethr serth y “fraich” ar gwr y de. Cyn awdurdodi cynllun ffyrdd yr ardal, ac yn arbennig ffordd fawr Telford, ceid mynediad i Fraichmelyn ar lwybr o’r gogledd oedd yn croesi Afon Gaseg ar ryd neu bompren wachul rhwng Abercaseg a Llawr y Nant (Dangosir lleoliad y bompren ar fap sy’n ddyddiedig i 1765). Y ffactor bwysig roddodd fynediad mwy sefydlog i’r safle oedd adeiladu pont y Gaseg a ganiataodd gysylltu’r ffordd o Bont Uchaf yn Carneddi  yn y man gyda ffordd fawr Telford islaw Capel Cwta. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu’r bont ar gost o £290 gan ei ymrwymo yn ogystal i’w chynnal a’i chadw am y saith mlynedd ganlynol.

Mae Map Johnson yn dangos mor gyflym y sefydlwyd Braichmelyn yn y pymtheng mlynedd rhwng 1840 ac 1855. Yng nghyfrifiad 1841dim ond 88 tŷ oedd ar y rhestr gan gynnwys datblygiadau cychwynnol yn Tan y Gadlas, Capel Cwta, Tan Rhiw a Cwlyn. Erbyn cyhoeddi map Johnson yn 1855 yr oedd yr holl ddatblygiad yn gyflawn gyda thai ychwanegol ym Mhen y Graig, Cefn Capel Cwta, Ty’n Twr a Chaerberllan, a’r oll yn cyfuno i greu un pentrefan estynedig  ar naill ochr y ffordd. Y datblygiad pwysicaf oedd y ddwy res o dai unllawr o boptu’r ffordd. Roedd rhes ochr y de yn cynnwys 32 tŷ wedi eu trefnu mewn pedwar bloc, a gyferbyn roedd uned o 12 tŷ ar safle sydd heddiw yn fynedfa i stad Gernant – dymchwelwyd y tai hyn ar gychwyn yr 20g. Cyplyswyd y tai gyda gerddi estynedig  yn y cefn, nifer ohonynt gyda’u lle chwech pwrpasol ar derfyn yr ardd, a cheid mynediad i’r cefn drwy lwybrau cul rhwng y pedwar bloc. Adeiladwyd pob tŷ oddi fewn i gynllun syml i gynnwys dwy brif ystafell ar y llawr gyda chroglofft uwchben, ac ym mwyafrif y tai ceid estyniad bychan yn y cefn ar gyfer y gegin a lle i ymolchi. Goleuid y tŷ drwy’r ddwy ffenest o boptu’r drws ffrynt, gyda’r drws yn agor yn syth bwt i’r ffordd dan gysgod bargod estynedig.  Yn y libart ffrynt cywasgid adeilad y cwt glo os oedd digon o le i’w ganiatáu (Un cwt glo sydd yn aros yn y rhes erbyn heddiw). Er mor set oedd gofynion cynllun y perchennog, eto ym Mraichmelyn mae trefn yr adeiladwyr unigol i’w ganfod yn adeiladwaith nifer o’r tai – defnyddiwyd llechen i adeiladu rhai, eraill mewn meini maen mwy unffurf, a chynifer mewn cerrig bras amrywiol eu gwead, ond oll, wrth gwrs, wedi eu toi â llechen las y Penrhyn. Pwy oedd yr adeiladwyr mentrus sydd eto i’w canfod? – ond mae enw un o leiaf yn gybyddus, sef Owen Jones, Tyn y Coed, Llandygái, a adeiladodd dri thŷ ar lesiant yn Tan y Gadlas yn 1844.

Mae cynllun unffurf tai syml Braichmelyn yn drawiadol. Y math hwn o dŷ unllawr, boed yn  sengl, yn gyplau neu mewn rhes, ddefnyddiwyd gan stad y Penrhyn i osod ei stamp ar gynlluniau tai gwaith a ddilynodd adeiladu Braichmelyn wedi pedwardegau’r ganrif.

Mae’n bur debyg mai cynllunydd y math hwn o dŷ oedd Benjamin Wyatt, prif asiant dylanwadol stad y Penrhyn o gyfnod cynharach. Onid o’r cyfnod cynnar hwn y daeth y syniad o greu sefydliad i gartrefu gweithwyr, ac yn achos Braichmelyn i gartrefu chwarelwyr a’u teuluoedd yn unig. Ni fwriadwyd i’r datblygiad fod ag unrhyw gyfleusterau dinesig na chymdeithasol – dim siop, na chapel, na thafarn nac ysgol – oherwydd ar y cyntaf pentrefan i huno ynddo oedd Braichmelyn. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd yn gartref i 132 o chwarelwyr a dim ond naw dyn ar y gofrestr oedd mewn galwedigaeth wahanol,  tri ohonynt yn  ffermwyr, un yn gariwr a’r gweddill heb ddynodiad. Cyfanswm poblogaeth Braichmelyn yn ôl y cyfrifiad oedd 388 person. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oedd rhif y tai yn 108, nifer y chwarelwyr wedi chwyddo i 178 a’r boblogaeth yn 571 person. Gellir canfod amrywiaeth ymhlith y deiliaid gan gynnwys gofaint, gwneuthurwyr sets, rhai meinars – yn lojo fel arfer – crydd, saer coed, dau deiliwr, un ffermwr, clerc yn y chwarel, ac ym Mhont y Twr drepar a groser, a rhyfedd y rhyfeddodau, gweinidog Capel Jerusalem ym Modforis. Fel bo’r disgwyl yr oedd gwead cymdeithasol Braichmelyn o fwriad yn dra gwahanol i bentrefi cyfoesol Bethesda a Rachub a oedd yn datblygu ar stadau annibynnol yr ardal i gynnwys poblogaethau lawer mwy amrywiol eu galwedigaethau.

Os datblygwyd Braichmelyn fel arbrawf i ateb gofyn eithriadol ddwys y cyfnod i gartrefu gweithlu’r chwarel, yna fe’i defnyddiwyd gan stad y Penrhyn yn gynsail i ddatblygiadau llawer ehangach ar weundir agored Mynydd Llandygái mewn cyfnod ychydig yn ddiweddarach pan adeiladwyd tai yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn bennaf.  Byddai’n gwbl annheg defnyddio’r enw ‘geto’ am y datblygiadau hyn, oherwydd yn y cysyniad o ranbarth cyfyngedig i weithwyr  tyfodd drychfeddwl llawer mwy eangfrydig nag un y Penrhyn wrth sefydlu pentrefi gweithiol haelionus, megis New Lanark, Bournville a Port Sunlight,  yn ystod cyfnod ail hanner y 19g. Prin y gellid honni fod perchenogion y Penrhyn ymysg rhagflaenwyr mwyaf daionus  a bendithiol Prydain! Ond o ba le y daeth y syniad gwreiddiol o greu maestref gyfyngedig i weithwyr megis yr un ym Mraichmelyn?

Gellir olrhain y syniad i’r rhes arbrofol o wyth tŷ gyda’u gerddi atodol a adeiladwyd gan Richard Pennant yn 1798 ar gomin agored Mynydd Llandygái. Ond yr oedd gan res iwtilitaraidd Tai’r Mynydd hefyd ei tharddiad cynharach mewn cynlluniau manwl o blanhigfeydd siwgr  teulu’r Penrhyn ar ynys Jamaica.  Er nad ymwelodd Pennant â’r ynys bellennig, mae’n eithaf sicr y byddai ef a’i asiant Wyatt yn gyfarwydd â threfn y planhigfeydd o neilltuo ardal arbennig i gartrefu’r caethweision,  yn ogystal â phennu darn o dir yr un mor neilltuedig i’w galluogi i dyfu eu bwyd.  Mae’n bosibl mai addasiad o’r cynlluniau hyn sydd i’w gweld ym Mraichmelyn, yn sicr mewn  trefn nad oedd mor farbaraidd â’r gwreiddiol yn Jamaica. Ond er mwyn ateb problem diffyg cartrefi yn Nyffryn Ogwen roedd yn drefn a neilltuai pobl ac yn drefn a oedd hefyd yr un mor ymarferol ei chynllun yn darparu tai syml i liaws gweithlu Chwarel Cae Braich y Cafn yn 1840.

Cilfodan

Dyma erthygl gan un o’n cyfranwyr gwadd gan Dafydd Fôn Williams

 Mae fferm Cilfodan yn ddaliad o dir yn Nyffryn Ogwen.Yn wahanol i’r rhan fwyaf o diroedd y dyffryn, fu hi erioed ym meddiant y Penrhyn, a phrofodd hynny o fudd mawr i un teulu. Yr oedd y fferm yn ymestyn o’r mynydd uwchlaw Tyddyn Sabel, i lawr ar hyd Ffrydlas, at y ffin â fferm Pant, yna Pen y Bryn, ac i lawr ar hyd ffin Pen y Bryn i lawr i Ogwan. Yr ochr arall yr oedd yn ffinio efo Cae Ifan Gymro, ac yna ar hyd ffin stad Coetmor i Ogwan.

Ceir sôn am ei thir yn 1627, pan yw rhenti nifer o diroedd  all in the township of Bodfeio’ yn cael eu prynu oddi wrth Syr Thomas Williams, Y Faenol am £244 gan Morris ap John ap Ieuan o gwmwd Dinorwig. Gan mai aelod o deulu Cochwillan oedd y Syr Thomas Williams a werthodd y rhenti, mae’n debyg mai perthyn i Gochwillan yr oedd tir Cilfodan yn wreiddiol. Yn ôl y ddogfen hon, y caeau dan sylw yw

Pant y Cledr, Cae’r Chwarel, Cae’r Fedw Bach( alias Cae Fedw Goch Uchaf, Cae’r Fedw Goch Isa, Cae’r Cyll, Cae’r Clochydd, Cae’r Sgubor, Cae Pen y Gaer, Cae’r Fuches Hen, Cae Maes y Gaer, Cae yr Wafen ( sic)  Goch, y Cae Bychan, Cae yr Achub, Cae Brest y Gaer, Cae’r Foty, y Ffridd Uchaf, y Ffridd Isaf

Mae’r enwau yn dangos yn amlwg mai tir Cilfodan yw’r rhan fwyaf, os nad y cyfan,  o’r caeau hyn. Mae Cae Clochydd yn parhau yma. Fwy na dwy ganrif yn ddiweddarach mae les yn cael ei rhoi ‘ on a parcel of land called Cae Clochydd, bounded on the south-east by the river Ffrydlas, and on the west by the road leading from Pencarneddi to Bont Uchaf’. Mae’n ddigon hawdd, felly, adnabod ffiniau’r tir sy’n cadw ei enw mewn rhes o dai yn y Carneddi heddiw, a hwnnw’n enw sy’n bodoli ers o leiaf pedair canrif. Mae’r caeau sy’n cyfeirio at ‘gaer’ hefyd yn amlwg yn rhan o dir y fferm bresennol. Mewn dogfen o 1859 sonnir am roi les  i Robert Prees of Cilyfodan ‘ for 60 years of lands called Pen y Gaer, Pen y Gaer Bach, part of cae Fuches Hen, and Cae Fuches Ganol’, ac yn 1861 rhoddir les arall ar ‘Cae Cyll, and Cae Fuches Hen’, Yr un tiroedd yw’r rhain â’r caeau a nodir yn nogfen 1627, ond eu bod, mewn sawl achos, wedi eu rhannu ymhellach. Nid oes reswm, mewn gwirionedd, i gymryd nad oedd yr holl caeau a nodir yn 1627 yn perthyn i Gilfodan.

Ar Chwefror 10fed, 1628, gwnaed cytundeb pellach rhwng y Morris ap John ap Richard o Ddinorwig a nodwyd gydag Owen ap William ap Richard,  sef  ‘ mortgage for a period of 500 years of a close of arable land, meadow, and pasture called y Kae Garrow abutting the river called afon Ogwen in the township of Bofaio’. Enw arall ar Pant y Cledr ( sef un o’r caeau a enwir yng nghytundeb 1627) oedd Cae Garw, ( ceir ‘Cae Garw alias Pant y Cledr’ mewn dogfen arall yn 1691 ) ac fe fu tai o’r enw Cae Garw a Phant y Cledr yng nghyffiniau Pen y Graig, sy’n lleoli’r cae ble mae rhan o Fethesda heddiw hwn.

Yn 1660, yr oedd Cilfodan, hefyd, yn amlwg wedi dod i feddiant  yr Owen ap William ap Richard o Fodfeio a nodwyd, oherwydd mae cofnod ohono ef, a’i wraig, Elisabeth yn rhoi i’w mab, Ellice Owen

Gift of a messuage, tenement, and land called tythyn kil y fodan’ .

Mae’n debyg fod Cilfodan a Chae Garw yn ddau ddaliad gwahanol, gan fod cyfeiriadau at Gilfodan Uchaf a Chilfodan Isaf, gyda’r Isaf yn ymestyn i lawr at yr afon. Beth bynnag, mae’r caeau sy’n cael eu rhoi i Ellice yn gyffredinol yn rhai a enwir yn rhan uchaf Cilfodan wedi hynny. Yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol am y weithred o roi’r tir i’r mab gan ei rieni yn 1660 yw fod y tir, am dros ddwy ganrif wedi hynny, yn aros  ym meddiant yr un teulu, sef teulu yr Ellice (Ellis)  Owen uchod, teulu y sefydlogodd eu cyfenw yn Ellis, ar ôl yr Ellice Owen hwn, mae’n debyg. Ellis fu’r teulu o ganol y 18fed ganrif ymlaen ( ar wahân i un gangen fu’n cyfnewid enw a chyfenw am ganrif wedyn ). Diddorol nodi, hefyd, ei bod yn ymddangos fod Owen yn enw ar fab, (hynaf, fel arfer),  y teulu bob cenhedlaeth wedi hynny.

Fel y nodwyd, erbyn 1691 mae’n sicr fod wedi dau ddaliad, gan fod dogfen ar gael sy’n cofnodi trosglwyddo rhan o dir Cilfodan gan Richard Rowlands a Henry Owen, Dologwen, i John Morris o Lanllechid fel gwaddol priodas. Awgryma enwau’r caeau a nodir mai’r rhan isaf Cilfodan yw hon. Diddorol iawn yw fod un cae yn 1691, fel yn 1627, yn cael ei enwi yn Cae Chwarel, sy’n gyfeiriad cynnar iawn at chwarelydda yn y dyffryn. Tybed ai dyma egin Chwarel Pantdreiniog, oedd i gyd ar dir yr hen Gilfodan?

Mae’n debyg yr arhosodd Cilfodan Uchaf yn nheulu Ellis ( er bod dogfen o 1733/34 y nodi fod y tir yn eiddo i Richard Williams, Kiltreflys, ‘yeoman’). Am Gilfodan Isaf, dengys treth tir 1792 fod gŵr o’r un enw â’r un a gafodd y tir ganrif ynghynt fel gwaddol priodas, John Morris, yn talu treth ar dir honno. Fodd bynnag, mae’n amlwg nad ef oedd y perchennog, gan fod fod Owen Ellis ( perchennog y Gilfodan Uchaf ) wedi prynu’r tir ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1794, a hynny am £735, oddi wrth Maurice Jones, Gent, Bryn y Pin,  Gaerhun ( sef y Caerhun yn Nyffryn Conwy. Gyda llaw, wn i ddim a oedd Owen Ellis a Maurice Jones yn perthyn, ond, yn sicr, yn 1861, roedd ŵyr, neu or-wyr,  Owen Ellis, Owen arall, yn ffermio Bryn y Pin efo’i deulu ifanc). Beth bynnag oedd a wnelo yr ‘yeoman’ o Giltrefnus a’r lle yn 1733, mae’n amlwg mai’r Ellisiaid oedd yno o hyd, gan fod Owen Ellis yn talu treth tir ar Gilfodan Uchaf yn 1791, ac mae cyfeiriadau eraill at y teulu yng Nghilfodan yn y ddeunawfed ganrif. Mae’n debyg fod gan drefn forgeisi’r cyfnod, ac o fenthyca yn erbyn tir, rywbeth i’w wneud a hyn. Beth bynnag am hynny, yn 1794, unwyd yr holl diroedd o’r afon i’r mynydd ym mherchnogaeth yr Ellisiaid. Roedd y pryniant hwn yn un hynod o ffortunus, gan iddo ddod ar yr adeg gorau posibl, o safbwynt lleoliad y tiroedd, a thwf y diwydiant llechi yn Nyffryn Ogwen. Doedd Owen Ellis ei hun ddim  yn byw yng Nghilfodan, er bod perthnasau iddo yno, gan ei fod ef yn ffermio i lawr ger Traeth Lafan. ( Gweler yr erthygl ar Cefnfaes am fwy am yr Ellisiaid )

Cyn sôn am gyfraniad Cilfodan i ddatblygiad Bethesda, dylid cyfeirio at un ffaith diddorol arall. Chwaer i’r Owen Ellis a nodir uchod oedd Elizabeth Ellis, neu, fel yr adwaenid hi ar lafar, Betsan Ellis. Yn 1771 roedd hi’n ferch ifanc yn byw yng Nghilfodan. Roedd hi’n un o’r Anghydffurfwyr cyntaf yn yr ardal, yn Fedyddwraig, a chafodd ei bedyddio, yn ôl yr hanes, mewn ffynnon ar dir Cilfodan ( neu, mewn cyfeiriad arall, yn afon Ffrydlas, ar dir y fferm ). Nodir mai yn ei chartref hi y cafwyd y bregeth Anghydffurfiol gyntaf yn yr ardal, ond mae amheuaeth ai yng Nghilfodan, ai yn y Tyddyn Isaf, y bu hynny, gan iddi symud i Dyddyn Isaf o Gilfodan. Beth bynnag am y lleoliad, gwyddom y traddodwyd y bregeth cyn 1785, gan i Betsan Ellis ymfudo i Ogledd America y flwyddyn honno.

Yn ôl at Owen Ellis, Chilfodan. Fe unodd ef diroedd y ddwy Gilfodan rhyw ddeng mlynedd wedi i Pennant uno’r gweithfeydd bychain annibynnol ar Gae Braich y Cafn. A brynodd o Gilfodan Isaf oherwydd ei fod yn rhagweld y dyfodol, neu am ei fod am fwy o dir? Pwy a ŵyr? Beth bynnag, fe brofodd yn bryniant hynod o ffodus iddo ef, a’i ddisgynyddion. Yn 1815/16 gwelwyd fod angen capel Methodistaidd mawr yn yr ardal, ac fe roddodd Owen Ellis brydles o gan mlynedd ar dir Cilfodan i adeiladu Capel Carneddi arno, a symudodd cynulleidfa fechan capel Rachub yno. Datblygodd Capel Carneddi yn fam eglwys holl gapeli Methodistaidd yr ardal. Cafodd £15 am y les, gydag ardreth blynyddol o £2.  Ar ôl 1815, y mae stryd fawr Bethesda, hefyd, yn datblygu, ac mae hon, i gyd o Gapel Bethesda ( codwyd 1820 ) i lawr at waelod y stryd, ar dir Cilfodan.

Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae fferm Cilfodan yn prysur ddadfeilio, oherwydd fod datblygiad Chwarel Cae Braich y Cafn wedi golygu twf mawr ardal Bethesda. Yng Nghyfrifiad 1841, gwelir fod na 88 o bobl yn byw mewn 44 o dai yn Llidiart y Gwenyn, ar dir Cilfodan.  Yn 1862, roedd teulu’r Ellisiaid yn derbyn rhent o rhwng £2 a £30 punt y flwyddyn am  y tai hyn. Hyd at 60au’r ganrif gwelir nifer helaeth o ddogfennau cyfreithiol sy’n dangos datblygiad Carneddi a Bethesda, a chynnydd eithriadol yng nghyfoeth yr Ellisiaid. Er enghraifft,  Chwefror 26, 1857, rhoddwyd les am 34 mlynedd ar

a parcel of land adjoining the road from Llanllechid to Carneddi, formerly part of a field called Llain y Tu uchaf i’r Ffordd, which was in turn called Cilyfodan’

er mwyn codi tri thŷ arno. Dim ond un o nifer  helaeth tebyg yw’r ddogfen hon.

Yn Nhachwedd yr un flwyddyn gwelir cytundeb rhwng Owen Ellis a Thomas Morris a John Roberts o Bantdreiniog, a Robert Griffith o Fethesda, ‘Grocer ‘

Draft lease for 51 years of certain lands called Tan y Ffordd, formerly part of Cilfoden Farm’

ar rent o £30 y flwyddyn gyntaf, a £60 y flwyddyn bob blwyddyn wedi hynny. Mae’r lleoliad, natur yr ymgymerwyr, a maint y rhent, yn awgrymu’n gryf iawn mai les i ddatblygu Chwarel Pantdreiniog yw hon.

Erbyn yr 1860au yr oedd Cilfodan Isaf, fwy neu lai, wedi diflannu’n gyfangwbl o dan y datblygiad trefol newydd o dai, siopau, swyddfeydd, a mannau busnes eraill a dyfasai yn sgil datblygiad Chwarel Cae. Ar ei thir y codwyd y Stryd Fawr bron i gyd, yr holl dai y ddwy ochr i’r stryd, a’r mwyafrif llethol o’r hyn oedd yn Fethesda a’r Carneddi, Bont Uchaf, Cae Star, Penygraig, Bryntirion, a nifer o dai bychain a elwid yn Twr Tewdws, nad oes, bellach ond un yn aros, sef Twr.

Erys Cilfodan ( Uchaf ) yn fferm hyfyw, ond gorwedd ei thir bellach rhwng ffordd Carneddi a’r mynydd. Gellir parhau i adnabod nifer o’r caeau o’u henwau dros dair canrif yn ôl. Fodd bynnag, mae gweddill ei chaeau o dan dai, ac o dan yr hen chwarel – bellach wedi ei llenwi – ambell un yn dal i gadw cof o gaeau’r fferm yn 1627 ac 1691

Ffynonellau

Dogfennau yn archifdy Prifysgol Bangor

Dogfennaeth Stad y Penrhyn

Map o diroedd y Penrhyn 1768

Hanes Methodistiaeth Arfon  Hobley

Cofnodion Cyfrifiad 1841, 1851, 1861, 1871

Tŷ’n Tŵr ‘Village’

Ty'n Twr 1768 delwedd 1
Tŷ’n Tŵr yn 1765

Mae’n rhyfedd cyfeirio at Tŷ’n Tŵr (gwelir hefyd Ty’n Twr a Tyn Twr) fel ‘village’ ond dyna yw’r cyfeiriad yng nghyfrifiad 1851, ac ar fap Johnson o’r ardal yn 1855 ymddengys Braichmelyn fel atodiad yn unig i dreflan gynharach Tŷ’n Tŵr. Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd undod fferm wreiddiol Tŷ’n Tŵr, sef y ffermdy canol oesol y cyfeirir ato heddiw fel Tŷ John Iorc, yn prysur ddiflannu wrth i’r caeau gael eu trosi’n strydoedd o dai ym Mraichmelyn a Chaerberllan ar gyfer gweithlu Chwarel y Penrhyn. Gellir dyddio datblygiad cychwynnol y rhesi tai i gyfnod trothwy map y Degwm yn 1840 ac erbyn i Johnson gyflwyno ei fap yn 1855 yr oedd strydoedd Caerberllan a Braichmelyn wedi datblygu yn sefydliadau llawer mwy a llawer pwysicach na’r cnewyllyn hynafol gwreiddiol wrth y bont yn Nhŷ’n Tŵr.

Bethesda 1822 crop delwedd 2
Ty’n Tŵr yn 1822 – manylyn o Fap Llanllechid drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Sefydlwyd treflan Tŷ’n Tŵr cyn 1822. Yno ar dir Stad y Penrhyn adeiladwyd pump o dai traddodiadol un llawr â siambr a chroglofft, wedi eu cywasgu rhwng cysgod y graig a glan Afon Ogwen ac yn ychwanegiad i’r ffermdy gwreiddiol. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd un o’r tai yn gartref i Owen Williams, chwarelwr 40 oed yn wreiddiol o Landwrog, a’i wraig Margaret, hi yn anedig yn ôl y cyfrifiad o Lanllechid, er bod traddodiad teuluol yn dweud yn wahanol. Ystyrid fod Margaret o deulu Albanaidd a oedd wedi ymgartrefu yn Llanberis ond a symudodd i Dyddyn Gogrwn, Pentir drwy drefniant gydag Assheton-Smith er mwyn ei alluogi ef i ddatblygu chwarel fawr Dinorwig. Boed hynny fel y bo, yn Nhŷ’n Tŵr ganed saith o feibion i Owen a Margaret rhwng 1831 ac 1850. Owen William Davies oedd enw priod y gŵr ond gollyngodd y Davies a daeth Williams yn gyfenw i’r teulu. Mae hanes y saith mab yn ddrych i’r hyn y gellid ei adrodd am deuluoedd llawer o chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg – troeon yr yrfa megis nad ydynt o reidrwydd yn bwysig ond sydd yn werthfawr oherwydd eu bod yn gyffredin.

Yn yr achos hwn mae’r cyffredin yn gofnod o ymlediad y teulu – mae hanes y mab hynaf yn annelwig; boddwyd brawd arall yn llanc 17 oed oddi ar arfordir De Affrica; ymfudodd un arall i Awstralia; a symudodd y brawd iau i Fangor i weithio mewn iard goed. Gellir manylu ar hanes y tri mab oedd weddill. Chwarelwyr oedd John ac Owen ond prentisiwyd Richard i fod yn saer coed llongau. Bu i’r tri briodi a magu teulu, er bod John ac Owen yn hir cyn gadael y nyth yn Nhŷ’n Tŵr. Yr oedd Richard yn ŵr llwyddiannus a dilynodd yrfa fel casglwr a swyddog trethi gan ychwanegu at ei statws cymdeithasol. Prynodd ddarn o dir ym Mhenybryn ac adeiladu arno ei gartref a’i enwi yn Ivy House. Danfonodd un o’i ferched i ysgol breswyl Dr Williams yn Nolgellau ac aeth hi ymlaen i raddio o’r brifysgol yn Aberystwyth.  Yn ystod ei yrfa dringodd Owen i swydd marciwr yn Chwarel y Penrhyn ac fe aned dau fab iddo, un yn chwarelwr a’r llall yn ffitar yn y chwarel. Pan ddaeth cyfnod adfyd y Streic Fawr 1900-03, parhaodd teulu Owen i weithio yn y chwarel a dioddefodd y tad a’r meibion nifer o ymosodiadau ciaidd.

A beth, tybed, oedd hanes John? Bernir ei fod yn ŵr tawel, uchel ei barch yn y gymuned. Collodd ei wraig gyntaf pan oedd hi yn 31 mlwydd oed yn Rhagfyr 1877 ac ymhen y flwyddyn bu farw eu mab bychan yn dair blwydd oed, ond yr oedd ganddo hefyd ferch o’r briodas hon a briododd yn y man a bu’n byw drws nesa i’r tŷ lle’i maged. Yr oedd ei thad yn amlwg yn ŵr hirben a llwyddodd, gyda’i frawd Richard, i fuddsoddi swm o £80 mewn llong yn Lerpwl, swm enfawr o ystyried mai chwarelwr cyffredin ydoedd wrth ei alwedigaeth. Ailbriododd â merch oedd ddeunaw mlynedd yn iau nag ef a ganed un mab iddynt. Yn ei dro aeth yntau i Brifysgol Bangor i fod yn beiriannydd. Hyd y gwyddys nid aeth John yn ôl i’r chwarel fel ei frawd Owen yn ystod  y streic fawr, yr oedd bellach yn ŵr bregus ei iechyd a bu farw yn 1908 yn 74 oed. Ar ddiwrnod ei gynhebrwng adroddir fod brodyr ei wraig, teulu o gyff radicalaidd o Nant y Tŷ ar gyrion Gwaun Cwys Mai ym Methesda, wedi gwrthod dod i’r tŷ ond iddynt gael eu perswadio i sefyll ar y cyrion i dalu parch i aelod o deulu yr oeddynt hwy yn eu hystyried yn fradwyr yn ystod y streic.

Mae’r stori felly yn gofnod o freuder perthynas teulu o dan amgylchiadau blin mewn cyfnod anodd yn hanes Dyffryn Ogwen.

Bythynnod Tŷ’n Tŵr heddiw

Pentref Gerlan

dsc_0431-2
Manylyn o ardal y Gerlan ar Fap Arolwg Penrhyn 1768; sylwer ar Wm Williams land (Cae Ronw) a Rich Williams land (Kiltreflys). Abercaseg = Rhif 63; Tyddyn Caseg = Rhif 64; Gerlan = Rhif 65. Map drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Gellid disgrifio Gerlan fel un o faestrefi pentref Bethesda yn union fel Carneddi, Rachub neu Fynydd Llandygái. Pentref ydoedd a adeiladwyd yn bennaf i gartrefu gweithlu Chwarel y Penrhyn mewn cyfnod yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dyma gyfnod pan oedd y chwarel yn ei bri yn cyflogi agos i 3,000 o weithwyr a phrinder llety addas yn creu argyfwng yn yr ardal. Cyn sefydlu’r pentref cilan ddiarffordd iawn o blwyf Llanllechid oedd Gerlan megis llwybr i gyrraedd at ffermydd pellennig Ciltwllan a Gwaen y Gwral (Gwaen Gwiail) ar gwr ffriddoedd Cwm Pen Llafar. Yn wreiddiol gellid cyffelybu cynllun y pentref i wybedyn neu iâr fach yr haf – y corff yn y canol, sef safle Fferm Gerlan a Hen Gerlan ar dir stad y Penrhyn, ac ar naill ochr y corff, asgell y gogledd  yn perthyn i stad annibynnol Kiltreflys ac asgell y de ym meddiant stad annibynnol Cae Ronw. Y mae a wnelo sefydlu’r pentref felly â dau lain o dir a oedd mewn dwylo annibynnol tra bo’r canolbwynt a’r holl diroedd amgylchynol yn perthyn i stad y Penrhyn.

Yn annisgwyl, i Rachub mae’n rhaid troi i chwilio am darddiad pentref Gerlan, ac yno i stad fechan Tanybwlch a theulu y Willamsiaid, ei pherchnogion ers canol y ddeunawfed ganrif. Pan fu farw Huw Williams yn 1765 gorchmynnodd yn ei ewyllys rannu ei diroedd rhwng ei ddau fab Morris a Richard. Roedd y ddau i dderbyn nifer o diroedd gwasgaredig yn yr ardal, ond yn benodol yr oedd cyfran Morris i gynnwys Cae Ronw a chyfran Richard i gynnwys Kiltreflys, dau lain diwerth eu defnydd ar y llwybr i bendraw’r plwyf yng nghymdogaeth y Gerlan. Ar fap Arolwg y Penrhyn 1768 mae’r ddau lain wedi eu nodi y naill fel Wm Williams land (Cae Ronw), a’r llall fel Rich Williams land (Kiltreflys), ac yn wahanol i diroedd cyfagos y Penrhyn nid yw enwau’r caeau wedi’u nodi. Rhyngddynt, ac yn eu gwahanu, mae encil o dir y Penrhyn ac arno ffermdy fferm y Gerlan a oedd, mewn amser, i roi ei enw i’r pentref.  Cadarnheir pwysigrwydd yr encil ym map diweddarach Johnson, dyddiedig 1855, sy’n dangos lleoliad y fferm a’i adeiladau ym Mhen y Clwt, yn rhaniad strategol rhwng Kiltreflys i’r gogledd a Chae Ronw i’r de, y ddau lecyn wedi eu dangos ar y map yn unedau di-gynllun a bellach heb enw eu perchennog. Cyn 1860 yr unig ddatblygiadau oedd bod rhes fechan o fythynnod wedi eu sefydlu yn y Gwernydd i’r de o Gae Ronw, a bod hen feudai a stablau fferm Gerlan wedi eu haddasu yn fythynnod Hen Gerlan .

Raw016
Map Johnson o ardal y Gerlan yn 1855; sylwer ar adeiladau’r fferm ym Mhen y Clwt a manylder y caeau sy’n amgylchynu y ddau lain Kiltreflys a Chae Ronw er nas enwir hwy. Map drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

I ganlyn yr hanes, mae’n rhaid troi’r cloc ymlaen bron i ganrif gyfan i ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd amgylchiadau holl blwyf Llanllechid wedi eu troi wyneb i waered a Dyffryn Ogwen yn ardal ddiwydiannol eithriadol ffyniannus yng Nghymru’r cyfnod. Erbyn hynny yr oedd peth newid wedi digwydd ym mherchnogaeth y ddau lain dinod, Cae Ronw a Kiltreflys. Yn 1833 yr oedd etifeddiaeth stad Tanybwlch wedi ei drosglwyddo i Jane, unig etifedd penteulu’r cyfnod, Morris Williams. Ymhen dwy flynedd o dderbyn yr etifeddiaeth, priododd hi â John Taylor, gŵr o Gae Bold yng Nghaernarfon, ond brodor yn wreiddiol o Cumberland. Yn sgil ei briodas ymgartrefodd ef yn Nhan y Bwlch ac o ganlyniad daeth yn berchen ar holl diroedd perthynol y stad gan gynnwys, wrth gwrs,  Kiltreflys a Chae Ronw. Erbyn canol y ganrif yr oedd problem digartrefedd yn dwysáu yn y dyffryn. Golygodd hyn fod darpar Gyngor pentref  Bethesda, a gyflwynodd nifer o welliannau buddiol yn yr ardal yn ystod y cyfnod hwn, megis carthffosiaeth, nwy a gwell safonau adeiladu tai, hefyd yn gorfod edrych am safleoedd addas ar gyfer adeiladu tai ar gyfer y dyfodol.  A namyn tros nos, megis, troswyd dau lecyn dinod Kiltreflys a Chae Ronw yn diroedd ‘real estate’ gwerthfawr eu defnydd. Rhwng 1864 ac 1865 daethpwyd i gytundeb gyda John Taylor y byddai’n gwerthu lleiniau ar y ddau lecyn i’w prynu drwy ocsiwn gan unigolion a phartneriaid ar gyfer adeiladu nifer o gartrefi. Drwy wneud hynny sefydlwyd cynsail i greu pentref newydd, i’w adnabod fel Gerlan, a’i ddisgrifio’n feiddgar ar y pryd fel ‘model village’. Aeth Kiltreflys yn Stryd Hir, Ffordd Gerlan a’r strydoedd eraill sy’n dringo’r allt, a Chae Ronw yn Stryd y Ffynnon a Stryd Goronwy  (Ronw > Gronw >Goronwy – tybed?).

Ac yn y broses dyma sefydlu pentref newydd y gellir adnabod ei phreswylwyr, a phennu eu galwedigaethau, yng nghyfrifiad 1871. Cymerer trigolion dwy stryd fel enghreifftiau. Yn Stryd y Ffynnon trigai 28 chwarelwr,  un mowldiwr, un cyfrifydd, un saer dodrefn, un tafarnwr, un saer maen, un trwsiwr rheiliau metal, un wniadwraig, un groser ac un nyrs. Deg chwarelwr oedd yn byw yn Ffordd Gerlan, ond yr oedd yno hefyd un bwtsiar, un cyfrifydd, un ffermwr, un saer maen, un siopwr, un groser a oedd hefyd yn farchnatwr blawd, un saer dodrefn a dwy wniadwraig.

gerlan 1890
Cynllun rhesi tai Stryd y Ffynnon a Stryd Goronwy ar fap ordnans 1890 

Erbyn 1890 yr oedd Gerlan yn bentref cryno, hunangynhaliol fwy neu lai, a’i thrigolion yn ddigon hyderus i hysbysebu eu nwyddau yng Nghyfeirlyfr Busnes Worralls y flwyddyn honno. Yn Gerlan bryd hynny  yr oedd yno dair siop fwy; bwtsiar; gwerthwr dillad; barbwr; saer maen a siop y post, ac i’r sychedig rai y Gerlan Inn ers 1886, er bod ei rhagflaenydd yno yng Nghors yr Eira ers 1854. Sefydlwyd capel Treflys i enwad yr Annibynwyr yn 1866 a chapel Gerlan i’r Hen Gorff yn 1869, a thrwy raslonrwydd yr Arglwydd Penrhyn ysgol ddyddiol ar lecyn pur fain o’i stad ym Mhen y Clwt i addysgu plant y pentref yn yr iaith fain ac i feithrin eu teyrngarwch i gyflogwr mawr y fro. Ac felly yr oedd i Gerlan gyflwyno ei hun yn bentref cyflawn, llawn hyder a breintiau ar drothwy’r ganrif newydd yn 1900.  Mae’n syfrdan y gwahaniaethau a all ddigwydd i hanes pentref mewn canrif  o amser, ac nid oedd Gerlan yn eithriad i brosesau cyfnewidiol o’r fath. Heddiw does odid ddim un siop i gynnig ei chynnyrch yn y pentref, chwalwyd y ddau gapel, caewyd y dafarn, terfynwyd dysg yn yr ysgol a phrynwyd cyfran o’r tai yn dai haf ac yn ail gartrefi i ddieithriaid. Ac mae hen gymdeithas glos, gynnes a Chymreig y pentref bellach yn gwegian, a phrin fod yr un chwarelwr yn byw oddi fewn i’w ffiniau.

20201024_214102
Panorama o bentref Gerlan mewn cerdyn post dyddiedig i tua 1920. Noder Ffordd Fron Bant (chwith eithaf); Capel Treflys a strydoedd perthynol yn Kiltreflys (chwith canol); capel Gerlan a strydoedd perthynol Goronwy a Stryd y Ffynnon yng Nghae Ronw (canol); Gwernydd (canol de eithaf). Llun o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd y diweddar Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda.

Os cywir yw realaeth y darlun o bentref Gerlan heddiw, yna pam na cheir damcaniaethu unwaith yn rhagor yn rhamant y gorffennol cyn bod treflan o’r fath enw wedi bodoli? Y mae a wnelo hyn â’r enw Kiltreflys, a Treflys fel ei mabwysiadwyd gan garedigion y capel yn 1866. Yn y Canol Oesoedd y treflys oedd y sefydliad hollbwysig a oedd yn cynnal y Teyrn neu’r Arglwydd, ac ar ei ymweliadau cyson â’i lysoedd yno y byddai ef yn casglu treth cynhaliaeth ei deyrnas a gosgordd ei amddiffyniad. Yn Arllechwedd Uchaf yr oedd 50 treflys neu drefgordd yn rhan o’r cwmwd gydag afon Ogwen yn creu’r ffin gyda’r drefgor nesaf i’r gorllewin, sef Creuwyrion. Beth felly oedd y cysylltiad, os cysylltiad o gwbl, rhwng yr enw treflys ac ardal Gerlan y dyfodol?  Felly, dyma’r ddamcaniaeth – yn gam neu’n gymwys! Unwaith yn rhagor rhaid troi at dystiolaeth map 1768 a sylwi  fod y ddau lain annibynnol Kiltreflys a Chae Ronw yn ffinio â chaeau tyddynnod Abercaseg a Thyddyn Caseg, yn ogystal â chaeau fferm y Gerlan. Dau dyddyn ar lawr y dyffryn oedd Abercaseg a Thyddyn Caseg a’u caeau yn dringo hyd eithaf yr allt i Gerlan, ac er nad yw’r enw treflys yn ymddangos ar gaeau yr un o’r ddau dyddyn, eto yr oedd gan Abercaseg ei bwysigrwydd. Yno yn 1284 y gwersyllodd y Brenin Edward 1af am un noson ar ei daith goncwestol drwy Ogledd Cymru i selio ei fuddugoliaeth dros Lywelyn ein Llyw Olaf ym 1282. Pam dewis Abercaseg? Yn Nhyn Tŵr, wrth gwrs, yr oedd cadarnle Tywysogion Gwynedd gyda’r tŵr amddiffynnol yn gwarchod y groesfan bwysig dros afon Ogwen a’r fynedfa i Nant Ffrancon ac ucheldir Eryri. Y ddamcaniaeth yw mai tiroedd y gwastadedd rhwng afonydd Ogwen ac afon Gaseg a fyddai’n cyflawni gofynion y cadarnle yn Nhyn Tŵr ac y byddai’r tiroedd hyn yn ymestyn hyd at y Gerlan fel mae’r enw Treflys yn ei awgrymu. Mae’n ffaith ddiymwad fod pwysigrwydd arbennig i ardal Ty’n Tŵr a dogfen ysgrifenedig i gadarnhau ymweliad Edward 1af ag Abercaseg, ond chwi ddarllenwyr gaiff benderfynu pa mor ffansïol yw’r dehongliad am fodolaeth y treflys yn y Gerlan, ond mae’n werth ei ystyried!

Gwybodaeth – mae ymchwil manwl Dafydd Fôn Williams, Gerlan, yn ganolog i’r ysgrif hon.

Ffynhonnell

Dau Deulu Lwcus – darlith a draddodwyd gan Dafydd Fôn Williams i Gymdeithas Hanes Rachub a Llanllechid yn Ionawr 2016.