Tan-y-bwlch


Cynllun Tanybwlch
Cynllun chwarel Tan-y-bwlch

Stad fechan annibynnol sy’n gwasgu’n glos ar ysgwydd gogledd pentref Rachub yw Tan-y-bwlch. Ei maint yn 1906 oedd 35 acer a chynhwysai  ffermdy Tan-y-bwlch yn ogystal ag un ar hugain o fythynnod a chwarel lechi. Cyfrannai’r bythynnod rent o £57.5.0 y flwyddyn i goffrau’r stad.  Ond mae hanes y stad yn ymestyn yn ôl i gyfnod cynharach na dechrau’r ugeinfed ganrif.

Canolbwynt y stad yw ffermdy Tan-y-bwlch. Mae’r dyddiad 1718 wedi ei dorri i bren y pentan yn un o ystafelloedd y tŷ, ac mae’r dyddiad yn dynodi fod seiliau llawer cynharach i’r stad yn ymestyn yn ôl mae’n bur debyg i fwrllwch amhenodol y Canol Oesoedd. Enw gwreiddiol Tan-y-bwlch oedd Tyddyn y Lôn ac mae’n eithaf tebygol mai teulu Hugh Williams oedd perchen y stad yn 1718. Bu ef farw yn 1765 ac yn ei ewyllys mae’n rhannu ei eiddo rhwng ei ddau fab Morris a Richard. Yr oedd Richard yn derbyn Kiltreflys a Chae Gwigyn yn ogystal â sawl tyddyn a gardd ar y tiroedd hyn, gwobr Morris oedd derbyn Tyddyn Tan-y-bwlch, Dol Ddafydd a Chae Ronw. Dengys y manylion hyn fod stad Tan-y-bwlch yn llawer mwy na’i chanolbwynt yn Llanllechid gyda thiroedd Ciltrefnus a Chae Ronw yn Gerlan, Dol Ddafydd i’r gogledd o bentref Bethesda a Chae Gwigyn yn Nhalybont. Morris oedd y penteulu yn Nhan-y-bwlch yn 1833 ac ar ei farwolaeth ef y flwyddyn honno etifeddodd Jane ei unig ferch yr holl eiddo. Ymhen dwy flynedd priododd Jane â John Taylor, Sais o Cumberland yn wreiddiol, ond a ymgartrefodd yng Nghae Bold yng Nghaernarfon. Yn 1861 gadawodd Taylor a Jane Dan-y-bwlch i symud i Fangor i gadw tafarn yr Albion ac erbyn cyfrifiad 1871 y preswylwyr newydd oedd Joseph Twigge a Joseph Salt, y ddau yn hanu o Hanley yn Swydd Stafford. Disgrifir Joseph Twigge yng nghyfrifiad 1871 fel ffermwr yn ffermio 50 acer a chanddo wraig a phedwar o blant. Fel slate quarry agent y disgrifir Joseph Salt ac yr oedd yntau yn briod a chanddo saith o blant. Crefft arbenigol y ddau Joseph oedd agor siafftiau a lefelau tanddaearol ac mae’n amlwg fod gofyn mawr am eu medrusrwydd yn chwareli a mwynfeydd eu hardal fabwysiedig.  Canfyddir, er enghraifft, fod Twigge wedi gweithio mewn chwarel yn Nghroesor yn ogystal â chwarel y Penrhyn ond eu cyfraniad mwyaf arbennig oedd datblygu’r gloddfa ar garreg eu drws yn Nhanyblwch.

Chwarel Tanybwlch)
Tomennydd chwarel Tanybwlch (canol y dde o’r llun)

Agorwyd chwarel Tan-y-bwlch yn gyntaf yn 1805 a cheir cyfeiriad ati gan y teithiwr Hyde Hall ar ei ymweliad â’r sir rhwng 1809 ac 1811. – ‘ a quarry of purple Slate has been opened on the Tanybwlch property above the Church from which a few loads are occasionally caried down to Bangor’. Cymro o Lerpwl o’r enw Roberts oedd cychwynnydd y gloddfa a chynrychiolai ef gwmni o’r dref honno. Yn groes i honiad Hyde Hall yr oedd y chwarel yn dra llewyrchus ar y cychwyn gan ddanfon llechi i’r farchnad o borthladd Aberogwen, ond yna daeth tro ar fyd a bu’r gwaith yn sefyll yn segur tan 1862. Bryd hynny cymerwyd y chwarel gan gwmni o Lundain, The Port Bangor Slate Company,  gyda gŵr o Gernyw, Michael Williams, yn gyfarwyddwr a gŵr lleol o Garneddi, John Griffith, yn rheolwr. Ar ddyfodiad y Twigges a’r Salts ehangwyd y fenter yn sylweddol gan agor siambrau tanddaearol yn dilyn crefft y swyddogion newydd.  Daeth tro pellach ar fyd a bu’r chwarel ym meddiant cwmni o Saeson am ysbaid byr a geisiai, yn niffyg profiad, ddatblygu’r haenau tanddaearol yn hytrach nag agor y chwarel ar yr wyneb. Perchennog y stad erbyn diwedd y ganrif oedd siopwr o Frynsiencyn o’r enw W. J. Jones, ac yn y wasg Gymreig yn 1896 ceid adroddiadau ei fod ef am weithio’r chwarel gan roddi gwaith i’r ardalwyr mewn cyfnod anodd ac ansefydlog yn hanes Dyffryn Ogwen. Aflwyddiannus fu ei ymdrechion ac yr oedd y chwarel ar gau unwaith eto cyn diwedd y ganrif.

cwt injan Tanybwlch
Cwt injan Tan-y-bwlch

O holl chwareli plwyf Llanllechid, ac yr oedd pump ohonynt yn y plwyf, Tan-y-bwlch oedd yr unig un heb gyflenwad parhaol o ddŵr i yrru ei pheiriannau. Yn ogystal, hon oedd y chwarel oedd â’r haenau anoddaf i’w gweithio gan fod dau wely o dywodfaen caled yn cywasgu gwely’r lechen las gan effeithio’n groes ar ei natur a’i hollt.  Mae’r chwarel wedi ei gweithio i gynnwys dau dwll agored a nifer o siambrau tanddaearol ac mae ei chynllun yn rhannu’n adrannau cyfleus. Fel y nodwyd eisoes y  canolbwynt yw’r hen ffermdy sy’n dyddio i gyfnod cynharach na datblygiad y chwarel. I’r gogledd-ddwyrain o’r tŷ lleolwyd prif dwll y chwarel ac mae ail dwll llawer llai wedi ei agor i gyfeiriad y  de-orllewin. I’r dwyrain o’r tŷ lleolwyd y siafft sy’n cysylltu gyda’r siambrau tanddaearol, ac ar ben y siafft mae’r adeilad a gynhwysai beirianwaith y Beam Engine a oedd yn gweithio’r offer codi rhwng y siambrau a’r lan. Ar hyd ymyl y gorllewin trefnwyd y tomennydd sbwriel sy’n llenwi’r llethr i gyfeiriad pentref Rachub. Adeiladwyd muriau cadarn ar ffin allanol y tomennydd ac ar ddwy ochr y llwybr sy’n arwain i’r gloddfa o gyfeiriad pentref Llanllechid. Mae’r ffaith fod Beam Engine stem yn gweithio mecanwaith y chwarel yn nodwedd unigryw yn hanes cloddfeydd llechi Dyffryn Ogwen. Bu raid defnyddio peiriant eithriadol ddrudfawr i’w bwrcasu a’i gynnal, cyn bod rheilffordd yn dwyn glo rhad i’r ardal, oherwydd nad oedd cyfaint digonol o ddŵr ar gael i  weithio’r peirianwaith fel yn chwareli eraill y dyffryn. Mae’n bur debyg mai Twigge a Salt, o’u profiad cynharach yng nghanolbarth Lloegr, a fyddai wedi cymeradwyo defnyddio peirianwaith o’r fath, ond erbyn 1872 bu raid defnyddio ail Beam Engine stem i weithio’r pympiau a oedd yn sychu’r twll. Erbyn hynny aeth problemau daearegol y gloddfa, a chostau cynnal y peiriannau, yn drech na’r datblygwyr a chaewyd y chwarel yn ddisymwth yn 1876.

Tan Bwlch Mynedfa
Muriau cadarn ar ddwy ochr y llwybr i fynedfa’r chwarel

Ar ddechrau’r ugeinfed ganrif cafwyd atgyfodiad o fath yn chwarel Tan-y-bwlch dan gynllun cydweithredol beiddgar y North Wales Quarries Limited. Ar derfyn streic fawr chwarel y Penrhyn  ym mis Awst 1903 trefnwyd i ffurfio’r cwmni arloesol i agor a rhedeg tair o chwareli plwyf Llanllechid sef Pantdreiniog, Moel Faban a Than-y-bwlch. Pwrcaswyd y tair chwarel am swm o £18,400. Y bwriad oedd darparu gwaith sefydlog i chwarelwyr mewn ardal ddrylliedig yn dilyn y streic, ac i gynhyrchu llechi  ar gyfer y farchnad agored a fyddai’n cystadlu â chynhyrchion y chwareli mawr. Derbyniwyd cefnogaeth ariannol  parod gan Undebau Llafur a chymwynaswyr dyngarol ledled Prydain i sefydlu’r cwmni a phenodwyd W. J. Parry i redeg y cynllun. Afraid dweud na fu’r cynllun uchelgeisiol yn llwyddiannus a gorfu  ei derfynu yn 1907 ond nid cyn cyflawni rhai newidiadau yn Nhan-y-bwlch. Bwriad y cynllun oedd creu un gloddfa fawr yn Rachub drwy uno chwarel Tan-y-bwlch gyda chwarel Moel Faban. Y cynllun ym Moel Faban oedd i ehangu twll Voel ym mhen y de tra bo ponc a thwll Grey yn y gogledd i’w ddyfnhau a’i agor i gysylltu gyda siambrau tanddaearol Moel Faban. Drwy wneud hyn byddid hefyd yn defnyddio’r agen fel ffos i sychu’r twll. Amcangyfrifwyd y byddai’r cynllun yn costio £60,000 cyn y byddai’n talu ei ffordd. Cododd anghydfod rhwng Parry y rheolwr ac aelodau bwrdd y cyfarwyddwyr. Teimlai Parry y byddid yn afradu arian drwy wario ar y cynllun yn Rachub a chredai y dylid canolbwyntio ar ddatblygu Pantdreiniog; credai eraill o’r cyfarwyddwyr fod gwerth mewn datblygu chwarel newydd ym Moel Faban/Tan-y-bwlch.  Rhoddwyd mwy o sylw i ddatblygu Moel Faban a gwariwyd yn helaeth ar wella’r adnoddau yno ond derbyniodd Tan-y-bwlch lawer llai o gefnogaeth ariannol. Yno buddsoddwyd drwy adeiladu gallt i gysylltu â’r twll, atgyweiriwyd adeilad y ffermdy a dau o’r bythynnod, cafwyd swyddfa newydd ar y safle  a rhoddwyd sylw i wella’r ffordd rhwng y ddwy chwarel. Argymhellodd Parry yn 1906 y dylid gwario £10,000 ar wella’r adnoddau ond erbyn hynny yr oedd brwdfrydedd ariannol y cefnogwyr i gynnal y cynllun wedi pallu. Dengys ystadegau’r cwmni  yn Nhan-y-bwlch iddynt werthu gwerth £450 o lechi rhwng Awst 1903 a Medi 1906 a bod £236 wedi ei gyfrannu mewn cyflogau i’r gweithwyr. Mae’r ystadegau hyn yn llawer llai mewn cymhariaeth â’r ddwy chwarel arall oherwydd yn yr un cyfnod cynhyrchwyd gwerth £20,739 o lechi yn Pantdreiniog a gwerth £1,730 ym Moel Faban a thalwyd £20.980 mewn cyflogau yn Pantdreiniog a £7,150  yn Moel Faban. Pe byddai cynllun y North Wales Quarries Limited wedi bod yn llwyddiant yna byddai amgylchedd pentref Rachub yn bur wahanol i’r hyn a welir yno heddiw.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Trebor Llechid – Chwarel Tanybwlch, Llanllechid – adroddiad yn Baner ac Amserau Cymru, Hydref 31ain , 1896.

Fôn Williams, D. 2015. ‘Dau Deulu Lwcus’. Darlith heb ei chyhoeddi a drafodwyd i Cymdeithas Hanes Rachub, Mis Tachwedd, 2015.

W. J. Parry, 1906 A New Chapter in the History and Co-peration of Labour: North Wales Quarries Limited. Co-operative Printing Society Ltd. Manchester.

J.Ll.W. Williams, D.A.Jenkins.  1996. Tair Chwarel ym Mhlwyf Llanllechid, Bethesda  Rhan 2. Trafodion  Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 57. 65-84.

Advertisements

Yr Athro Syr Hubert von Herkomer

Dyma gyfraniad gan gyfrannwr gwadd i’r wefan sef Griff Morris, Rhos y Nant.

Hunanbortread Hubert von HerkamorArtist enwog yng nghyfnod Oes Victoria oedd Hubert von Herkomer (1849-1914). Fe’i ganed yn Bafaria yn yr Almaen cyn i’r teulu ymfudo i’r America pan oedd yn ddwyflwydd oed ond, ac yntau yn wyth, ailsefydlodd y teulu yn Southampton wedi dychwelyd yn waglaw i Brydain. Er eu tlodi llwyddodd Hubert yn bedair blwydd ar ddeg i dderbyn ychydig hyfforddiant fel artist mewn ysgol gelf yn South Kensington, Llundain, cyn sefydlu ei hun yn ei ugeiniau cynnar fel artist medrus ac uchelgeisiol a fynnai hawlio sylw fel realydd cymdeithasol yn ei bortreadau teimladol  o fywyd tlodion ac anffodusion ei gyfnod. Yn 1870 prynwyd un o’i luniau mwyaf nodweddiadol, ‘After the Toil of the Day’ gan Charles  William Mansel Lewis, mab yr Aelod Seneddol David Lewis, adeiladydd Castell Stradey ym mhumdegau’r ganrif a pherchennog stad sylweddol ei maint yn Llanelli.  Bwriad Lewis oedd bod yn artist, ac er bod cefndir y ddau yn bur wahanol, un yn gynnyrch ysgol fonedd a Phrifysgol Rhydychen a’r llall o hil teulu o fewnfudwyr, seliwyd eu cyfeillgarwch a dylanwadodd Herkomer yn drwm ar ddatblygiad cynnar Lewis fel artist.  Yn sgil eu cyfeillgarwch datblygodd gyrfa artistig Herkomer yn arlunydd portreadol llwyddiannus ond enillodd hefyd fri fel critig celfyddyd llym ei feirniadaeth ac fel trefnydd arddangosfeydd arlunio o bwys. Ymhen amser, wrth i’w enwogrwydd ymledu llwyddodd i sefydlu  ei ysgol arlunio ei hun yn Bushey ar gyrion Llundain. Oes aur ei gelfyddyd oedd y cyfnod rhwng 1879 ac 1884 pryd yr oedd y gofyn am ei bortreadau ar ei fynychaf, ond yr oedd hefyd wedi datblygu yn dirlunydd golygfeydd medrus ei grefft.  Ymhlith y pwysigion a fynnai ei ddawn oedd Edward Gordon, Barwn cyntaf Penrhyn, yr ‘Hen Lord’ fel yr adweinid ef yn lleol, a bortreadwyd gan Herkamor yn 1881, er nad oedd y llun yn dderbyniol gan y teulu yn ôl y sôn! Yn 1885 penodwyd Herkomer i gadair Gelf y Slade ym Mhrifysgol Rhydychen, penllanw i yrfa bachgen a oedd o gefndir mor dlawd a difreintiedig ar y cychwyn.

Hwfa M^ón
Hwfa Môn yn ei regalia fel Archdderwydd a gynlluniwyd gan Herkomer

Ei gyfeillgarwch agos gyda Lewis oedd cychwyn cysylltiad Herkomer â Chymru a chyda’r Eisteddfod Genedlaethol yn fwyaf arbennig. Ef oedd y beirniad celf yn eisteddfod Dinbych yn 1882 ac am yr ail dro yn eisteddfod Llanelli yn 1895 pryd y bu’n eithriadol llym a dirmygus ei feirniadaeth ar safon isel y cystadleuwyr ac at ddiffyg parch a statws i’r celfyddydau cain yng Nghymru. Mewn ymdrech i godi’r safon gwahoddwyd ef i gynllunio gwisgoedd newydd i Archdderwydd yr Orsedd ac yn Eisteddfod Genedlaethol Llandudno yn 1885  Hwfa Môn oedd y cyntaf i’w arwisgo yn y regalia newydd. Urddwyd Herkomer yn aelod o’r Orsedd.

Ond beth sydd a wnelo gyrfa Herkomer â Dyffryn Ogwen? Fel athro celfyddyd lawn cyn bwysiced â bod yn artist cydnabyddedig yr oedd ganddo ddiddordeb ymarferol mewn addysgu ei ddisgyblion yn y grefft o arlunio.  Ac am gyfnod arbennig rhwng 1877 ac 1884 yng Nghwm Idwal y sefydlodd nifer o gyrsiau ar sut i arlunio’r tirlun, er ei fod yn ystyried ei hun yn arlunydd portreadau yn bennaf.  Yn ei lyfr ‘My School and my Gospel’ mae’n disgrifio sut, yn ei eiriau ef, ‘the methods of procedure for landscape painting were the most cumbersome ever adopted’. Ymwelai â Chwm Idwal yn ystod misoedd Mawrth hyd gychwyn Mai a byddai’r achlysuron hyn yn fater i ryfeddu gan y boblogaeth leol, neu y ‘natives’ fel y cyfeiriai ef atynt. Yng Nghwm Idwal cynhwysai ei wersyll bedair pabell a gartrefai ddeg person yr un, ond ychwanegai fod rhai pebyll i gynnal ei deulu a gynhwysai ei ddau blentyn a’i dad. Yn y gwersyll yr oedd hefyd ddau gwt arbennig ar gyfer arlunio ynddynt, ac mewn gohebiaeth gyda Lewis trafodai Herkomer archebu naw trawst 29 troedfedd o hyd ar gyfer pontio’r afon yn Idwal er mwyn gosod un o’r cytiau arlunio ar y fframwaith. Disgwylid i’r cytiau fod yn troi i wynebu llewyrch yr haul drwy gydol y dydd. Yr oedd cyflenwi gofynion yr holl ymgyrchoedd hyn yn rhyfeddol o gymhleth. Amcangyfrifid fod pwysau defnyddiau crai yr adeiladau a holl offer y dysgu a chynhaliaeth y preswylwyr yn ddeg tunnell, a’r nwyddau hyn i’w danfon o Lanelli gyda’r trên i Fetws-y-coed ac yna i’w halio oddi yno i Lyn Idwal gyda cheffylau, gan gofio, wrth gwrs, nad oedd rheilffordd yn cyrraedd Bethesda yn ystod y cyfnod sydd dan sylw. Ac meddai, wrth ddisgrifio Cwm Idwal mewn brawddegau synhwyrus, ond tra secsist ac israddol yn ein hymadrodd ni heddiw – ‘ Idwal must be seen in its wild mood. In the soft, sunny days of Summer, it carries a false face – as false as the face of a woman who is rouged and powdered’.

Mae cyfrifiad 1881 ym Methesda, ac yn benodol yn ardal Penybryn, yn  cynnwys un cofnod cwbl annisgwyl. Cartref  Henry Jones, chwarelwr 51 oed, a’i briod Ann, oedd rhif 46 Penybryn, sef rhif 18 Pantglas heddiw, yn dilyn ad-drefnu cynllun gwreiddiol tai Penybryn. Yno hefyd y trigai William Hughes, gŵr dibriod a chlerc wrth ei alwedigaeth, ac yn aros ar ymweliad o Plymouth yr oedd chwaer Ann, a’i mab.  Ac yna rhyfeddod y

Edward Gordon DP
Portread Hubert von Herkomer o Edward Gordon Douglas Pennant, Barwn y Penrhyn

rhyfeddodau – Hubert Herkomer, 31 oed, penteulu ac artist, Lorenz Herkomer, 67 oed, penteulu ac artist, a Lulu Griffiths, 31 oed, morwyn ond hefyd a ddisgrifir fel ‘medical student’. Gwnaethpwyd y cyfrifiad ym mis Mai 1881, ond beth tybed a fyddai’r achlysur a ddenodd y tri ymwelydd i aros ym Mhenybryn? A oedd y tri ar daith arbennig i Ddyffryn Ogwen, ai ynteu chwennych cysgod cyfforddus rhag gerwinder Cwm Idwal yr oeddynt? A phwy o’r triawd oedd Lulu Griffiths? Gellir cynnig rhai awgrymiadau yn unig. Y flwyddyn 1881 oedd achlysur peintio portread Edward Gordon, Barwn Penrhyn, a pha well achlysur efallai nag i’r artist ieuanc ymddangos yng nghastell Penrhyn yn drwsiadus ac yng nghwmni ei dad a’r nyrs ieuanc a ofalai am ei dad.  Ond yr oedd hefyd efallai is gynllun i’r achlysur. Lulu Griffiths oedd y ferch o Ruthun a gyflogwyd gyntaf gan Herkomer i ofalu am ei wraig Anna a’u dau blentyn. Yn 1882 chwalodd y briodas a’r flwyddyn ganlynol bu farw Anna. Flwyddyn yn ddiweddarach yn 1884 priododd Herkomer â Lulu a gall y darllenydd ystyried ym mha fodd y datblygodd eu perthynas tan hynny.  Yn drasiediol bu farw Lulu yn 1885 dri mis ar ôl rhoddi genedigaeth yn farw anedig i’w phlentyn yn dilyn damwain ac i gwblhau’r hanes yn gyflawn, priododd Herkomer â’i chwaer hi Margaret yn 1888.

Cyfrannodd Hubert von Herkomer yn adeiladol at fywyd artistig a diwylliannol Cymru yng nghyfnod Oes Fictoria, ond fe wnaeth Dyffryn Ogwen hefyd gyfrannu at ddatblygiad cymhleth y cymeriad amryddawn hwn ei ddoniau a ystyrid yn ffigur mor ddylanwadol yng nghoridorau dysg ac orielau celf ei gyfnod.

Ffynhonnell

Hubert von Herkomer,  My School and my Gospel, 1908.

Castell Penrhyn

Castell Penrhyn 2
Castell Penrhyn o’r awyr – llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Alaw Jones, Parc Moch.

Castell diweddar i bob pwrpas yw’r torllwyth llym, diaddurn a adnabyddir fel Castell Penrhyn.  Mae’n meddiannu safle hen blasty y gellir olrhain ei hanes yn ôl i’r Canol Oesoedd cynnar yn y bedwaredd ganrif ar ddeg . Adeiladwyd y castell diweddar ar gyfer George Hay Dawkins Pennant (1763 –1840) i gynllun Thomas Hooper (1776-1856), un o benseiri  amlycaf ei gyfnod a oedd yn enwog am gyflwyno syniadaeth ramantaidd hanesyddol i’w gynlluniau. Yr oedd yn ddewis poblogaidd fel cynllunydd tai bonedd yn Lloegr ac enillodd ffafriaeth y brenin George VI. Cynlluniodd y castell mewn arddull drymaidd neo Normanaidd a chwblhawyd y gwaith rhwng 1821 ac 1836. Yn ystod y cyfnod hwn yr oedd Hooper hefyd yn gweithio ar gomisiynau eraill yng Nghymru yn cynnwys Castell Margam, Tŷ Llanofer yn y Fenni  ac, yn nes gartref, Parc Cinmel a chastell Bryn Bras ger Llanrug. Mae cynllun castell y Penrhyn ar raddfa eithafol  o eang. Yn y tŵr tal cynhwyswyd ystafelloedd i’r teulu, a thu draw yn y prif ran cynlluniwyd y neuadd fawr gyda’i tho bwaog mewn carreg sy’n agored i’r nenfwd. Mae drws ffrynt mawreddog y castell yn arwain drwy goridor cul i agor i ysblander rhyfeddol y neuadd. Cynnwys y rhan hwn y grisiau enfawr  a gymerodd ddeng mlynedd i’w hadeiladu, ac sy’n dringo’n osgeiddig  drwy fwâu  addurnedig i’r llawr uwch ben.  Ar ymyl gogledd ddwyrain y castell lleolwyd adran y gweision a stablau’r meirch yn ddigon pell rhag bod arogleuon y ceffylau a chwilfrydedd y staff yn mennu ar breifatrwydd y preswylwyr.

 

cynllun
Cynllun Castell Penrhyn  – drwy ganiatâd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Aberystwyth.

Disgrifiwyd y castell gan Greville ar ei ymweliad yn 1841 fel –

‘a vast pile of building, and certainly very grand, but altogether, though there are fine things and some good rooms in the house, the most gloomy place I ever saw, and I would not live there if they would make me a present of the castle. It is built of a sort of grey stone polishable into a kind of black marble, of which there are several specimens within. It is blocked up with trees, and pitch dark, so that it never can be otherwise than gloomy’ .

George hay
George Hay Dawkins Pennant i’r hwn yr adeiladwyd y ffoli eithriadol ddrudfawr i foddhau ei ffansi hunanol.

George Hay Dawkins Pennant oedd y cyfyrder ffodus a etifeddodd drwy ewyllys Richard Pennant holl freiniau stad y Penrhyn, gan gynnwys y chwarel lechi yng Nghae Braich y Cafn a’r planhigfeydd siwgr yn Jamaica. Yr oedd yn ŵr eithriadol gefnog cyn derbyn manteision y Penrhyn hyd yn oed gan iddo etifeddu ffortiwn gwerth £93,960 gan ei deulu a oedd hefyd yn berchnogion planhigfeydd siwgr yn Jamaica. Yn 1838 ychydig flynyddoedd wedi adeiladu’r castell derbyniodd  £14,683 17s.2g yn iawndal am y 764 caethwas a enillodd eu rhyddid yn dilyn diddymu caethwasanaeth. Er, nid fel ‘iawndal’ y y dylid disgrifio’r arian erchyll hwn.

Olyniaeth y llwy aur oedd derbyn ffafrau’r  Penrhyn yn ddi-gwestiwn. Derbyniodd yr etifeddiaeth yn 1808 ond ni symudodd i fyw i blasty’r Penrhyn tan 1816 ar farwolaeth Anne Susannah, gwraig Richard Pennant.  Bu Dawkins Pennant yn Aelod Seneddol Newark o 1814 i 1818 a New Romney yng Nghaint o 1820 i 1830 ac felly ei brif ddiddordeb oedd gwleidydda. Yr oedd gan y teulu gartref yn Llundain, 56 Portland Place, ac mae’n debyg  mai hwn fyddai prif gartref George oherwydd ei  ofynion seneddol. Yn ystod cyfnod ei arglwyddiaeth llwyddodd i ehangu ffiniau stad y Penrhyn  i rannau eraill o’r sir a bu’n amlwg yn cryfhau ei ddylanwad politicaidd yn ninas Bangor gan arbenigo ar berchenogi nifer o westai yn y dref. Ond pennaf orchest y pendefig hwn o Sais, na wyddai ddim am dras Cymreig  y Penrhyn, heb sôn am chwarelyddiaeth, oedd  porthi crandrwydd addurnedig ei etifeddiaeth drwy awdurdodi adeiladu’r castell. Mae’n anodd pennu yn union gost adeiladu’r castell –  defnyddiwyd deunyddiau a llafur y stad i gyflawni cymaint o’r gwaith, ond amcangyfrifir i’r gost fod oddeutu £150,000, swm a fyddai’n cyfateb i oddeutu £49,500,000 heddiw. Dylid nodi yr adeiladwyd y castell ar gyfer gofynion un teulu a gynhwysai un bonheddwr, ei wraig, a dwy ferch o briodas gyntaf y tad.

Castell penrhyn o Penylan 1840
Castell Penrhyn o Benylan oddeutu 1840 – Llun gan Thomas Hosmer Shepard.  Casgliad Tirlun Cymru drwy garedigrwydd a chaniatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Olynydd George oedd Edward Gordon Douglas (1800-1886), bonheddwr a thirfeddiannwr o’r Alban a briododd ferch hynaf George yn 1833 a thrwy hynny berchnogi’r etifeddiaeth. Yn 1841 newidiodd ei enw drwy orchymyn brenhinol i Douglas-Pennant  ac yn ddiweddarach gwnaethpwyd ef yn Arglwydd cyntaf y Penrhyn. Yr oedd gan George deulu mwy estynedig na’i dad-yng-nghyfraith gyda dau fab a thair merch o’i briodas gyntaf, ac wyth o ferched o’i  ail briodas yn 1846. Yn 1841 enillodd etholiad i gynrychioli Sir Gaernarfon yn y senedd, sedd a gynrychiolodd hyd at 1866 pan drosglwyddwyd y sedd yn ddiwrthwynebiad i’w fab. Er mai cefndir yn y fyddin a oedd gan y gŵr hwn ymdaflodd i weithgaredd y stad ac i wella amgylchfyd Dyffryn Ogwen a chwaraeodd ran amlwg yng ngwleidyddiaeth ei sir fabwysiedig. Ehangodd y stad yn Sir Gaernarfon a Sir Ddinbych a phwrcasodd Wicken Park yn swydd Northampton. Cyfeirid ato yn barchus fel yr ‘Hen Lord’, a disgrifiwyd ef fel –‘ gŵr bonheddig, gwyllt ei dymer, caredig ei galon, maddeugar a chrefyddol ei ysbryd. Meistr â lles a ffyniant ei weithwyr yn agos iawn at ei galon, er na fuasai’r gweithwyr yn cytuno bob amser â’i syniadau am eu lles’. Er mawr glod iddo ceisiodd ddatrys yr anghydfod diwydiannol yn chwarel y Penrhyn drwy gyfarfod a Phwyllgor y Streic yn 1874 ac o’r trafodaethau hyn y lluniwyd cytundeb cymodlon Pennant –Lloyd. Ar ei farwolaeth yn 1886 yn ei ewyllys  gadawodd £761,880 i’w fab hynaf Sholto ei ddisgynnydd yn yr olyniaeth.

Yr oedd George Sholto Gordon Douglas-Pennant (1836 -1907), o natur pur wahanol i’w dad ac yn ŵr llym, di-ildio a digyfaddawd.  Addysgwyd ef yn Eton ond er bod ei fryd ar yrfa yn y fyddin  cynghorwyd ef i ganolbwyntio ar yrfa boliticaidd a gofynion stad y Penrhyn. Etholwyd ef yn Aelod Seneddol Sir Gaernarfon o 1866 hyd 1868, ac eilwaith yn 1874 nes iddo golli’r sedd yn 1880, gorchfygiad nad oedd wrth ei fodd. Yn 1886, pan etifeddodd stad y Penrhyn roedd iddi  26,278 acer o dir oedd â gwerth trethiannol o £67,000 y flwyddyn, ac erbyn 1899 yr oedd elw’r chwarel yn £133,000. Pan dderbyniodd Sholto yr olyniaeth roedd sefyllfa chwarel y Penrhyn yn eithriadol fregus a chyflwr ariannol y gwaith fe ddywedir, yn gam neu’n gymwys, ar fin golygu y byddai’r gloddfa’n methdalu. Fel amddiffynnwr digyfaddawd  y syniadaeth fod gan y perchennog hawl ddwyfol i lafur rhydd heb ymyrraeth gan gyrff allanol, ac heb ystyried canlyniadau’r weithred, diddymodd Sholto gytundeb Pennant –Lloyd,. Y cam hwn arweiniodd at streic blwyddyn o hyd yn 1896/7 ac, yn ddiweddarach, at drychineb Streic Fawr 1900 a barhaodd am dair blynedd. Priododd Sholto gyntaf yn 1860 a chawsant un mab a chwech o ferched o’r briodas hon. Bu ei wraig farw yn 1869. Priododd am yr eilwaith yn 1875 ac o’r briodas hon cafwyd dau fab a chwe merch a ganwyd yr olaf o’r tylwyth yn 1889 pan oedd Sholto yn chwedeg tri o oed. Yn ychwanegol i’r Penrhyn yr oedd gan y teulu dŷ gwledig arall yn Wicken Park, Stony Stratford yn swydd Buckingham a chartref trefol yn Mortimer House, Halkin Street, Belgrave Square, Llundain.

Gellir cyffredinoli ynghylch pendefigion y Penrhyn. Yr oeddynt oll, wrth gwrs, yn eithriadol gefnog ac yn perthyn i gylch cyfyng eithriadol o bobl aruchel ac uchel ael ym Mhrydain. Cenhedlodd dau o’r pendefigion deuluoedd mawr ac yr oeddynt yn dra awyddus i briodi eu plant ag epil teuluoedd o’r un cylchoedd breintiedig yn bennaf  er mwyn lledaenu eu dylanwad yn genedlaethol a chryfhau eu buddiannau materol yn y broses. Yn rhinwedd eu hetifeddiaeth, ac nid o reidrwydd eu gallu, yr oedd ganddynt ddiddordeb mawr mewn gwleidyddiaeth fel cyfrwng o hybu eu gyrfaoedd personol yn genedlaethol ac er mwyn diogelu eu buddiannau yn sirol ac yn blwyfol. Yr oedd ganddynt oll gysylltiad agos â’r fyddin ac ymhlith eu diddordebau yr oedd  magu a rhedeg ceffylau yn bwysig yn ogystal â hela a chwrsio ymysg eu cyfoedion. Er eu bod oll yn meddu ar dai trefol moethus yn Llundain, eu prif gartref yn y wlad, a’r gadwyn oedd yn eu huno’n deuluol, oedd Castell y Penrhyn, canolfan stad y Penrhyn a phencadlys chwarel y Penrhyn, a tharddle eu holl gyfoeth.

Gadawodd pendefigion mawreddog y Penrhyn eu hôl yn ddwfn ar Ddyffryn Ogwen –  y cyntaf fel sylfaenydd diwydiant, yr ail fel dandi gwastrafflyd, y trydydd fel cymwynaswr nad oedd pawb yn ei werthfawrogi, a’r pedwerydd fel ellyll dinistriol. Ond yng ngeiriau Dafydd Iwan ‘er gwaethaf pawb a phopeth’ dylem gofio ein bod ni ‘yma o hyd’.

Ffynonellau

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

E H Douglas Pennant. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997: The Pennants and the Douglas-Pennants. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59. 35-54.

Ernest Roberts  1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

Bodforus

Dyma gyfraniad arall gan gyfrannwr gwadd sef Yr Athro Iolo Wyn Williams, gynt o Dal y Cae, Tregarth ond yn awr o Fangor.

Bodforus
Bodforus

Mae  archwilio a chofnodi gam wrth gam fy nghoeden deulu wedi datgelu ffeithiau cwbl annisgwyl am hanes fy llinach i. Cefais fy magu yn y Bermo yn fab i brifathro’r ysgol gynradd leol yno, y prifardd W. D Williams. Roedd yntau wedi ei eni a’i fagu yng Nglanrafon ger Corwen yn yr hen Sir Feirionnydd. Prin y disgwyliwn ddarganfod fod  un rhan o’m tylwyth yn hanu o Ddyffryn Ogwen.

Mae’r cofnod hwn yn ymwneud â Morris Jones, yr  ‘hen broffwyd’ fel y’i gelwid, a drigai ym Modforus ar fin y ffordd bost ger Braichmelyn. Ganed yr hen broffwyd yn 1782, ym Mraich y Cafn, plwyf Llandygái  medd un ffynhonnell ,  lleoliad bryd hynny a fyddai’n agos at ymyl y chwarel a ddatblygodd ychydig yn ddiweddarach yn chwarel y  Penrhyn.  Yr oedd yn un o ddeuddeg o blant Sion William (B)ellis o Fraich Talog, Tregarth. Ceir disgrifiad manwl iawn o osodiad Morris a’i frawd Thomas  gan y Parch Griffith Jones , Tregarth, fel dynion ‘yn gryfion iawn nid corachod dan size,  pob un yn ddwy lath o hyd, yn wrhyd. Yr oeddynt yn esgyrniog iawn a chymalau mawr, eu crwyn yn llac amdanynt, fel na pe buasent eu llond. Yr oedd Morris yn fwy ac yn lletach na Thomas yn 10 ugain neu 11 ugain o bwysau’.  Mae’n rhyfeddol fel mae manylion o’r fath yn creu darlun annisgwyl o’r gwrthrych tra bo manylion mwy perthynol am amgylchiadau ei waith a’i deulu yn llawer anos eu canfod.  Yr oedd yn briod â Catrin, merch o Ddolwyddelan, a ganed iddynt ddeg o blant – naw bachgen ac un ferch . Fel Morris Jones, Y Chwarel, yr adweinid ef gyntaf , ond wrth i’w deulu ehangu llwyddodd i gael prydles ar ddarn o dir gan yr Arglwydd Penrhyn  a chyda benthyciad ariannol gan hen Gristion o’r enw Owen Jones, Machine, adeiladodd ei gartref ym Modforus.  Trigai cyfanswm o bymtheg person yn y tŷ ar un cyfnod. Ymfudodd pump o’r meibion America a bu farw dau fab arall cyn eu rhieni. Chwarelwr oedd Morris wrth ei alwedigaeth ac mae’n rhyfeddol sut y llwyddodd i ddilyn gyrfa eithriadol lwyddiannus fel pregethwr a pharhau i weithio yn ddyddiol yn y gloddfa.

Fel ‘yr hen broffwyd’ y cyfeirid at Morris Jones yn Nyffryn Ogwen ond adwaenid ef hefyd fel y Parch Morris Jones, Jerusalem.  Ef oedd gweinidog cyntaf capel Jerusalem, prif gapel y Methodistiaid Calfinaidd yn y pentref.  Ond sut y bu i’r gŵr distadl, ond ffyddlon hwn, gyrraedd i’r  fath offeiriadaeth?  I ateb hynny mae angen ceisio gosod Morris Jones o fewn cyd-destun ei gyfnod. Fel cynifer o ŵyr o bob oedran drwy Gymru ar dro’r ddeunawfed ganrif cael ei achub wnaeth Morris Jones. Adroddir ei fod ef a’i gyfoedion ar y ffordd i dafarn neilltuedig yn Nhyn y Maes pan gafodd dröedigaeth a newidiodd gwrs ei fywyd.  Oddeutu 1812 y dechreuodd bregethu pan oedd yn ŵr aeddfed 30 oed. Nid ar chwarae bach y byddai dynion yn penderfynu mynd i bregethu yn nyddiau maboed i gyflwyno dogma gaeth ysbrydol i gymdeithas  Gymreig a bortreadwyd fel un eithriadol annuwiol ar derfyn y ddeunawfed ganrif.  Mae Llechidon yn rhagymadrodd ei lyfr ar enwogion Llanllechid a Llandygái , a gyhoeddwyd yn 1866, yn hallt iawn ei feirniadaeth o lacrwydd ac oferedd y gymdeithas leol cyn dyfodiad crefydd i buro’r awyrgylch.  Mewn tai a ffermydd y cynhelid y cyfarfodydd crefyddol cyntaf ac enwir aelwydydd Lôn Isaf, Abercaseg, Tai’n y Coed a Braich Talog fel rhai o’r mannau cychwynnol.  Roedd y Felin Isaf yn Llandygái hefyd yn gyrchfan nodedig i’r efengylwyr cynnar. Hwn oedd cartref John Williams, un o brif sylfaenwyr Anghydffurfiaeth yn yr ardal a  gŵr a ddioddefodd gam eithriadol yn 1787 pan orfodwyd ef gan Samuel Worthington, perchennog y Felin Isaf a Chrynwr wrth ei ddaliadau crefyddol, i adael ei gartref oherwydd y mynnai bregethu yn y tŷ. Gorchwyl mwy peryglus  fyddai pregethu yn yr awyr agored a chofnodir fel y lluchiwyd cerrig at George Lewis wrth iddo bregethu yn Nhregarth yn 1784 wedi i’r si fynd ar led ei fod yno i ‘dwyllo’r’ bobol. Yn Llanllechid oddeutu’r un amser ymosodwyd ar bregethwr arall gan dri dyn wrth bregethu i griw a ymgasglodd ger fynedfa’r eglwys.

Perthynai Morris Jones i gyfnod ychydig mwy goddefgar  pan oedd yr enwadau yn sefydlu addoldai sefydlog yn y dyffryn.  Cychwynnodd bregethu gyda’r Annibynwyr cyn ymuno â’r trefnyddion Calfinaidd yng nghapel Carneddi  yn 1817, ond yna yn 1842 ymaelododd â chapel newydd Jerusalem pan gafodd ei agor fel addoldy pwysicaf yr enwad yn yr ardal. Ystyrid ef yn bregethwr grymus gyda ‘llais clir a soniarus’ a cheir nifer o bortreadau diddorol sy’n cwmpasu ei gyfraniad fel negesydd yr efengyl. Disgrifir ef gan Hugh Derfel fel ‘dyn dirodres ymdrechgar dros Grist ac yn gynghorwr da bob amser’.  Cyfeirir at ei ddull syml a ffraeth o draddodi ac amlygir ei  fod yn ddoeth a phwrpasol  ei gyfraniad er na fyddai’n pregethu am fwy na chwarter awr. Yn yr holl deyrngedau pwysleisid nad oedd yn ddyn ‘dysgiedig’ ac mae Llechidon braidd yn ddifalch wrth gyfeirio nad oedd ‘wedi ei gynysgaethu â rhyw dalentau dysglaer iawn;  eto yr oedd yn meddu ar ddoniau neilltuol, a chawn ambell waith y meddyliau mwyaf ardderchog ganddo, teilwng o enaid gwir fawr’.  Pwysleisir fwy nag unwaith ei ffyddlondeb a’i deyrngarwch ond canfyddir nifer o hen gyfeiriadau digon gwasaidd ymysg y canmol, rhai megis na chafodd ‘fanteision  addysg ond llafuriodd trwy lawer o anfanteision’, neu ei fod ‘yn dalentog a byddai ganddo weithiau ambell ruthr o huawdledd a synnai bawb’.

Ar gychwyn ei yrfa yr oedd  yn deithiwr mawr yn ‘brasgamu’ hyd fynyddoedd ei gymdogaeth haf a gaeaf i ledaenu ei neges.  Ar lawer Saboth byddai’n cychwyn am Gwm Eigia ac wedi cyrraedd y mynydd tynnai ei esgidiau i groesi’r Aryg cyn esgyn i lawr i Gwm Eigia a Chedryn i bregethu. Am flynyddoedd bu’n cerdded i bregethu yn Llanberis – pregeth yn y bore yn Nrws y Coed, am ddau yn Llanberis,  ac yn yr hwyr oedfa yn Nhai Duon.  Teithiai yn aml i Ddolwyddelan, cartref genedigol ei wraig, a chyfeirir ato fel sefydlydd cyntaf yr enwad yn yr ardal honno. Golygai  cerdded i gadw rhai o’r cyhoeddiadau hyn gychwyn o Fodforus am dri yn y bore a chyrraedd gartref wedi naw yn y nos. Mae’n amlwg y byddai’n cael ei dalu am yr oedfaon hyn er y byddai’r tâl yn amrywio’n  fawr o le i le yn dibynnu ar gryfder yr achos. Fel y nododd un o’i gofianwyr  ‘pan oedd yr achos yn isel yn nechreuad ei weinidogaeth bu yn mynd i bell ffordd a chael ond 1s 6c am ei lafur a gwyddus un tro ond 6c’.

Yn ddiweddarach yn ei yrfa wedi iddo ennill ei blwyf fel pregethwr poblogaidd, gallai deithio yn llawer mwy cyfforddus mewn cerbyd, yn arbennig wedi i ffordd fawr Telford gael ei hagor rhwng 1820 ac 1825. Yn ddiweddarach fyth yn ystod deng mlynedd olaf ei oes roedd y rheilffordd wedi ei hadeiladu rhwng Caer a Chaergybi gan ledaenu maes ei genhadaeth i weddill Gogledd Cymru. O ganlyniad bu’n pregethu cyn belled â’r Bala, Sir y Fflint ac unwaith yn Lerpwl.   Ar un o’i deithiau  i bregethu y mabwysiadodd ei enw fel ‘yr hen broffwyd’ . Yr oedd ef a chydymaith yn teithio mewn coets i Sir Fôn. Cyn croesi Pont y Borth aeth y gyrrwr i’r dafarn am lymaid. Proffwydodd Morris  Jones y byddai’r goets yn troi drosodd wrth groesi’r bont a phenderfynodd mai gwell fyddai iddo ef a’i gydymaith ei cherdded ar droed. Yn ebrwydd, troi drosodd fu hanes y goets gan gadarnhau rhagwelediad proffwydol y pregethwr.

Mae’n debyg y symudodd Morris Jones ei aelodaeth o gapel Carneddi i gapel newydd Jerusalem  pan agorwyd yr addoldy ym mis Hydref 1842. Ni chymerodd ran yn y pregethau a  ddigwyddodd dros ddau ddiwrnod a hanner i ddathlu’r amgylchiad ac mae’n amlwg mai gweinidog mewn enw yn unig ydoedd  hyd oni’r ordeiniwyd ef i’r weinidogaeth yn 1845 pan oedd yn 65 oed.  Ef felly oedd gweinidog cyntaf Jerusalem o 1845 hyd 1860 pan ddilynwyd ef gan y Parch Josiah Thomas.  A dderbyniai dâl am ei swydd nid oes gofnod,  er bod mantolen ariannol blynyddoedd cyntaf y capel yn wybyddus. Mae’n amlwg fod parch enfawr i Morris Jones yn y capel, fel yn y gymdogaeth, ac adlewyrchir hyn yn y teyrngedau a ymddangosodd wedi ei farwolaeth yn ŵr pedwar ugain oed yn 1862. Mae’r disgrifiad o’i gladdedigaeth a ymddangosodd yn y Faner ar Fai 28ain, 1862 yn werth ei ddyfynnu yn llawn nid yn unig oherwydd ei fod yn tanlinellu parch yr ardal at yr ymadawedig ond hefyd oherwydd ei fod yn ddarlun o drefn gosgordd angladdol yn Nyffryn Ogwen yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg: ‘ymgynullodd y dyrfa fwyaf a welsom erioed mewn claddedigaeth yn y gymdogaeth hon, yn weinidogion, diaconiaid, a chyfeillion i hebrwng ei weddillion i’w hir gartref. Cychwynnodd oddi wrth y tŷ tua dau o’r gloch, pryd y darllenodd  ac y gweddïodd y Parch Josiah Thomas. Yna ymffurfiwyd yn orymdaith drefnus, tua 30 o weinidogion o bob enwad crefyddol yn gyntaf; yna y diaconiaid o bob enwad; yna y cantorion, pa rai a ganasant ar hyd y ffordd, yn y capel, a’r eglwys ac wrth y bedd; y nesaf yr elor; yna teulu y trancedig; yna y dyrfa yn gyffredinol. Aethpwyd felly yn arafaidd i gapel Jerusalem, pa un a gafodd ei orlenwi.  Bernir fod y gynulleidfa o 12 i 15 cant’. Fel mesur o lafur Morris Jones yn Jerusalem casglodd yr aelodau £32 i roddi cofadail deilwng ar ei fedd ym mynwent Glanogwen.

Er bod Morris Jones wedi ymgysegru ei fywyd i ddilyn ei  geidwad ysbrydol yn ei fywyd bob dydd wynebai awdurdod meistri bydol ei gymdeithas.  Adroddir stori deuluol fod dau o’i feibion, Robert a Moses, wedi mynd i botsio i afon Ogwen ac iddynt gael eu dal gan y ciper. Llwyddasant i ddianc drwy foddi ci y cipar ond yr oedd eu henwau yn wybyddus a byddai disgwyl canlyniadau difrifol i’r drosedd gan y byddai stad y Penrhyn yn hawlio perchnogaeth pob ysglyfaeth a physgodyn ei thiriogaeth. Y canlyniad oedd i’r ddau frawd ymfudo i America oddeutu 1846 gan briodi yno a chychwyn llinach Americanaidd y teulu.  Mae’n ddiddorol sylwi fod ymadawiad y ddau frawd yn cyd-daro o fewn blwyddyn fwy neu lai i gychwyn gyrfa eu tad fel gweinidog capel Jerusalem.

Mab arall i Morris Jones oedd John a oedd wedi ymsefydlu yn nhyddyn Cefn ‘Rynys ym Mynydd Llandygái. Merch iddo ef, sef Jane Jones,  a symudodd i fyw i Lanrafon, Corwen, a phriodi â Thomas Williams, mab y siop, a thrwy hynny gysylltu fy llinach i gyda’r rhan hon o’r hen Sir Feirionnydd.  Ond stori arall i’w hadrodd fyddai honno!

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau  Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

William Parry (Llecheidon). 1867. Llenyddiaeth ac Enwogion Llanllechid a Llandegai. Dolgellau.

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dr Dafydd Roberts, Cae’r Wern.

R.O. 1886. Cofiant y Parch Morris Jones, Rhen Broffwyd, Jerusalem, Bethesda.  Bethesda

Bryn y Byrddau

Dyma erthygl arall gan un o’n cyfranwyr gwadd, sef Dafydd Fôn Williams. 

Llyn Meurig 1768 a
Rhan o Fap – Plans of the Penrhyn Estate in the Counties of Caernarvon and Denbigh belonging to Richard Pennant, Esq., surveyed by G. Leigh, 1768. Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Noder y canlynol – Tŷ Hen = 95, Bryn y Byrddau = 95D; Ddôl = 100, Tan y Castell = 100C; Bryn Llys = 94, Bryn Rhys Du = 94H.

Yn yr erthygl am Lyn Meurig ar y safwe hon yn Rhagfyr 2016, cyfeiria’r awduron at yr eglwys St Anne wreiddiol a leolwyd yn ymyl y llyn, ac a orchuddiwyd gan domen y chwarel ganol y bedwaredd ar bymtheg. Adeiladwyd yr eglwys St Anne bresennol yng Nghilgeraint, yn ddigon pell oddi wrth y domen, i gymryd ei lle.

Fodd bynnag, nid gyda’r eglwys, na’r llyn, na’r tai y mae a wnelo hyn o lith, ond yn yr hyn sydd gan Hugh Derfel i’w ddweud amdani, yn yr adran o’i lyfr Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai ble mae’n nodi eglwysi’r ardal. Am yr eglwys noda:

‘Eglwys Bryn y Byrddau’  Safai mewn lle o’r enw, [ sef Bryn y Byrddau ] ar lan Llyn Meurig, lle yr adeiladwyd Sant Ann y tro cyntaf’

Yn ôl map Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768, roedd cae o’r enw Bryn y Byrddau ger Llyn Meurig, ac, mewn rhai o brydlesau’r stad, nodir cae Bryn y Byrddau yn un o gaeau fferm Tŷ Hen. Mae’n amlwg fod eglwys wreiddiol St Anne yn sefyll ar y cae hwn. Dylid, hefyd, nodi yn y fan hyn fod fferm Bryn Llys yn yr un ardal. Mae’r ddwy fferm, cae Bryn y Byrddau, yr eglwys, a’r llyn o dan domen y chwarel ers dros 150 mlynedd.

Dydy Bryn y Byrddau ddim yn enw cyffredin. Yn wir, does na’r un enghraifft o’r enw mewn unrhyw le arall yng Nghymru. Ond mae’r enw yn ymddangos, ond heb nodi lleoliad manwl, mewn barddoniaeth o’r 14eg ganrif, ac, yn benodol, mewn barddoniaeth a ganwyd i deulu pwysig Tuduriaid Môn.

Yn ei farwnad i Tudur Fychan o Benmynydd, penteulu’r Tuduriaid, a fu farw yn 1367, mae Iolo Goch yn dweud

‘ Dwyn llew Bryn Byrddau dan llaw”

Dwyn arglwydd Bryn Byrddau o dan awdurdod ( angau )

 

Yn ei farwnad mae’n nodi nifer o lysoedd eraill oedd yn gysylltiedig â Thudur, ac â’r Tuduriaid, ynghyd â’u prif diroedd.

Bardd pwysig iawn, ychydig yn hŷn na Iolo Goch, oedd Gruffudd ab Maredudd ab Dafydd (bu farw c1382 ). Ef oedd yr olaf o’r Gogynfeirdd mawr, ( fe’i cymherir, o ran safon a phwysigrwydd gyda Chynddelw Brydydd Mawr ganrif a hanner o’i flaen) Canai’n bennaf, bron yn unig, i Duduriaid Penmynydd, ac mae yntau yn canu marwnad i Dudur Fychan, ble mae’n cyfeirio ato fel

‘ Treistwyn ior Bryn Byrddau’

Dwyn trwy drais arglwydd Bryn Byrddau

Bu i fab Tudur, Goronwy ap Tudur foddi yn 1382, a chanodd GMD awdl farwnad iddo. Mae’n tristau ar ôl

‘Rhi cywir llawhir llyw Bryn Byrddau’

Brenin ffyddlon, un hael [oedd] arglwydd Bryn Byrddau

Er mai ym Môn yr oedd  prif eiddo’r teulu sef ym Mhenmynydd, Trecastell, ac Erddreiniog, ac mai gyda Môn y’u cysylltir, yr oedd gan y teulu, oherwydd eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol  i Ednyfed Fychan, distain ( Prif weinidog ) Llywelyn Fawr, diroedd helaeth mewn mannau eraill o Gymru, gan gynnwys Ceredigion, ardal Abergele, ac Arfon. Yn ei farwnad i Dudur Fychan mae GMD yn cyfeirio at ‘ naf (arglwydd) Bryn Ffanygl ( ger Abergele ), ac yn nodi, oherwydd ei farwolaeth

‘gwae’r deheu’ a ‘ gwae dwy Wynedd ‘ ( sef Gwynedd Uwch Conwy, a Gwynedd Is Conwy = y Gogledd i gyd, fwy neu lai).

Mae a wnelom ni yma a thiroedd y teulu yn Arfon. Hwy oedd perchnogion y ddau Afael a roed i Ednyfed gan Lywelyn Fawr – Gafael Gronw ab Eden a Gafael Cennin. ‘Gafael’ oedd daliad o dir etifeddol dan y gyfundrefn lwythol Gymreig, yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml mewn parseli o dir. Roedd yn rhan o’r gwely, sef holl diroedd y teulu estynedig. Roedd Gafael Cennin, rywle yng Nghororion, sy’n cyfateb i blwyf Llandygái heddiw, ond allwn ni mo’i leoli’n union, fel y gallwn leoli Gafael Gronw ab Eden; hwnnw oedd sail demesne y Penrhyn. Diddorol, o gofio’r enw mai fel Wyrion Eden yr adwaenir y Tuduriaid ( gyda ‘wyrion’ yn golygu ‘disgynyddion’, nid y ‘wyrion’ cyfoes.)

Mae’n amlwg, o’r marwnadau a nodwyd, fod Bryn Byrddau yn un o blastai’r teulu, ac yn blasty digon amlwg i gyfeirio ato fel un o’u prif lysoedd, ac yn blasty y byddai pawb a wrandawai ar y farwnad yn ei adnabod yn syth. Fodd bynnag, does neb heddiw yn gwybod ble’r oedd. Does dim cyfeiriad ym mhapurau’r teulu at enw sydd, a bod yn onest, yn un anghyffredin iawn. Does dim sôn amdano ym mhapurau tiroedd Môn na Cheredigion. Dim ond tiroedd Cororion sydd ar ôl felly. Fel y nodwyd, yr unig enghreifftiau o’r enw yng Nghymru yw’r lleoliad y sonia HD amdano. Ai yma, yng nghyffiniau Llyn Meurig, yr oedd tiroedd Gafael Cennin, ac ai dyma ble’r oedd plasty, neu lys, Bryn Byrddau y Tuduriaid?

Un arall o gaeau Tŷ Hen, gyda llaw, oedd Tan y Castell. Y fferm nesaf i Dŷ Hen, a’r fferm yr oedd Llyn Meurig ar ei thir, oedd fferm Brynllys – sy’n enw diddorol yn y cyswllt hwn. Mae enwau llefydd, megis ffermydd a chaeau, yn enwedig hen enwau sydd, yn aml, wedi aros yn ddigyfnewid ers canrifoedd, yn dystion cadarn iawn i hanes eu lleoliad. Dim ond i nodi un enghraifft. Yn nechrau’r 1990au fe gloddiodd Gwasanaeth Archeolegol Gwynedd yn Niwbwrch, Ynys Môn, i geisio cael hyd i un o lysoedd Llywelyn Fawr. Roeddynt yn gwybod fod ganddo lys wedi bod rywle yn yr ardal, ond doedd ganddynt ddim syniad ble. Ond roedd na gae y tu allan i’r pentref o’r enw Cae Llys, a dyma gloddio yno. Ac, wir i chi, dyna ble cafwyd hyd i ran o’r llys. Roedd enw’r cae yn cadw cof ardal am lys tywysog Cymreig a ddiflannodd o dan y tywod yn dilyn stormydd enfawr yng nghanol y 14G, yr un enw wedi cadw cof am fwy na chwe chanrif. Mae Bryn Llys, o dan y domen, yn cadw cof am rhyw lys, ac mae cae Bryn y Byrddau, sef yr unig enghraifft o enw un o lysoedd y Tuduriaid, yn agos iawn. Diddorol, hefyd, yw cofio fod Ciltreflys ar y llethrau gyferbyn ar draws yr Ogwan, ac mae ‘treflys’ yn enw ar fferm ganoloesol sydd â’i chynnyrch, a’i thrigolion, yn cynnal y llys. Fel arfer, mae’n weddol agos i’r llys. Efallai mai’r tŵr, yr enwyd fferm Tyn Tŵr ar ei ôl, oedd yn cael ei gynnal, ond byddwn yn amau hynny. Tŵr oedd hwnnw, sef lle roedd ychydig o filwyr yn cadw golwg, yn yr achos hwn, ar y bwlch i, ac o, Nant Ffrancon. Doedd o ddim yn gastell, nac yn llys, dim ond lle i gadw golwg. Yn 1469, fel ‘le tour de Abercaseg’ y cyfeirir ato, tŵr, nid castell, na llys, Fyddai dim angen treflys i gynnal y tŵr a’i lond llaw o wylwyr, a fyddai Bryn Llys ddim yn cael ei enwi ar ei ôl, ond fe fyddai’r ddau yn addas i’w henwi oherwydd un o lysoedd y Tuduriaid, neu eu cyndeidiau.

Fedrwn ni brofi dim, bellach, a dydy hyn o eiriau yn ddim ond damcaniaeth, ond mae’n hynod o ddiddorol, ac mae’r ddamcaniaeth wedi ei seilio ar gyfeiriadau hanesyddol pendant.

Ffynonellau

Melville Richards.   Brynbyrddau.     Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon 1962.

Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai.   Hugh Derfel Hughes.  tud 72.

Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768

Gweithredoedd Tir y Penrhyn

Iolo Goch ac Eraill.   Ifor Williams.

 

Wyrion Eden.   Glyn Roberts  yn Bulletin of the Board of Celtic Studies Cyf 15

Chwarel y Penrhyn 1

Fig 1Chwarel Penrhyn 1808
Chwarel y Penrhyn yn 1808. Engrafiad S Rawle o lun gan J. Dixon, Casgliad Tirlun Cymru. Trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

 

Ystyrir Chwarel y Penrhyn yn un o’r enghreifftiau gorau o ddiwydiant a ddatblygwyd gan unigolyn a berchnogai’r tir a’r adnodd yn ogystal â’r cyfalaf angenrheidiol i gyflawni’r datblygiad. FFig 3 Richard pennantY gŵr hwn oedd Richard Pennant (1737? – 1808) a ddaeth yn berchen ar y stad yn 1764 pan briododd ag etifeddes y Penrhyn, Anne Susannah. Fel Aelod Seneddol dros Lerpwl fe wyddai am ofynion y farchnad am lechi ac yr oedd ei gysylltiadau masnachol, a’i gyfoeth, ynghlwm â phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica.  Rhwng 1782, pan brynodd brydlesau wyth deg o gloddwyr ar ffridd Cae Braich y Cafn, ac 1808, sef blwyddyn ei farwolaeth, yr oedd yr incwm a dderbyniai o’r chwarel wedi codi o £80 i £7,000. Yn yr un cyfnod cynyddodd y gweithlu o 80 i 600, ac ehangodd y cynnyrch o tua 1,000 tunnell i 20,000 tunnell y flwyddyn.

 

Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Cynllun W. Jones, Bangor o Chwarel y Penrhyn yn 1793 – atodiad yn Chwareli a Chwarelwyr, W. J. Parry 1897.

Adeiladodd Richard Pennant ffordd newydd yn 1790 i gysylltu’r lanfa yn Abercegin â’r chwarel ac ar ei hyd teithiai 120 o droliau i gludo’r llechi i’w llwytho i longau yr oedd ef yn berchen arnynt yn y cei. Yn 1801 ehangodd y lanfa yn borthladd hwylus i alluogi degau o longau i’w defnyddio ar y tro. Yna, buddsoddodd £5,000 ar ddatblygu tramffordd chwe milltir o hyd i gysylltu gyda’r chwarel, datblygiad nas gwelwyd ei debyg o’r blaen yn chwareli eraill y gymdogaeth. Drwy ddefnyddio’r dramffordd gallai deuddeg dyn ac un ar bymtheg o geffylau gario holl gynnyrch y chwarel i’r cei gan arbed defnyddio’r holl droliau. Sefydlodd holl gyfundrefn y chwarel a hynny er gwaethaf wynebu rhwystrau mawr yn y farchnad a achoswyd gan y rhyfel rhwng Ffrainc a Phrydain a pholisi’r llywodraeth gartref o osod treth ar lechi ar gyfer toi. I gryfhau’r farchnad adeiladodd ffatri i gynhyrchu llechi sgwennu yn y porthladd ac yng Nghoed y Parc sefydlodd felin gerrig i lifio llechfeini mawr yn drawstiau, cistiau a cherrig beddau. Yn 1819 pan fu Anne Susannah farw yr oedd cynnyrch y chwarel yn 24,418 tunnell; gwerth y cynnyrch yn £50,000 ac roedd ganddi weithlu cyflogedig o 800. Chwarel y Penrhyn oedd prif gynhyrchydd llechi Prydain a’r byd.

 

P Q Greenfield 1825
Cynllun Greenfield o Chwarel y Penrhyn yn 1826 – Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. –Mapiau Penrhyn PFA/6/320. Plan of Penrhyn Slate Quarry plan showing new work in progress, 1826

Gellir priodoli llawer o lwyddiant y cyfnod cynnar i arweiniad dau o reolwyr cyntaf y chwarel. Datblygodd William Williams, o’r Tŷ Mawr yn Llandygái, y chwarel yn gyfres o dyllau dyfnion yn dilyn hollt y gwely llechfaen ar echel o’r dwyrain i’r gorllewin. Ei olynydd yn 1802 oedd James Greenfield, brodor o swydd Sussex, ac ef a gynlluniodd y chwarel yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo yn uchel hyd lethr y Fronllwyd, cynllun a efelychwyd yn holl chwareli eraill y fro lle’r oedd yr amodau yn caniatáu. Yr oedd hyblygrwydd y cynllun yn fanteisiol gan fod pob ponc wedi ei chysylltu â chyfres o elltydd, a dengys cynllun cynnar o’r chwarel yn 1822 fod dwy brif allt yn cysylltu’r ponciau ar naill ochr y gwaith.

 

Mantais enfawr chwarel y Penrhyn oedd ei lleoliad rhwng dwy afon – afonydd Ogwen a Chaledffrwd – a’r fantais felly o ddefnyddio eu dyfroedd fel adnodd, cyfleuster nad oedd at ofyn hwylus chwareli plwyf Llanllechid heb gynlluniau costus a thrafferthus. Mor gynnar ag 1793, yn ystod cyfnod William Williams, dengys cynllun y chwarel ddwy olwyn ddŵr yn gweithio offer i sychu tyllau’r Hen Chwarel a Chwarel Nantwich gan arllwys y dŵr i ffosydd pwrpasol. Yn fuan wedyn wrth i’r gloddfa ehangu i gynnwys un twll dwfn daeth yn amlwg fod rhaid datblygu cynllun cynhwysfawr i waredu’r holl ddŵr wyneb a gasglai yn naturiol trwy ddefnyddio peiriannau er mwyn iddo beidio â chrynhoi yng ngwaelod y twll. I gyflawni’r gofyn agorwyd traen tanddaearol yn 1847 o’r chwarel at lan Afon Ogwen yn llyn Tsieini ger Tanysgrafell gryn filltir a hanner i ffwrdd o’i tharddle. Dyma ffos sydd yn un o ryfeddodau cudd Dyffryn Ogwen hyd heddiw. Yn ogystal, defnyddid dŵr o’r ffos i greu ynni yn y chwarel drwy gysylltiad o Afon Ogwen ym Mhont Ogwen. Yn yr un modd defnyddid dŵr o Afon Galedffrwd i weithio peiriannau’r Felin Fawr yng Nghoed y Parc drwy gyfrwng dwy olwyn ddŵr, un yn gyrru peirianwaith y felin gerrig a’r gweithdai, a’r llall yn gwasanaethu megin y ffowndri. I gryfhau’r cyflenwad adeiladwyd cronfa arbennig, Llyn y Mynydd, yng Ngwaun Cefnau uwchlaw Tan y Bwlch ym Mynydd Llandygái, ac ail gronfa lai yng Nghoed y Parc i reoli’r cyflenwad. Yn y Felin Fawr ailgyfeiriwyd gwely’r afon i ddanfon y llif, a dŵr gwastraff y peiriannau, yn gyfleus o dan y safle a heibio’r Felin Isaf i lifo’n ddirwystr i Afon Ogwen. Yn y chwarel, wrth i’r twll agor yn ddyfnach roedd angen dull effeithiol i gyrraedd at y gwahanol bonciau lle byddai gelltydd yn anymarferol, defnyddiwyd dyfais y tanciau dŵr. Yn y ddyfais hon cysylltwyd dwy siafft gyfochrog i bob tanc a chaets di-dalcen yn teithio yn y ddwy a phwysau dŵr yn y caets ar i lawr yn codi’r caets llawn ar i fyny. I weithio’r tanciau, a gyflwynwyd i’r chwarel gyntaf oddeutu 1850, agorwyd ffos bwrpasol i bibellu dŵr o gronfa fechan Llyn Owen y Ddôl a adeiladwyd ar Afon Marchlyn gan gyflenwi hyd at wyth tanc. Ymunai’r dŵr gwastraff ar waelod y siafftiau â’r prif draen y cyfeiriwyd ati yn gynharach.

Ffig 5 Engrafiad 1850
Chwarel y Penrhyn yn 1850. Lithograff gan Day a’i fab, Casgliad Tirlun Cymru, trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Erbyn canol y ganrif yr oedd chwarel y Penrhyn wedi datblygu yn un gloddfa ar gynllun integredig: y twll a’r ponciau ar wyneb y Fronllwyd yn cyflenwi’r deunydd bras, a’r gwaith o hollti a naddu’r clytiau yn digwydd ar wastad eang ponc Red Lion. Yno hefyd y lleolwyd prif swyddfeydd gweinyddol y chwarel. Tu draw, yn gyrten symudol tua’r gorllewin, gogledd a’r dwyrain roedd y tomennydd rwbel, gwastraff y broses o ennill un dunnell o lechi defnyddiol i gan tunnell o wastraff. Erbyn chwedegau’r ganrif yr oedd goror y tomennydd wedi gorchuddio Llyn Meurig a chwalu cymuned Glan Meurig. Yn uno’r holl unedau yr oedd rhwydwaith o reiliau haearn i gynnal trafnidiaeth fewnol y chwarel ac o ganolfan y Felin Fawr, prif ganolfan cynnal a chadw’r gwaith, rhedai’r dramffordd geffylau i gysylltu â phorthladd Porth Penrhyn a marchnadoedd Prydain a’r byd. Erbyn canol y ganrif yr oedd llwyddiant masnachol y chwarel yn ei anterth. Gweithiai oddeutu 2,500 o ddynion yno gan greu elw o £100,000 y flwyddyn i’r perchennog bryd hynny, yr Arglwydd Edward Gordon Douglas Pennant.

Ffynonellau 

Pritchard, D. Dylan. 1942. The Financial Structure of the Slate Industry of North Wales, 1780-1830. Quarry Managers’ Journal, December 1942.

Roberts, T. Theo. 1999. Y Felin Fawr (Chwarel y Penrhyn) – ei hanes a’i rhamant. Dinbych.

Jones, Dafydd Glyn . 1999. Un o Wŷr y Medra. Dinbych.

Hughes, J. Elwyn a Hughes, Bryn. 1979. Chwarel y Penrhyn Ddoe a Heddiw. Caernarfon.

Perfformiad i’w gofio

Rydym wedi gwahodd cyfraniadau gan gyfranwyr eraill sydd â gwybodaeth am hanes Dyffryn Ogwen. Y cyntaf o’r rheiny yw J. Elwyn Hughes isod. Cofiwch gysylltu os hoffech chi gyfrannu at y wefan. 

 

Deuthum ar draws toriad papur-newydd yn ddiweddar yn cynnwys adroddiad, diddyddiad, a ymddangosodd mewn papur, na chofnodwyd ei enw (ond Y Cymro, efallai), yn dweud hanes y ddrama a berfformiwyd yn yr Ogwen Cinema (Neuadd Ogwen bellach) ym Methesda. Cyflwynwyd y ddrama honno gyntaf mewn perfformiad ar gyfer plant Ysgol Dyffryn Ogwen am hanner awr wedi un bnawn Mercher, Chwefror 13, 1957, ac yna, am saith o’r gloch yr un diwrnod, rhoddwyd ail berfformiad ar gyfer oedolion yr ardal, a’r neuadd dan ei sang y ddwy waith.

Yn ôl yr enw ar ddiwedd yr adolygiad, LLYW oedd yr awdur. Dyfynnaf ei adolygiad isod fel yr ymddangosodd yn y papur-newydd:

 

‘ALECSANDER FAWR’

 

HYFRYD o beth ar noson oer a gwlyb o Chwefror oedd troi i mewn i gynhesrwydd Neuadd Ogwen, nos Fercher, y 13eg o’r mis, ac yno ein traws-symud i gyfnod dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, cyfnod Alecsander fab Philip o Facedon, y gwladweinydd athrylithgar, a’r cadfridog talentog, brenin Macedon, llywodraethwr Groeg, ymerawdwr Persia, gŵr a arfaethai yn y diwedd fod yn arglwydd yr holl ddaear drwy uno tylwythau’r byd yn un teulu mawr. Bu’r cyfrifoldeb a oedd ar ei ysgwyddau yn ormod iddo ac amharwyd ar gydbwysedd ei feddwl. Mewn ffit o dymer nwydwyllt llofruddiodd ei gyfaill gorau a chryfed ei chwant am allu nes mynnu ohono i’r Groegiaid ei gydnabod fel Duw. Ond er amled ei feiau, anghofiwyd hwy’n fuan oherwydd y daioni a gyflawnodd a’i natur hoffus, garedig.

Bu farw yn ŵr ieuanc 32 oed ym MabiIon yn 323 C.C., ond mae’r hanes a greodd yn nhymor byr ei fri o ddeuddeng mlynedd yn fwy ei sylwedd, efallai, nag eiddo neb arall o feibion dynion.

Dyna gefndir y ddrama ‘Alecsander Fawr’ a gyflwynwyd am y tro cyntaf yn Gymraeg gan Gwmni Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda. Troswyd a chyfaddaswyd y ddrama yn gelfydd o lyfn a naturiol gan Mr Ieuan Ll. Jones, o ‘Adventure Story’ Terence Rattigan. Cynhyrch­wyd gan Mr Maxwell Roberts a gellid gweld ôl ei hyfforddi gofalus yn y siarad hyglyw, y symudiadau esmwyth a didramgwydd, a’r dysgu trwyadl ar y sgript—segur-swyddi oedd eiddo’r cofweinyddion, gan na fu ball ar gof un o’r cymeriadau.

Rhoed cynhorthwy i gyfarwyddwr y llwyfan, Mr Cecil McCarter, gan aelodau’r staff, Mr Emlyn Evans, a rhai o’r bechgyn hynaf. Gwaith manylgraff Miss Carder oedd llenni’r golygfeydd a fu’n gymorth syl­weddol i greu awyrgylch priodol i’r cyfnod, megis y Deml yn Nelphi, y pebyll a Gerddi Babilon. Cyn­nyrch gwaith celfydd Mrs Eurig Davies, Miss Mabel Jones ac eraill o’r staff oedd y mentyll heirdd cyf­oes a wisgid gan y genethod a dwylo cywrain Mr Idwal Williams a luniodd arfwisgoedd y milwyr—y llurigau a’r coesarnau. Mr Leng o Goleg y Brifysgol, Bangor, a ofalai am y coluro, a gwnaeth ei waith yn fedrus iawn, heb fod yn rhy o ddim.

Gofalwyd am ochr busnes y per­fformiad gan Mr Lewis Hughes, y dirprwy brifathro, gyda’i ddeheurwydd arferol, a bu’r ficer, y Parch. D. T. Davies, yn garedig iawn yn rhoi benthyg set Eglwys Glanogwen i’r cwmni, ac felly arbed cost trwm i’r ysgol.

Aeth anrhydedd blaenaf y perfformiad yn naturiol i DERFEL GRUFFYDD, a lwyddodd i gyfleu cymeriad cymhleth Alecsander i’r byw—ei gorff lluniaidd, ei hyrddiau o dymer afresymol, ei uchelgais gwrthun, ei anwyldeb, ei fonedd, ei garedigrwydd a’i fawrfrydigrwydd—daeth y nodweddion hyn oll i’r golwg yn eu tro yn y rhan hon o’i eiddo—y baich trymaf o ddigon yn y ddrama—rhan a gyflwynwyd yn effeithiol a deallus.

Yr oedd FRANK WILLIAMS, a gynrychiolai Hephaestion—cyfaill mynwesol yr Ymherawdr—yn cyfleu yn ffyddlon a theilwng iawn y cymeriad hoffus, cadarn a theyrngar hwn; bendithiwyd Frank â llais treiddgar, cyfoethog, a fu o gryn help iddo wneud ei ran yn naturiol a chredadwy.

Gwych hefyd oedd actio ANN GWYN EVANS, a gyfleodd gymeriad Y Fam Frenhines yn urddasol ac argyhoeddiadol (er ieuenged ei golwg o ystyried ei bod yn ‘Nain’).

Gofod a ballai imi graffu’n fanwl ar weddill y cymeriadau; gwnaeth pob un ohonynt ei ran yn ganmol­adwy o gofio eu hoed a’u diffyg profiad. Dyma enwau’r gweddill o’r cast: Elwyn Roberts (Perdiccas), Myrddin Gruffydd (Ptolemy), Vin­cent Roberts (Mazares), Enid Huws (Proffwydes Delphi), Ffrancon Roberts (Philotas), John Ff. Davies (Dar­ius, brenin Persia), Clive Llewelyn (y Tywysog Bessus), Gwen Owen (Brenhines Persia), Diana Evans (ei merch), John Elwyn Hughes (Clei­tus), Meirion Parry (y Cadfridog Parmenian), Delyth Pardoe (Rox­ana), June Davies, Carys Hughes a Dorothy Roberts (Morynion y Deml), Dewi Morris, LIion Jones a Geraint Williams (milwyr).

Yr oedd y perfformiad drwyddo—gwaith yr actorion ar y llwyfan, a llafur dyfal y sawl a ofalai am ei holl reidiau—yn enghraifft glodwiw o gydweithrediad hapus a llwyddiannus rhwng staff a disgyblion. Llongyfarchwn yn galonnog y Prif­athro, Mr Ronald Pardoe, a phawb a fu’n gyfrwng i roi i ardalwyr Dyffryn Ogwen ddehongliad mor gywir o neges y ddrama rymus hon—neges nas dysgwyd hyd yn hyn, ysywaeth, gan deyrnedd daear, sef mai oferedd yw holl ymdrechion uchelgeisiol dyn, pa mor dalentog bynnag y bo hwnnw os sylfaenir hwy ar drachwant am allu ac awdurdod, ar dreisio cyd-ddyn a thywallt gwaed.

*          *          *

Roedd darllen yr adolygiad yn peri i mi fynd i lawr lôn atgof yn syth. Bu sawl tro trwstan yn ystod yr ymarferion – a hefyd yn ystod y perfformio ei hun yn yr Ogwen Cinema! Hyd y cofiaf, Mr Ieuan Llewelyn Jones oedd yn cynnal yr ymarferion efo ni a byddai ei wraig, Eurwen, yn dod i’r ysgol i’w helpu ambell waith. Caem hwyl fawr wrth ymarfer a chofiaf fel y byddai Frank Williams (o Faes Bleddyn), John Ffrancon Davies (o Faes Coetmor), Vincent Roberts (o Adwy’r Nant) a minnau (o Fraichmelyn) yn cael hwyl fawr bob tro y clywem gyfeiriad at le o’r enw Egbertana; byddai un ohonom yn siŵr o ofyn ’Be’ am Herbertana, Cuthbertana, Hubertana, aballu?’. Ar adegau eraill, byddem yn sicr o ddod o hyd i rywbeth neu’i gilydd a godai hwrdd o chwerthin arnom – a difetha’r ymarfer am rai munudau.

Ar gyfer y perfformiadau eu hunain, Mrs Eirwen Llewelyn Jones oedd wedi gofalu bod gwisgoedd pawb mor driw ag y bo modd i gyfnod y ddrama ac roedd John Ffrancon, Frank a minnau’n gorfod gwisgo math o ’sgertiau’ byr a rhyw stribedi o fetal yn hongian i lawr drostynt – hynny, heb sôn am y ’grefi brownin’ yr oedd yn rhaid i ni ei rwbio ar ein breichiau a’n coesau i roi gwedd dramorol arnom. Doedd neb wedi meddwl y byddai’r gwres cryf o lampau’r llwyfan wedi achosi i’r brownin redeg yn ffrydiau i lawr ein coesau nes gwneud i rywun feddwl am groen sebra.

Bu ambell dro chwithig a barodd embaras hefyd, fel yr adeg honno pan oedd Alecsander, a chwaraeid gan Derfel Gruffydd (o Garneddwen), yn syrthio’n farw ar soffa yng nghanol y llwyfan. Wrth iddo fynd yn ôl yn wysg ei gefn i orwedd ar y soffa, cododd ei ’sgert’ yn ddirybudd. ’Wnâi hynny mo’r tro i’r hen Derfel, wrth gwrs, a chododd ar ei eistedd, tynnu’r ’sgert’ i lawr, a marw eto – i sŵn bonllefau o chwerthin o’r gynulleidfa!

A dyna’r olygfa honno pan oedd tri milwr, sef Frank, John Ffrancon a minnau ar y llwyfan, yn cymryd arnom ein bod yn feddw ond aeth pethau’n llanast pan roddodd un ohonom y ciw anghywir (a hynny ddwywaith yn olynol) i’w gydactor a pheri i ni fynd drwy ddeialog tair tudalen deirgwaith – afraid dweud mai’r hyn oedd yn mynd drwy feddyliau’r gynulleidfa (heb sôn am y tri actor!) oedd: ’Rydan ni wedi clywed y sgwrs yma o’r blaen … a ddwywaith cyn hynny hefyd!’ Afraid dweud nad aeth yr un o’r tri ohonom ymlaen i fod yn actorion!

Dro arall, roedd y Fam Frenhines, sef Ann Gwyn Evans (Min Ogwen, ger Cae Gias), wedi rhoi gorchymyn i Mazares (Vincent Roberts) fynd i nôl dŵr i olchi traed Alecsander. Troes Vince i fynd allan i gefn y llwyfan trwy agoriad yn y llenni duon. Gwaetha’r modd, doedd yr agoriad ddim yn amlwg a bu Vince yn ymbalfalu’n wyllt ar hyd y llenni yn ceisio dod o hyd i ble gallai eu gwahanu i gael hyd i’r ffordd allan. Ond methiant fu ei ymdrechion a safodd, wedi ildio’n llwyr, yn wynebu’r gynulleidfa â’i freichiau ymhleth. Yna, yn wyrthiol bron, ymddangosodd llaw yn dal desgil drwy agoriad yn y llenni wrth ymyl Vince a gosod y ddesgil yn ei law. Mwy o chwerthin o blith y gynulleidfa a Vince yn cerdded fel pe na bai dim wedi digwydd a chyflwyno’r ddesgil, yn gwbl ddiffwdan, gyda’r geiriau: ‘Dyma eich dŵr, meistr’. A dyna ddiwedd gyrfa fer Vince fel actor!

 

A dyna hefyd f’ymddangosiad cyntaf ac olaf innau yn ceisio ‘actio’ ar lwyfan!

 

Caerberllan

Cae Berllan
Llun o Gaerberllan yn 2015

 

Mae’r rhesi tai a adeiladwyd yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar gyfer cartrefu gweithwyr chwarel y Penrhyn yn nodweddiadol o bensaernïaeth Dyffryn Ogwen. Cymharer er enghraifft res tai deulawr Stryd John neu Fryntirion ar dir stad annibynnol Cefnfaes â bythynnod un llawr Braichmelyn a Chaerberllan ar stad y Penrhyn.

Bryntirion
Bryntirion yn 2015

 

Mae Stryd John a Bryntirion yn dyddio i gyfnod ar ôl 1820 yn fuan wedi sefydlu pentref Bethesda, ac mae Map y Degwm yn 1844 yn dangos fod rhannau o Fraichmelyn a Chaerberllan hefyd yn sefyll bryd hynny. Adeiladwyd tai’r ddwy ardal o gerrig a’u toi â llechi yn ôl y traddodiad lleol. Oddi fewn mae cynllun y tai yn syml, mae’r tai un llawr yn cynnwys dwy ystafell ar y llawr a chroglofft uwch law, tra bo gan y tai deulawr ddwy ystafell i lawr grisiau a dwy yn y llofft. Cysgodir drysau tai Caerberllan a Braichmelyn gan fargod isel a chyplysir hwy â gardd helaeth naill o flaen neu y tu cefn i’r tŷ yn unol â threfn cynllunio stad y Penrhyn. Nodwedd arall gyffredin i’r rhesi hyn oedd lleoli’r cwt glo o flaen y tŷ, fel y gwelir yng Nghaerberllan neu fythynnod Dol Goch ym mhen arall y pentref.

 

Braichmelyn

Braichmelyn oddeutu 1900. Delwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Mae’r  rhesi tai uchod yn perthyn i gyfnod cyn awdurdodi deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi bod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig oedd â mynedfeydd a oedd yn llai na phum troedfedd eu lled a deg troedfedd eu huchder, megis y rhai a oedd yng Nghae Star a Davis Court a Williams Court ar gyrion y Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4,000 at y gwelliannau hyn sydd i’w gweld er enghraifft yng nghynlluniau strydoedd tai ym Mynydd Llandygái ac ym Mhenybryn ym Methesda sy’n dyddio i gyfnod ar ôl y ddeddf.

Griff Edwards 1875
Griffith Edwards o’r llun o Bwyllgor Streic 1974

Un o breswylwyr pwysicaf Caerberllan yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd Griffith Edwards a drigai yn rhif saith. Ef oedd ysgrifennydd Capel Bethesda, addoldy pwysicaf yr Annibynwyr yn y gymdogaeth ac ef hefyd oedd un o arweinwyr gweithlu Chwarel y Penrhyn yn eu brwydr i ennill cydnabyddiaeth i Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn y chwarel. Golygodd ei ymlyniad i’r achos hwn dros gyfnod o ddeng mlynedd ar hugain iddo wrthdaro yn aml â pherchnogion y chwarel. Yr oedd Griffith Edwards yn aelod o bwyllgor streic 1874 dan arweiniad Robert Parry, Y Llywydd, ac yn y llun enwog sydd o’r pwyllgor yn ymresymu â’r Hen Lord, ef sy’n sefyll y trydydd o’r chwith uwchben y bwrdd. Ym mis Mai 1885 cafodd ei gyhuddo gan George Sholto, olynydd yr Hen Lord, o gamarwain y chwarelwyr ynghylch diddymu cytundeb Pennant Lloyd a thrannoeth cafodd rybudd y byddai’n colli ei waith a’i gartref yn rhif 7 Caerberllan. Cafodd ei waith a’i denantiaeth yn ôl ymhen y mis ond gyda’r rhybudd canlynol: ‘the managers will be specially desired to report on your future conduct’.

grif edwards 1900
Griffith Edwards yn 1900, Ysgrifennydd Pwyllgor Streic 1900-03

Yr oedd Griffith Edwards yn un o arweinyddion streic 1896-7 ac yn Ysgrifennydd y Pwyllgor yn ystod Streic Fawr 1900-03. Yn sgil ei ymroddiad a’i egwyddorion cafodd ei droi allan o’i denantiaeth yng Nghaerberllan ac ni chafodd ei waith yn ôl yn y chwarel ar derfyn yr ymrafael ychwaith.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ffynonellau

Alfrey, Judith. 2001. Rural Building in nineteenth century North Wales: the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis,CXLVII (1998), tt. 199-216.

Gwyn, David. 2000. Vaunting and Disrespectful Notions:  Charles Mercier’s Portrait of the Penrhyn Quarry Committee and Lord Penrhyn. Trafodion Cymdeithas Hanes  Sir Gaernarfon, 61, tt. 99-110.

Roberts, Ernest. 1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

 

 

Cwm Idwal

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Llyn Ogwen a Nant y Benglog, Llyn Idwal a Chwm Clyd o gopa’r Garn

 

aaam-sedgwick1
Adam Sedgwick, Athro Daeareg, Prifysgol Caergrawnt

Dychmygwch eich bod yn ymweld â Chwm Idwal yn 1831 ac yn gweld dyn ar gefn ceffyl a nifer o fechgyn ieuanc yn casglu darnau o greigiau er mwyn iddo wneud astudiaeth fanwl ohonynt a’u cofnodi’n ofalus.Y gŵr oedd Adam Sedgwick (1786-1873), athro daeareg ym mhrifysgol Caergrawnt a chlerigwr ordeiniedig yn yr Eglwys Anglicanaidd yn ôl arfer y cyfnod. Y bechgyn ieuanc oedd ei fyfyrwyr, ac yn eu plith roedd llanc hynod ddisglair o’r enw Charles Darwin. Ystyriwch hefyd y cyfnod. Ym mhen gogleddol Nant Ffrancon yr oedd Richard Pennant yn gosod seiliau’r chwyldro diwydiannol yn chwarel Cae Braich y Cafn, ac ym mhen deheuol y dyffryn yr oedd rhai o feddylwyr academaidd amlycaf chwyldro dysg yn gosod sylfaeni’r gwyddorau naturiol ym meysydd daeareg ac esblygiad biolegol. Ystyrir Sedgwick yn un o dadau sylfaenol gwyddor daeareg fodern. Ef, yn dilyn ei waith yng Nghwm Idwal, a sefydlodd ddosbarthiad creigiau’r cyfnod Cambriaidd, a phriodoli’r enw Lladin ar Gymru i gyfnod eu ffurfiant. Roedd hynny yn union fel y rhoddwyd enwau llwythau Brythonig Cymru, yr Ordoficiaid a’r Silwriaid, i’r cyfnodau daearegol a ddilynodd. Digon yw nodi mai dosbarthiad y systemau hyn sy’n sefydlu trefn olyniaeth daeareg yr holl fyd erbyn hyn.

charles-darwin
Charles Darwin yn 1838 yn ŵr ifanc 30 oed; braslun gan yr arlunydd George Richmond

Yn dilyn ei ymweliad â Chwm Idwal cerddodd Darwin o Nant Ffrancon i’r Bermo gan sylwi ar dirwedd a daeareg Eryri. Ychydig wythnosau yn ddiweddarach ymunodd â mordaith wyddonol y Beagle i Ynysoedd y Galápagos. Ar y fordaith sylwodd ar arfordir pegwn eithaf De America a gweld yno rewlifoedd yn llenwi’r dyffrynnoedd hyd at lannau’r môr a sylweddoli fel y gallasai grym nerthol y rhew drawsnewid y tirlun yn ei gyfanrwydd i greu mynyddoedd, dyffrynnoedd, llynnoedd a nodweddion ffisegol tebyg i’r rhai a welodd ar ei daith drwy Eryri. Digon yw nodi i ymchwil Darwin yn Ynysoedd y Galápagos arwain at gyhoeddi ei gyfrol enwog The Origin of Species a drawsnewidiodd holl gredo’r byd academaidd am esblygiad yr hil ddynol, ond stori arall yw honno na thrafodwn yn y fan hon. Mae’n ddiddorol nodi, er hynny, nad oedd Sedgwick, fel clerigwr ordeiniedig, yn fodlon derbyn damcaniaeth chwyldroadol Darwin am esblygiad y ddynol ryw.

Pe byddai Sedgwick yn fyw heddiw fe fyddai wedi rhyfeddu o wybod am hanes datblygiad y cyfnod Cambriaidd y gwnaeth ef gymaint i’w ddiffinio. Yn y cyfnod Cambriaidd, oddeutu hanner biliwn o flynyddoedd yn ôl, yr oedd uwch-gyfandiroedd Pannotia a Gondwana yn hollti yn hemisffer y de ac yn graddol symud i gyfeiriad hemisffer y gogledd.

gondwonoland
Cynllun o gyfandiroedd symudol Gondwana yn ystod cyfnod y Triasig, tua 190 miliwn o flynyddoedd yn ôl

Yr oedd Gondwana i dorri i fyny i ffurfio Laurentia, Baltica a Siberia. Nid oedd planhigion yn tyfu ar wyneb y cyfandiroedd hyn gyda’r canlyniad fod gwyntoedd cryfion a glaw yn golchi gwaddodion oddi ar y tir i’r moroedd bas a oedd yn cylchu’r cyfandiroedd cynnar. Yn y môr yr oedd bywyd newydd yn ffynnu ar ffurf treiliobeitau (arthropodau môr) a brachiopodau (anifeiliaid morol di-asgwrn cefn) ac yn arwain at greu amrywiaeth o ffurfiau amlgellog gwahanol. Ar ddechrau’r cyfnod Cambriaidd yr oedd cyfres o ynysoedd folcanig ar hyd ymyl ogleddol uwch gyfandir Gondwana ac yn raddol daeth y rhain at ei gilydd i ffurfio micro-gyfandir Afalonia. Mae rhan o’r micro-gyfandir hwn yn cyfateb i’r hyn sydd heddiw yn ffurfio gogledd a gorllewin Cymru. Yn y cyfnod Cambriaidd yr oedd y rhan hon yn ymsuddo i ffurfio basn morol dwfn a dderbyniai waddodion a olchwyd i mewn iddi dros gyfnod o tua 150 miliwn o flynyddoedd. Mewn cyfnodau pan oedd dyfroedd y basn yn ddwfn dyddodwyd haenau o laid a mwd. Cafodd y dyddodion hyn eu hechdynnu a’u trawsffurfio yn y cyfnod Ordoficaidd a ddilynodd i ffurfio llechfeini Cambriaidd Eryri. Yn yr un cyfnod yr oedd grymoedd tebyg yn ffurfio basnau morwrol ar ymylon micro-gyfandir Laurentia ac mewn amser yr oedd y rhain hefyd i arwain at greu haenau’r llechfeini Cambriaidd yng Ngogledd America.

nant-ffrancon-oes-yr-ia
Llun o arfordir Tierra del Fuego heddiw gyda thirwedd a rhewlifau tebyg i rai Nant Ffrancon 14 mil o flynyddoedd yn ôl

Dyma felly yn fras iawn y cefndir daearegol i sefydlu diwydiant llechi Gwynedd a thaleithiau Vermont ac Efrog Newydd yng Ngogledd America. A dyma bontio’r gagendor rhwng hanner biliwn o flynyddoedd yn ôl pan oedd creigiau Cambriaidd Cwm Idwal, Eryri a Gogledd America yn eistedd dros begwn y de, a chyfnod diweddar y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan aeth ymfudwyr o Fethesda a Gwynedd i sefydlu’r diwydiant llechi yng Ngogledd America. Pe gwyddai Richard Pennant am olud llechi Vermont siawns na fyddai wedi ceisio eu datblygu i ychwanegu at fuddsoddiad ei deulu ym mhlanhigfeydd siwgr y Caribî. Ond yn ystod cyfnod ei olynwyr yn Chwarel y Penrhyn yn bennaf yr ymfudodd llech gloddwyr Dyffryn Ogwen i ddatblygu golud llechi ardaloedd gogledd ddwyrain yr Unol Daleithiau. Mae’n rhyfedd meddwl sut y gall un rhan o’r byd ymelwa o wasgfa economaidd rhan arall o’r byd, a thrwy hynny greu cysylltiad rhwng dwy gymdeithas mewn dau gyfandir pellennig. Byddai Sedgwick wedi rhyfeddu o ddeall hynny bid sicr!

Ffynonellau 

Roberts, Brinley. 1978. O’r Ddaear Gyntefig hyd y Presennol: y perspectif daearegol. Y Creu, Gol. R. Gareth Wyn Jones a J. Ll. W. Williams. Y Gwyddonydd, Cyfrol 16, Rhif2/3, 82-95.

James, Evan L. 1978. Y Cyfandiroedd Symudol. Y Creu. Gol. R. Gareth Wyn Jones a J. Ll. W. Williams. Y Gwyddonydd, Cyfrol 16, Rhif 2/3, 96-103.

Parc Cenedlaethol Eryri/Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Cyfoeth Naturiol Cymru (dim dyddiad) Pamffled –Taith Darwin trwy Eryri.

Ogwen Banc

pen036
Map Johnson o Ogwen Banc yn 1855. Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau’r Penrhyn PFA/6/173

Cynlluniwyd tŷ Ogwen Banc gan Benjamin Wyatt ar gyfer teulu ei feistr Richard Pennant yn ystod deng mlynedd olaf y ddeunawfed ganrif. Er mai fel asiant hirben Stad y Penrhyn y cofir am Wyatt yn bennaf, yr oedd hefyd yn gynllunydd adeiladau a gymhwysodd ei hun fel cynllunydd ar fferm ei deulu yn Weeford, Swydd Stafford.

Adeiladwyd y tŷ yn arbennig ar gyfer teulu’r Penrhyn ac fe’i disgrifiwyd yn 1816 fel ‘an elegant pavilion’ i’w ddefnyddio ‘as an occasional resort  for refreshment and recreation paying a morning visit to the quarry, or to other objects of curiosity in the vicinity’. Gellwch ddychmygu’r olygfa:  y teulu a’r dewisedig rai yn cyrraedd mewn crandrwydd ar ôl teithio ar Ffordd y Lord, y ffordd newydd o’r Penrhyn i Ogwen Banc i wylio’r gwaith yn y chwarel mewn rhyfeddod fel petaent ar safle Cape Canaveral yn edrych ar lansiad y llong ofod ddiweddaraf.

pont-ogwen-banc
Pont Ogwen ger Ogwen Banc

At hynny, ystyriwch leoliad bendigedig y safle fel yr oedd yn 1790. Yr afon yn byrlymu heibio mewn dolen tra gwahanol i’w llwybr presennol, a phenrhyn o dir yn ymwthio allan o flaen y tŷ gyda phont yn croesi i dir glas agored ar ochr draw yr afon. Meddai Edmund Hyde Hall wrth ddisgrifio’r lleoliad delfrydol hwn ar ei ymweliad rhwng 1809 ac 1811 – ‘This is a very beautiful place , at once protected, decorated and almost hidden by its recent plantations… Before it either roars or growls, according to the season, the cataract, which, gliding in swift stream through the single arch of the bridge above, becomes beautifully broken into falls over and among the dark rocks. The bridge itself has the parapet ornamented in a way which, in my own opinion, is not very becoming, but upon the whole the greenness and lively floridity of the plantations give the place the character of an emerald set in the waste. Seats formed and painted like mushrooms are placed in the different points of view, and from them the quarry, more particularly, is very distinctly seen’.

Paradwysaidd le, os bu erioed ei debyg yn ôl y disgrifiad, ac yna ar y gorwel, un o ryfeddodau mawr a mwyaf cynhyrfus y cyfnod: diwydiant a diwydiant y chwarel yn benodol, yn sŵn y morthwylio, sŵn y saethu, rhyferthwy’r clogwyn yn rhwygo a channoedd o ddynion yn ymlafnio ym môn y graig.

ogwen-banc-ddoe
Tŷ gwreiddiol Ogwen Banc. Delwedd drwy ganiatâd Cwmni Gwyliau Ogwen Banc

Hon oedd chwarel Cae Braich y Cafn dan arolygiaeth yr enwog William Williams o’r Tŷ Newydd yn Llandygái, a’r gloddfa yn dilyn gogwydd y graig tua’r gorllewin yn gyfres o dyllau dyfnion – Twll yr Hen Chwarel, Twll Nantwich, Chwarel y Pwll, Porth yr Hir a Twll Dwndwr Isaf. Golygfa i ryfeddu ati bid siwr, a’r dethol rai heb sylweddoli efallai eu bod yn dystion i dwf syniadaeth newydd yn ymwneud â chyfalafiaeth ac ariangarwch.

Mae’n anodd dychmygu’r gwychder a fu yn Ogwen Banc, wedi’r cyfan yma y difyrrwyd y Brenin Edward a’i wraig ar eu hymweliad â theulu’r Penrhyn yn 1894. Yn y man er hynny, daeth cyfnewidiadau mawr i’r safle.

ceunant-ogwen-banc3
Ceunant Ogwen Banc

Yn ystod dauddegau’r ugeinfed ganrif unionwyd llwybr yr afon i lifo drwy gafn cul rhag i’w dyfroedd foddi twll y chwarel gerllaw. O ganlyniad, golygfa bur wahanol sydd yna heddiw gyda thomennydd y chwarel yn pwyso’n fygythiol uwchlaw’r safle a chyfres o dai pren yn swatio rhwng  planhigfa’r coed ffawydd. Mae’n olygfa sydd bellach yn gwireddu cyfeiriad un o’r sylwebyddion cynnar yn 1810 a nododd wrth iddo ganmol gorchestion y cynllunydd, ‘Wyatt had given variety and life to a most dreary and forlorn waste’. Byddai Walter Davies, y sylwebydd, yn rhyfeddu o weld y cyfnewidiadau sydd wedi gweddnewid Ogwen Banc erbyn heddiw.

ogwen-bank-heddiw
Ogwen Banc heddiw

Ffynonellau

Jones, Peter Ellis. 1981.  ‘The Wyatts of Lime Grove, Llandygai’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 42.  tt. 81-116

Hall, Edmund Hyde. 1809  – 1811 A Description of Caernarvonshire. Gol. E Gwynne Jones, 1952 Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon , Cyfres Record Rhif 2. Caernarfon.