Pendinas

Pendinas 2

Tŷ neilltuedig yw Pendinas heddiw wedi ei guddio y tu cefn i wal uchel ar ochr y lôn ac â thai diweddarach y tu cefn iddo. Yn wreiddiol safai yn dŷ ar ei ben ei hun ar Ffordd y Lord ym Mhenygroes, Tregarth ac yn 1746 pan gofnodir y tŷ gyntaf, yr oedd yn fwthyn unllawr. Adeiladwyd tŷ newydd dau lawr yn 1890 gan gyplysu’r hen uned wreiddiol fel math o ‘lean tw’ ar hyd y cefn. Adeiladwyd y tŷ o gerrig gyda gorchudd o lechi ar y muriau a tho o lechi safonol.

hugh derfelBu Pendinas yn gartref i ddau athrylith mawr sef Hugh Derfel Hughes (1816-1890), yr hanesydd y mae cymaint o gynnwys y wefan bresennol yn seiliedig ar ei waith, a Syr Ifor Williams (1881-1965) a gyfrannodd yn helaeth a thoreithiog at ysgolheictod Cymru ei gyfnod. Brodor o Landderfel yn Sir Feirionnydd oedd Hugh Derfel, yn fab i’r melinydd yno, ac wedi treulio rhai blynyddoedd yn was fferm symudodd i Ddyffryn Ogwen a chael gwaith fel pwyswr llechi yn chwarel y Penrhyn. Yn 1846 priododd â merch Pendinas ac ymsefydlu yn y tŷ. Ymddiddorodd yn gynnar iawn mewn hanesyddiaeth a’r gwyddorau naturiol a datblygodd ei ddoniau fel bardd. Er na chafodd addysg ffurfiol yn yr un o’r meysydd hyn, yr oedd yn ddigon hyderus i gyhoeddi cyfrol o farddoniaeth yn 1844, sef Blodau’r Gân, a threuliodd gyfnod o amser yn hyrwyddo gwerthiant ei gyfrol drwy rannau helaeth o Gymru. Yn hanesyddol ei gyfraniad pwysicaf oedd ei gyfrol Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Ffrwyth cystadleuaeth yng nghyfarfod llenyddol Llandygái oedd y gwaith yn wreiddiol a galluogodd cyfraniadau gan noddwyr a charedigion iddo ei gyhoeddi yn gyfrol yn 1866. Mae’r llyfr yn gosod seiliau ar gyfer cofnodi hanes Dyffryn Ogwen mewn cyfnod pan oedd yr hen werthoedd traddodiadol yn cael eu ysgubo ymaith dan bwysau cyfnewidiadau economaidd, crefyddol a chymdeithasol na ellid eu gwrthsefyll. Mae’r llyfr hefyd yn ddrych i ddysg a diddordebau eang yr awdur yn rhychwantu hanes, achyddiaeth, daeareg, llysieueg ac arferion cefn gwlad. Mewn geiriau eraill mae’n drysor o lyfr ac yn ystorfa ddihysbydd o wybodaeth. Yr oedd Hugh Derfel hefyd yn fardd ac yn awdur awdl ar Chwarel Cae Braich y Cafn, ond fel emynydd y cofir amdano bennaf ac awdur yr emyn ‘Y gŵr a fu gynt dan hoelion’.

ifor williams
Syr Ifor Williams

Os mai hanesydd drwy brofiad oedd Hugh Derfel, academydd drwy ddysg prifysgol oedd ei ŵyr Syr Ifor. Astudiodd y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor ac yn 1921 olynodd Syr John Morris-Jones fel pennaeth Adran y Gymraeg yn y coleg. Arbenigodd ar ddehongli llenyddiaeth gynharaf y Gymraeg a datblygodd i fod yn bennaf awdurdod yn ei faes. Cydnabyddid ei ysgolheictod drwy Ewrop. Ei brif waith oedd golygu’r canu cynnar ac ymhlith ei gyfrolau ysgolheigaidd roedd Canu Llywarch Hen (1935), Canu Aneirin (1938), Armes Prydain (1955) a Canu Taliesin (1960). Yr oedd hefyd wedi cyhoeddi nifer o destunau Beirdd yr Uchelwyr gan gynnwys cerddi gan Iolo Goch, Guto’r Glyn a Dafydd ap Gwilym ymhlith eraill. Ond yr oedd hefyd yn sgwrsiwr radio ac yn ysgrifwr poblogaidd iawn a chasglwyd nifer o’r cyfraniadau hyn mewn llyfrau eithriadol ddiddorol. Yn eu mysg mae Meddwn i, I Ddifyrru’r Amser a’r gyfrol bwysig Enwau Lleoedd. Mewn rhyw ffordd mae’r cyfrolau meistrolgar hyn yn ategu ac yn cyfoethogi cyfraniad ei daid yn creu gwerthfawrogiad o fod yn perthyn i fro a chymdeithas bur arbennig.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s