MEDAL y D.C.M.

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd, Andre Lomozik.

Sefydlwyd y Fedal D.C.M. (Distinguished Conduct Medal) ar y 4ydd o Ragfyr 1854, gyda gwarant brenhinol, yn ystod rhyfel y Crimea, fel gwobr i swyddog gwarant, swyddog heb gomisiwn a dynion am wasanaeth gwrol ar faes y gad, gan y Frenhines Victoria. Roedd y fedal yma’n dod chweched mewn dilyniant ac anrhydedd i’r Groes Victoria, ond yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd pryder wedi codi oherwydd y nifer o fedalau oedd yn cael eu gwobrwyo, ac yn dibrisio gwerth y D.C.M. felly penderfynwyd creu medal newydd sef y Fedal Filwrol, am wasanaeth o ddewrder ar dir sych. Sefydlwyd y fedel yma ar y 25ain o Fawrth 1916, ac ei ôl-ddyddio i 1914, o’r dyddiad yma ymlaen dyma’r wobr a roddwyd am ddewrder, a cadwyd y D.C.M. fel gwobr am ddewrder eithriadol ar faes y gad. Gwobrwywyd y fedal gyntaf yn 1885, ac yn 1993 fe derfynwyd y D.C.M. y C.G.M. a’r D.S.O. er mwyn creu medal newydd C.G.C. (Conspicuous Gallantary Cross) nad oedd yn gwahaniaethu rhwng rhengoedd yr lluoedd arfog. Rhwng 1884 a 1993 fe wobrwywyd 29,800 o filwyr gyda’r D.C.M. am eu dewrder mewn gwahanol ryfelgyrchoedd.image

Un o’r milwyr yma oedd gŵr ifanc o Dregarth, a fu yn ymladd yn y rhyfel byd cyntaf, sef Sargeant Jack Malancthon Williams, cafodd ei anafu yn 1915, ac roedd yn rhaid torri ymaith rhan o’i fraich chwith gan fod ei anaf mor ddrwg, ond cyn derbyn triniaeth am ei glwyfau eu hyn, arhosodd ar faes y gad i helpu milwyr eraill a oedd wedi eu hanafu, ac annog y milwyr eraill o’i gwmni ymlaen, cyn cerdded yn ôl heb gymorth ar hyd y ffoes cenadwri i’r orsaf cymorth cyntaf.   Mae ei hanes i’w weld mewn adroddiad ar y 16eg o Dachwedd 1915, tudalen 11433 o’r ‘London Gasette’. Pan gyrhaeddodd adref yn ôl i’w ardal enedigol rhoddwyd croeso anrhydeddus iddo, a dyma sut mae’r adroddiad yn ymddangos yn yr Herald Cymraeg ar Dachwedd 30ain 1915.

CROESAWU GWRON Y D.C.M. YM METHESDA

Yr oedd dydd Sadwrn yn ddiwrnod pwysig yn hanes Bethesda, diwrnod y cofir am dymor maith am dano. Dydd ydoedd i groesawu milwr clwyfedig o faes y frwydr, sef Sargeant J. M. Williams, a enillodd y D.C.M. am wrhydri yn Festubert, ar Fedi 25ain. Er gweled ei law aswy bron wedi ein thori ymaith, a’i glwyfo yn ei ysgwydd, gwrthododd bob cynhorthwy ar y pryd, a chynorthwyodd glwyfedigion eraill o’i amgylch a chalonogodd ei gydfilwr i fyned ymlaen i ennill y frwydr ac am ei ddewrder a’i hunanaberth yr enillodd yr anrhydedd o D.C.M. Mab yw Sergt. Williams i Mr  a Mrs Melancthon Williams, Tregarth, a bu yn gweithio yn Chwarel y Penrhyn hyd doriad allan y rhyfel. Yr oedd bob amser yn ddyn ieuanc hynod boblogaidd ymhlith ei gyd-ieuenctid, a chymerai ran flaenllaw yn chwaraeon yr ardal.jack m

Ffurfiwyd pwyllgor yn y cylch i’w groesawu gartref, a phenderfynwyd cychwyn gorymdaith o’r gwirfoddolwyr ac eraill o’i gartref yn cael ei blaenori gan Seindorf Bechgyn y Clio. Trwy garedigrwydd Mr Richard Jones, Llangollen Hotel, caed cerbyd, ac ynddo yr oedd y gwron a’i rieni a phedwar milwr clwyfedig eraill o’r ardal, sef Pte. William Pritchard, Elfed Terrace, a Pte John Williams, Braichmelyn, a glwyfwyd yn Ffrainc; Pte. William Thomas, Tregarth, a’r Morwr Owen R. Davies. Rynys, a glwyfwyd yn y Dardanells. Rhoddwyd derbyniad brwdfrydig i’r orymdaith ym Methesda. Yr oedd y masnachwyr wedi rhoddi baneri allan a’r brif heol yn llawn o edrychwyr. Chwaraeodd y seindorf drwy y pentref, ac yr oedd golwg urddasol ar y gwirfoddolwyr a’u swyddogion yn gorymdeithio drwy y brif heol. Wedi’r orymdaith cynhaliwyd CYFARFOD CYHOEDDUS yn y Neuadd, ac er mor eang yw y Neuadd nid oedd ddigon i ddal y dyrfa fawr oedd wedi dod ynghyd i groesawu gwron y D.C.M. Llywyddwyd y cyfarfod gan yr Athro David Llewelyn, Llanllechid, a dywedodd eu bod wedi dod yno i roddi “welcome home” i wron o faes y frwydr. Darllenodd y llywydd lythyrau oddi wrth Mr W. D. Hobson, Bangor; Capten Cooke, yr Henadur W. J. Parry, Parch J. T. Job, a Mr E. R. Jones yn gofidio oherwydd amgylchiadau yn eu rhwystro i fod yn bresennol yn y cyfarfod. Dywedodd y Llywydd fod cynllun  Arglwydd Derby i gael ei weithio yn yr ardal yr wythnos nesaf, ac os bu anghydwelediad yr oeddynt wedi dod bellach i ddealltwriaeth ac yn dymuno ar i bawb roddi derbyniad teilwng i’r canfasers.

Galwyd ar y Parch. William Morgan, M. A., i annerch y cyfarfod. Dywedodd mai’r gymwynas orau i Sargt. Williams a fyddai gweled llu o’r dynion ieuainc yn ymuno a’r fyddin. Os collodd y gwron ei law aswy chyll ef byth ei glod. Beth sydd mor gysegredig ag amddiffyn y wlad, a ellir mwy o hunanaberth na’r hyn a wnaeth y milwr clwyfedig yma? Peryglodd ei fywyd ei hyn wrth geisio achub a chynorthwyo milwyr eraill. Os nad yw dyn am amddiffyn ei wlad nid oes ganddo hawl o gwbl i fyw ynddi. Tro annheilwng yw ffoi yn llechwraidd a pheidio ymuno a gadael i eraill ymladd trosom.

Dywedodd y Parch. H. Jones Davies, Tregarth ei fod yn falch o gael croesawu ei gyfaill, Sergt. Williams yn ôl o faes y rhyfel. Wrth gerdded llwybr hunanaberth cerddodd yr un llwybr a Iesu o Nazareth. Llongyfarchai ef fel patrwm o filwr o’r fyddin newydd. Dywedodd Duc Wellington ymhen ysbaid ar ôl brwydr Waterloo mai segurwyr a meddwyn oedd yn ymuno a byddin Prydain Fawr, ond y mae yn wahanol iawn heddiw.

Galwodd y Llywydd ar Mrs Dr Pritchard i

GYFLWYNO FFON HARDD

I Sergt. Williams fel arwydd fechan o serch ac edmygedd yr ardal iddo am ei wrhydri ar faes y frwydr. Derbyniodd y milwr clwyfedig yr anrheg o law y foneddiges gyda gwyleidd-dra sydd yn nodweddu’r Celt ar lawer adeg yn ei fywyd, ac yna chwaraeodd y seindorf “For he’s a jolly good fellow.”

Galwodd y Llywydd ar Mr Melancthon Williams, a dywedodd ei fod yn datgan eu diolchgarwch fel teulu iddynt yn wyneb y profedigaethau yr oeddynt wedi myned trwyddynt yn ddiweddar. Ei eiriau ef a’i briod i’w dau fab cyn iddynt fyned i ymladd tros eu gwlad oeddynt am iddynt gofio gwneud eu dyletswydd a throi at Dduw i ofyn am nerth yn nydd y frwydr.

Chwaraeodd y seindorf i ddiweddu’r cyfarfod “Hen Wlad fy Nhadau”.

Wrn gladdu Moel Faban

wrn gladdu
Yr Wrn a ddarganfuwyd yn y gistfaen yng nghanol carnedd rhif 554 (iii)

Mewn archwiliad oddeutu 1869 darganfuwyd wrn pridd mewn cist fechan a gladdwyd yn y garnedd fwyaf o’r tair sy’n coroni copa Moel Faban ar uchder o 409 metr. Mae’r wrn bellach yn rhan o gasgliad amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen. Nid oes dim nodedig yn ffurf yr wrn. Mae’n cyfateb i ffurf y mwyafrif o’r yrnau claddu o’r Oes Efydd sydd wedi eu darganfod mewn tomennydd claddu ar hyd ac ar led Prydain. Saif oddeutu 20 centimetr mewn maint gyda’r rhan uchaf wedi ei fodelu ar lun tair coler diaddurn, ond ar ran fewnol ceg y llestr mae cyfres o dyllau mân wedi eu hargraffu yn y clai. Darganfuwyd wrn tebyg, ond gydag addurn llinellog llawer mwy amlwg, yn nhomen gladdu fawr Carnedd Howel ger Llys y Gwynt a archwiliwyd yn yr un cyfnod â thomen Moel Faban. Perthyn yr yrnau hyn i gyfnod yr Oes Efydd a gellir ei ddyddio i rhwng 2000 a 1800 cyn Crist. Yr yrnau hyn yw’r celfi hynaf a ddarganfuwyd yn Nyffryn Ogwen hyd yn hyn ac eithrio teilchion y llestri Neolithig a ddarganfuwyd yn yr archwiliadau ym Mharc Bryn Cegin i’r gogledd o Garnedd Howel.

Prif ddefnydd yrnau o’r math hyn oedd cynnwys gweddillion corff losgiad un unigolyn a allasai fod yn ddyn, dynes neu blentyn. Yn aml ymysg y gweddillion cynhwysir eitemau personol megis gleiniau, celfi addurno mewn asgwrn, neu gelfi mewn efydd neu gallestr megis cyllell neu ben saeth, a’r celfi hyn hefyd gan amlaf wedi eu llosgi. Fel arfer caiff wrn o’r fath ei warchod mewn cist fechan a osodir yng nghanol y domen, ond yn aml darganfyddir cistiau eilaidd wedi eu trefnu ar y cylch allanol. Gall y cistiau hyn gynnwys wrn ond fel arfer corff losgiad yn unig a ddarganfyddir ynddynt a chredir y byddai’r esgyrn wedi eu cynnwys mewn basged neu gwdyn organig yn wreiddiol.

20210121_171149
Y tair carnedd o Oes yr Efydd ar gopa Moel Faban

Mae’n syndod faint o domennydd claddu o fath y Foel sydd yn Nyffryn Ogwen. Amcangyfrifir bod o leiaf bump ar hugain o garneddau yn yr ardal, rhai ar eu pen eu hunain yn coroni copaon y prif fynyddoedd ac eraill yn gasgliad bychan megis mewn mynwent o fath fel yr enghraifft uwch law Bwlch Molchi. Ar Garnedd Llywelyn mae’r domen gerrig yn 26 troedfedd mewn diamedr a chylch yr enghraifft ar Garnedd Dafydd yn 50 troedfedd. Archwiliwyd y domen ar gopa’r Drosgl yn ddiweddar ond er mor drwyadl yr archwiliad yr oedd lleoliad agored y safle a dinistr cenedlaethau o ymyrraeth wedi dylanwadu yn drwm ar ganlyniadau negyddol yr archwiliad. Yn anffodus mae mwyafrif y carneddau mewn cyflwr drylliedig gyda’r canol naill ai wedi ei gloddio i wneud cell neu’r domen wedi ei gwastatáu’n llwyr hyd at ei seiliau. Mae’n bur debygol mai pwysigion y gymdeithas a gleddid yn y carneddau hyn.

Un agwedd yn unig ar fywyd y gymdeithas a gynrychiolir yn y carneddau. Hwn oedd y cyfnod pryd y defnyddiwyd celfi metel am y tro cyntaf, celfi o gopr ac yna amalgam tun a chopr i wneud efydd. Yr oedd hwn yn gam technolegol eithriadol bwysig ac o’i ystyried, roedd yn gychwyn yr oes fetel yr ydym ni yn byw ynddi heddiw bedair mil o flynyddoedd yn ddiweddarach. Celfi pwysicaf y cyfnod oedd cyllyll a bwyeill o wahanol fathau ac yna datblygwyd arfau ymosodol megis cleddyfau a gwaywffyn. Datblygwyd hefyd dlysau er addurno megis breichledau, modrwyau a chlustdlysau. Roedd rhai mewn copr ac efydd, rhai mewn cerrig amryliw, rhai mewn math o wydr ac yn bennaf mewn aur. Hyd eto nid oes dim o’r celfi hyn wedi eu darganfod yn Nyffryn Ogwen ac eithrio un fwyell efydd sydd o leoliad ansicr a ddisgrifiwyd yn benagored iawn fel ‘college wood, Penrhyn’.

20201101_223111
Lleoliad y carneddau ar gopa Moel Faban – mae’r tair carnedd wedi dioddef o gael eu chwalu ac mae canol dwy ohonynt bellach yn gytiau crynion. Cynllun wedi ei gyhoeddi drwy ganiatâd y Comisiwn Brenhinol, Aberystwyth

Mae’n rhyfedd meddwl fod cyfnod arloesol Oes yr Efydd a barhaodd am yn agos i fil a hanner o flynyddoedd wedi ei gynrychioli yn Nyffryn Ogwen gan nifer bychan o yrnau claddu a bod eu cynnwys o gorfflosgiadau wedi eu gwasgaru i’r pedwar gwynt dros dreigl amser. Gall hanes fod yn eithriadol greulon ac amhersonol ambell dro.

Ffynhonnell 

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, Llundain

Meddai Syr Ifor

Neilltuodd Syr Ifor Williams rai penodau yn ei lyfr Enwau Lleoedd ar gyfer trafod geiriau cyffredin sy’n perthyn i lyn cors a phwll, i goed a llysiau ac i nodweddion eraill y mae ôl dyn arnynt. Mae’r canlynol yn enwau sy’n berthnasol i’n hardal ni yn Nyffryn Ogwen.

Aber (fel yn Aber Ogwen) –  Mae bêr yn elfen gyffredin yn golygu dwfr a chyda ychwanegiad y rhagddodiad ad– at ber cafwyd yr enw ad-ber sy’n disgrifio genau afon. Yna collwyd d yr ad gan roddi i ni aber fel yn yr enw.

Traeth Lafan – mae cryn ddyfalu ynghylch yr enw hwn. Cred rhai mai o Traeth Wylofain y daw’r enw, o gofio, wrth gwrs, fod cynhebryngau brenhinol tywysogion Gwynedd yn croesi’r traeth i Lanfaes, ac yno y gorwedd Siwan gwraig Llywelyn Fawr er enghraifft. Sylwodd Syr Ifor, er hynny, y gallasai math o wymon y cyfeirir ato fel llafan fod yn berthnasol i enw’r traeth. Ond yna drylliwyd ei ddamcaniaeth o wybod fod sawl cyfeiriad ar gael i gilfachau ar y Fenai yn dwyn enwau fel Efelafen ac Y Felafen.  Mae’r dewis felly yn eang, ond ni feiddiai Syr Ifor dderbyn yr un ohonynt fel y tarddiad cywir.

Coetmor  –  y coed mawr yw tarddiad yr enw sef y goedwig drwchus a amgylchynai’r hen blasty Canol Oesoedd ac a ddisgrifiwyd gan y teithiwr Thomas Pennant yn 1781 fel ’seated in the midst of lofty trees every now and then opening so as to admit sight of the exalted mountains and rocks soaring above with misty tops’.

Cororion –  mae’r enw hwn â chysylltiad uniongyrchol â stori Gwydion yn y Mabinogi yn adeiladu creu i’r moch ar ei daith yn ôl o Ddyfed ar ôl dwyn y moch oddi yno. Ystyr creu yw cwt i’r moch ac enwyd y lle y gwnaethpwyd y creu yn Creu-Wyrion, sef ein Cororion ni heddiw ger Tregarth.

Tref – ei ystyr gwreiddiol oedd cartref y pen teulu a’i feibion. Wedi i’r meibion adael yna ceid Tre’r Meibion, fel yn y fferm ger Talybont Tai’r Meibion, sydd wrth gwrs y drws nesaf i Dy’n yr Hendref neu Ty’n Hendre fel yr adnabyddir y fferm heddiw.

Pentref (megis Pentre’r Felin yn Nhalybont) – tŷ  pennaeth ystâd oedd y dref ac yno yr oedd ef yn byw, ond ym mhen arall yr ystâd, yn y pentref, trigai’r taeogion, yno i weithio’r tir ac i ofalu am y felin.

Yr Achub (neu Rachub) – y Lladin occupo yw gwraidd y gair achub, a gall olygu cymryd gafael o berson, fel Math yn achub Gwydion rhag rhedeg i ffwrdd yn y Mabinogi,  neu gall olygu cymryd meddiant o rywbeth materol, megis achub adeilad fel y golygir yng  nghyfreithiau Hywel Dda.  Felly yn achos pentref Rachub cymryd meddiant o ddarn o dir fyddai achub er mwyn sefydlu’r pentref bur debyg.

Sling – llain neu stribyn cul o dir, yn aml ar derfyn neu ar ymyl ffordd, rydd yr ystyr i sling ac felly i enw’r pentrefan ger Tregarth, ac mae clwt (fel yn Ty’n  Clwt) , llain a dryll yn enwau cyffelyb i’r un math o dir.

Bod  (megis yn Bod Feurig) – mae ystyr bod yn cyfateb i preswyl- fod, sef cartref y teulu, a dyma’r rheswm paham y’idefnyddir fel rhan o enw ar gynifer o gartrefi yng Nghymru. Serch hynny, yr oedd bod hefyd yn cyfateb i’r Hendref yn y drefn Gymreig o drawsdrefa rhwng Hendref llawr gwlad y gaeaf a Hafodty (Fotty) yn ucheldir yr haf.

Llety – gair cyfansawdd o lled, sef hanner, a tŷ.  Ac yn yr hanner arall megis y rhoddid  y dieithriaid i aros gan obeithio y byddai eu harhosiad yn lled gysurus.

Celli, Y Gelli – enw cyffredin ar lwyn o goed sy’n gyfystyr â’r gair grove yn Saesneg, ond nid yn golygu gwigfa o goed cyll fel y cred rhai.

Ysgrafell (megis yn Tanysgrafell) – offeryn i grafu yw ysgrafell, ac yn fwyaf arbennig ar gyfer glanhau ceffyl, ac megis crafu bodolaeth, efallai, ar lain o dir go arw fyddai addasrwydd yr enw hwn yn Nyffryn Ogwen.

Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw

Dyma erthygl gan un o’n cyfranwyr gwadd Deri Tomos, Llanllechid. Mae dolenni at ragor o wybodaeth ar ddiwedd yr erthygl.

panel-1-20190108_140800
Y planedau yn cylchynnu’r haul ym Mryn Twrw.

Ymysg rhyfeddodau Dyffryn Ogwen mae ugeiniau, onid cannoedd, o bentanau a llechi mawrion eraill a gerfiwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg er mwyn addurno nifer o anheddau’r dyffryn. Dyma Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen. Mae nifer ag arnynt ddyddiadau rhwng 1823 a 1843. Wedi’r cyfnod byr hwn aeth yr arfer o’u cerfio allan o ffasiwn ac, i bob pwrpas, yn angof. Yn sicr collwyd nifer ohonynt am byth. Ond o tua 1977 dechreuodd ymchwil, a brwdfrydedd, Gwenno Caffell ac aelodau eraill Cymdeithas Archaeoleg Llandegai a Llanllechid newid yr agwedd ddi-hid hyd yma ac achub nifer o drysorau a fyddai wedi’u colli am byth heb eu gwaith. Yn 1983 cyhoeddwyd y llyfryn (dwyieithog) a oedd i dynnu sylw ehangach atynt (Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Amgueddfa Genedlaethol Cymru). Er, yn ôl y sôn yn y Dyffryn, bu angen cryn berswâd ar yr Amgueddfa Genedlaethol i ymgymryd â’r gwaith ! Mae enwau nifer o’r unigolion a fu’n allweddol yn hyn o beth wedi’u rhestru yn y llyfryn.

Cafell Map DO
Dosbarthiad rhai o Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen (o lyfr Gwenno Cafell).

Yn ddiweddar bu adferiad pellach ym mhroffil y traddodiad wrth i’r artist Sian Owen, sydd â’i gwreiddiau yng Nghaellwyngrydd, ddefnyddio ambell batrwm i ysbrydoli  celf newydd gan drefnu arddangosfeydd a gweithdai pwrpasol. Bu sawl disgrifiad cyhoeddus ar glawr a sgrîn, gan gynnwys rhai gan Magnus Magnusson, Jan Morris a Dewi Prysor.

Mae i bob pentan ei hanes ei hun, ond goroesodd cryn dipyn o gefndir y toreth o fanylion annisgwyl sydd wedi’u cynnwys yng nghynllun un ohonynt. Llechi Seryddol Bryn Twrw yw’r pentan hwnnw. Yn ôl Gwenno Caffell mae’r rhain ymhlith y llechi cerfiedig mwyaf a gofnodwyd. Er nad ydynt, bellach, ym Mryn Twrw maent wedi’u gwarchod yn ofalus. Yn 1983 gwnaethpwyd copi mewn resin ohonynt, sydd bellach yng nghasgliad Storiel (Amgueddfa Bangor).

Pentan Bryn Twrw (DSC_0571) - rhifo
Y pentan yn ei le heddiw. Ar ei dri llechfaen mae 12 o baneli unigol llawn manylion seryddol a sêr ddewiniol.

Wedi’i wneud o dri llechfaen mawr, mae i’r pentan bum pâr o baneli gwyddonol manwl ynghyd â phanel canol lle amgylchynir enwau a dyddiadau teulu Bryn Twrw (Richard  a Grace Jones a’u merch Eleanor) gan ddarluniadau gwych o deulu’r Sidydd.  Y panel sêr-ddewiniol hwn, yn bennaf, sydd wedi dal llygad ymwelwyr diweddar. (Gan gynnwys, yn ôl y sôn, gais gan fyfyrwyr o Fangor ar i’r Parch Aelwyn Roberts fwrw allan gythreuliaid !)  Ond y mae i’r pentan liaws o fanylion eraill sy’n adlewyrchiad dadlennol o’r wybodaeth am seryddiaeth yn 1837 – gan gynnwys manylion clip (diffyg) haul 1836, ymweliad comed Halley yn 1835, y pedair planed (cor-blanedau bellach) newydd a ddarganfuwyd yn negawd cyntaf y ganrif ac, o bosib, un o’r lluniau cyntaf o’r smotyn mawr coch presennol ar wyneb y blaned Iau.

Gwyddom i’r wybodaeth gyrraedd Bryn Twrw yn 1835 o law mathemategydd o’r enw John William Thomas a aned yn Rallt Isaf, Pentir, yn 1805 yn fab i Dorothy a William Thomas, gofalwr cŵn Plas Pentir. (Defnyddiodd John William yr enwau “Arfon” ac yna “Arfonwyson” wrth lythyru a chyhoeddi.)  Mae copi o un llythyr allweddol wedi’i gynnwys yn yr erthygl amdano yn Y Gwyddoniadur Cymreig. Ym meddiant disgynyddion Richard a Grace mae copïau o gylchgronau gwyddoniaeth boblogaidd y cyfnod sy’n dogfennu safon a chynnwys gwybodaeth a diddordeb gwerin ddeallus y cyfnod. Mae’n debyg mai trwy law Arfonwyson y cyrhaeddodd y rhain y dyffryn. Er mai yn Saesneg y mae’r dogfennau hyn, uchelgais John William Thomas oedd sicrhau bod eu cynnwys a’u cefndir ar gael i’r darllenydd Cymraeg. (Cymraeg, wrth gwrs,  yw iaith y pentan.) Treuliodd ei fywyd byr (bu farw o’r diciâu yn 1840 tra’n gweithio yn Arsyllfa’r Brenin yn Greenwich) yn addysgu a chyhoeddi yn Gymraeg ar fathemateg a seryddiaeth. 

Mae hanes bywyd Arfonwyson wedi’i gofnodi’n drwyadl gan y gwyddonydd R. Elwyn Hughes (Pentyrch) ac mewn ambell goffadwriaeth o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Cyhoeddwyd ychydig am ei gyfraniad i ddysgu mathemateg trwy’r Gymraeg – pwnc amserol iawn i ni heddiw – gan Gwyn Llewelyn Chambers.  (Mae erthyglau Elwyn a Gwyn i’w cael yn llawn ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.)  Mae Peter Lord yn cofnodi y paentiwyd llun ohono ar gyfer Cymreigyddion Llundain gan William Roos, yr artist ffasiynol o Gymru, ond diflannodd pob cofnod o’r llun hwn yn fuan wedi’i farwolaeth. Erbyn heddiw diflannodd, hefyd, bob arwydd o’i fedd ym mynwent eglwys Alphege yn Greenwich.

Mae angen mwy o ymchwil i deulu a (unrhyw) disgynyddion i John William Thomas a hefyd fanylion teulu Richard a Grace Jones – a’u perthynas â cherfwyr y Pentan. Mae eu henwau hwythau – Thomas a William Jones – yn elfen fawreddog o gynllun y panel canol.

Wrth baratoi ar gyfer darlith ddiweddar ar Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw aethpwyd ati i ddogfennu’n ffotograffig ac esbonio manylion, yn arbennig fanylion gwyddonol, y llechi. Oherwydd natur sgleiniog y pentan (wedi bron i ddwy ganrif o flac-ledio gofalus !) nid hawdd i amatur dynnu lluniau eang – felly aethpwyd ati i ddarlunio’r manylion unigol.

 

Casglwyd tua 200 o luniau unigol, pob un yn gofyn am eglurhad. Felly, fe’u dosbarthwyd yma yn bum rhan ar wahân y gellir eu cyrraedd drwy’r cysylltiadau gwe (hyperddolenau) isod. (Mae’r rhan fwyaf o’r lluniau wedi’i lleihau ar gyfer y wefan. Os hoffech gopi maint gwreiddiol, neu os hoffech lawr lwytho ffeil pdf o’r rhannau, rhoir cyfarwyddiadau yn y mannau priodol.)

Manylion gwyddonol Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw:

Rhan 1:  Y Sidydd
Rhan 2:  Cysawd yr Haul
Rhan 3:  Seryddiaeth Diffygiadau’ ar yr Haul a’r Lleuad
Rhan 4:  Comed Halley a Chlip Haul 1836
Rhan 5:  Ychydig Gefndir

Mae’r ffeiliau yn agor mewn tudalen newydd, er mwyn eich galluogi i ddychwelid yn hawdd i’r wefan hon.)

Death Valley a’r Klondike

John Evans. Tynnwyd y llun yn San Francisco. Yr oedd yn y ddinas yn 1906 pan ddinistriwyd y ddinas yn yfflon gan ddaeargryn nerthol wnaeth ladd cannoedd o’i thrigolion

Mae Death Valley yng Nghaliffornia yn un o’r mannau poethaf dan wyneb y cread. Ar y llaw arall yn y Klondike yn Alaska, gryn dair mil o filltiroedd i’r gogledd o Death Valley, mae hinsawdd rewllyd hirdymor yr Arctig yn tra arglwyddiaethu ar drefn bywyd. Ond beth sydd a wnelo dwy ardal mor bellennig ac mor gwbl wahanol eu hapêl â hanes Dyffryn Ogwen? Mae’r ateb yn syml – AUR – a’r dwymyn ddychrynllyd a oedd yn meddiannu dynion i ruthro i’w gloddio ym mhedwar ban byd yn y gobaith o ennill ffortiwn a fyddai’n caniatáu iddynt fyw’n gysurus hyd weddill eu hoes. Ond nid aur yw popeth melyn medd yr hen air Cymraeg, ac meddai ymadrodd sinigaidd, ysgeler o America -‘nothing to have a man for breakfast’.

Mae’r stori yn dechrau yn y Parc, tyddyn ar ffin Gwern Cwys Mai ym mhlwyf Llanllechid yn 1871 lle ganed John Evans. Un o bedwar o blant oedd ef ac erbyn ei fod yn unarddeg oed yr oedd yn gweithio fel nafi yn adeiladu rheilffordd yr LNWR i Fethesda. Yn bymtheg oed gadawodd Gymru yng nghwmni ei ddewyrth,  y ddau i geisio bywyd gwell yn Unol Daleithiau’r America, gwlad yr atynfa oludog a breuddwydion y tu hwnt i bob dychymyg. Ac felly yn 1886 caed y ddau yn Death Valley yn ne ddwyrain Califfornia ar y ffin â thalaith Nevada. Mae pam a sut y bu iddynt gyrraedd y fangre uffernol hon yn rhan o’r stori nas datgelwyd rhyw lawer amdani gan John Evans. Ond yno yr oeddynt o ddewis, yn un o’r mannau mwyaf anghysurus yn y byd – dyffryn cul o anialwch crimp 140 milltir o hyd wedi ei gywasgu rhwng mynyddoedd y Sierra Nevada, gyda rhannau o’i lawr yn disgyn yn is na 200 troedfedd islaw arwynebedd y môr.  Lai na chan milltir i’r gogledd safai mynydd uchaf y Sierra Nevada, Mt Whitney, yn dalp anferth o graig 14,000 troedfedd o uchder a’i gopa o dan eira claerwyn am ran helaethaf o’r flwyddyn.  Yr  atynfa, wrth gwrs, oedd y newyddion am ruthr aur i Death Valley yn 1886. Ond nid oed y rhuthr hwn ar yr un raddfa â’r un a ddigwyddodd yng Nghaliffornia yn 1849, yr enwog ‘forty niner’, y rhuthr gwallgof a drawsnewidiodd holl economi’r dalaith ddiarffordd  a’i sefydlu yn atynfa oludog i’r byd. Rhan ffiniol iawn a chwaraeodd Death Valley yn rhuthr 1849, megis croesfan dra pheryglus o’r de i fwyngloddiau gogledd y dalaith ydoedd bryd hynny, a man lle bu farw mintai o fwyngloddwyr ar eu taith o graster yr haul, gan fedyddio’r dyffryn â’i enw angheuol .

Yn  y ffwrnais lethol hon, lle’r oedd gwres dyddiau’r haf yn aros rhwng  90 a 100°F am wythnosau bwygilydd, y bu i’r ddau anturiaethwr ymuno yn y rhuthr mawr yn fforio am aur. Ac yna ymhen llai na blwyddyn o gyrraedd digwyddodd trasiedi pan fu farw’r dewythr o glefyd yr haul gan adael John Evans yn llanc amddifad 16 oed i grafu byw mewn cymdeithas anwar, beryglus, ddireol, lle nad oedd prin gyfraith a threfn yn bodoli.  Rhuthr hwnt ac yma oedd yr un i Death Valley yn 1886 – yr aur yn brin, yr amodau yn anodd, gwres llethol; prinder dŵr a thanwydd; cyfarpar hen ffasiwn; lleoliad anghysbell, ac anawsterau yn cludo’r ysbail i’r banc rhag ymosodiadau lladron gwancus – ond gyda grym ewyllys, penderfyniad, dyfalbarhad, dewrder a dogn helaeth o ffawd bur sicr, llwyddodd John Evans i oresgyn yr holl anawsterau. Prin iawn oedd ei sylw am ei arhosiad yn Death Valley, bu yno hyd 1900 ac yn amlwg yn lled llwyddiannus – cyfrannodd meddai at gynnwys bricsen aur gwerth $140,000 a arddangoswyd yn Ffair y Byd yn Chicago yn 1893 – ond ai gweithio fel mwynwr llawrydd yr oedd ynteu i gwmni mwyngloddio nis gwyddom.

1896 oedd blwyddyn darganfod yr aur yn y Klondike a arweiniodd at ruthr gwallgof arall o oddeutu 100,000 o ddynion (a merched yn eu plith) i gyrraedd un o’r mannau mwyaf anghysbell ar wyneb y cread.  Ac yr oedd John Evans yn eu plith. Gadawodd Death Valley mewn trol a cheffyl am yr ugain milltir cyntaf i gyrraedd y trên a oedd i’w gludo’r wyth can milltir nesaf o’i daith i gyrraedd porthladd  Seattle. Yno ymunodd â llong yr Alpha ym mis Mai 1900 – cragen fusgrell 200 troedfedd o hyd a oedd i hwylio’r 3,000 milltir nesaf  i Nome City, pentref digroeso o bebyll ar lan y môr yng nghulfor Bering rhwng  Alaska a Siberia. Ar ei bwrdd cywasgwyd hyd at 200 o ddynion garw, yn ogystal â chargo, a’r pris i’w dalu am y fath fordaith oedd $1,000. Pan gyrhaeddodd Nome City ni allai’r llong lanio oherwydd y rhew ac yno y buont megis carcharorion am y tair wythnos nesaf – y capten yn feddw a’r bwyd yn eithriadol brin, hyd nes gorfod talu i gychwyr lleol eu rhwyfo i’r lan ar gost o 12/6 yr un. 

John Evans (ar y dde) a’i gyd fforiwr yn hela yn fforest taiga Alaska yn byw megis o’r llaw i’r genau

Canolbwynt y sgarmes aur oedd Dawson City, tref nad oedd wedi bodoli cyn 1896, ond a welodd chwyddo ei phoblogaeth i 30,000 erbyn 1898 ac, yn ôl y disgrifiad, a oedd  ‘little better than a hell on earth…about the roughest place in the world’. Safai yn y mewndir ar aber afonydd yr Yukon a’r Klondike ar y ffin rhwng Alaska a thalaith British Columbia yng Nghanada.  Y daith fyrraf i gyrraedd yno oedd o borthladdoedd Dyea, Skagaway neu Juneau ar arfordir de Alaska, ond taith a olygai ddringo drwy fylchoedd uchel a garw Chilkoot a White Pass i ddisgyn i ddyffryn yr Yukon a hwylio ar ei llif, pe byddai’r afon heb rewi, hyd nes cyrraedd Dawson City. O’r 100,000 a dyrrodd i Alaska amcangyfrir mai dim ond rhwng 30,000 a 40,000 wnaeth gyrraedd y cloddfeydd aur, ac o’r rhain tua 15,000 i 20,000 yn unig  oedd yn fwyngloddwyr aur – ac am y gweddill gellid cyfrif canran uchel ohonynt yn ddichellwyr, twyllwyr, gamblwyr, lladron a llofruddion, gan wireddu’r ymadrodd – ‘nothing to have a man for breakfast’.

Ond yn y gogledd eithaf y dewisodd  John Evans lanio yn 1900 ac o Nome City, yn bartner gyda dau Wyddel a dyn o Sweden, dilynodd yr afon Solomon dri deg milltir i’r mewndir  gan lusgo cwch yn drafferthus yn erbyn y llif yn y fenter o ddarganfod yr aur. Gorchwyl anhawdd iawn ydoedd dan amodau cyntefig a gerwinder eithriadol yr amgylchfyd pryd y gallasai’r tymheredd ddisgyn i ­-50°C (­58°F) rhwng misoedd Hydref a Mehefin. Drwy ffawd y darganfyddid yr aur, naill ai drwy bannu amdano yn llifbridd y nentydd, neu drwy gloddio amdano ar lecyn o dir, y ‘stake’ a nodwyd ar bolyn, ac a gofrestrwyd drwy dalu $15 am yr hawl i’w gloddio hyd weddill y flwyddyn. Ac nid ar chwarae bach yr oedd agor twll mewn daear oedd dan rew parhaol i ddyfnder a olygai gynnau tân fesul troedfedd, fwy neu lai, hyd nes cyrraedd y graig islaw gan obeithio taro gwythïen gyfoethog, ac, os yn llwyddiannus, ymestyn y twll yn dwnnel tanddaearol. Cafwyd peth llwyddiant i’r ymgyrch ond siomedig ar y cyfan oedd y fenter, yn arbennig wedi i aur gael ei ddarganfod yn nhywod aberoedd a thraethau arfordir Nome City, gan chwyddo poblogaeth y ddinas honno i 20,000, yn ffau afrad o dafarndai, casinos a phuteindai. Y dafarn, ac nid y banc, oedd y lle i newid yr aur am arian ac nid ryfedd felly mai perchnogion y tafarndai, drwy eu cyfrwyster ac yn aml gyda byddin o ddrwgweithredwyr i’w gwarchod, oedd pendefigion mwyaf llwyddiannus pob rhuthr aur mewn hanes. Ac yn Nome City yn mis Medi 1899 yr enwog  geidwad cyfraith a threfn a chwiliwr ffortiwn, neb llai na Wyatt Earp ei hun, oedd perchennog y Dexter Saloon yn y ddinas afreolus. Rhywbryd oddeutu 1902 mae’n debyg, ac yn amlwg wedi cael llond bol ar fyw ar y dibyn megis, gwerthodd John Evans ei ‘stake’ yn afon Solomon am ddigon o arian i brynu ei docyn i ddychwelyd yn ôl i Fethesda, yn ŵr ieuanc llawn cyffro mae’n amlwg, ond yn sicr heb feddu ar ffortiwn.

Ond nid oedd twymyn yr aur wedi pallu. Daeth newydd am sgarmes newydd yn Relief Hill yn ne  ddwyrain Califfornia ar y ffin â thalaith Nevada, ac eto ym mynyddoedd y Sierra Nevada gryn 4,000 o droedfeddi uwch arwynebedd y môr. Pentref bychan diarffordd oedd Relief Hill a welodd sgarmesi aur cyson yn ystod y ganrif flaenorol drwy gloddio  yn anhrefnus mewn tyllau dyfnion a thwneli bregus ond yn ddiweddarach drwy ddefnyddio  technegau mwy dinistriol i olchi’r aur o wyneb y graig  gyda phibellau dŵr nerthol. Megis sgarmes fechan a ddigwyddodd yn 1900 yn ail gloddio hen gloddfeydd y ganrif gynt, ond sgarmes a oedd yr un mor orffwyll pan nodwyd am ddinasyddion Relife Hill eu bod yn ‘crazed with gold fever, washed the foundations from under their homes and watched the houses fall into the river, while the wives and children ran for their lives, fleeing a certain death’.  Ac i’r rhanbarth diarffordd hwn , llawn gwylltineb a thor cyfraith, y cyrhaeddodd John Evans oddeutu 1903, a phwy oedd ei ragflaenydd yn Tonopah gerllaw ers 1902 ond Wyatt Earp, yn awr yn berchennog y Northern Saloon. I fod yn fwynwr llwyddiannus yr oedd angen wrth gyfalaf sylweddol cyn gallu cloddio a golchi’r aur a bellach cwmnïau oedd yn rheoli gweithgaredd yn yr hen fwynfeydd yn Relief Hill a Tonopah megis Blue Gravel, Great Eastern, Relief a Wankesha, ac i fforiwr tlawd, ond profiadol, o Gymru prin oedd y cyfleon.  Yn hytrach gwelodd ei gyfle i fod yn warchodwr yn hebrwng y goets a oedd yn danfon yr aur i’r banc gan farchogaeth ar gefn mul ar flaen yr osgordd a gwn yn ei law,  gwaith nad oedd heb ei beryglon, wrth gwrs, o gofio y lladdwyd gwarchodwyr mintai debyg ychydig ddyddiau’n ddiweddarach gan ladron arfog.

Cymharol fyr fu ei arhosiad yng nghymdogaeth Relief Hill, ac yn 1907 penderfynodd ddychwelyd adref i Fethesda gan hwylio o Efrog Newydd i Lerpwl ar Fehefin 28 1907 gan roddi terfyn am dros chwarter canrif o fyw ar y dibyn. Ac meddai, ac ef bellach yn chwarelwr diwyd a blaenor uchel ei barch yng nghapel Carneddi,  ‘gwelais ddigon am un oes a oedd y tu hwnt i ddychymyg y mwyaf beiddgar, drwy grwydro drwy anialwch a thros fynyddoedd a mhac ar fy nghefn’. Bu John Evans fyw gweddill ei oes yn 25 Pen y Bryn y drws nesaf i’w frawd yng nghyfraith J. O. Williams, a’r rhyfeddod  yw na chofnododd ef anturiaethau ei gymydog er yn ddiweddarach iddo ysgrifennu nofel antur i blant am wron dychmygol yn ne America. Ni throediodd JOW gyfandir de America ond byddai defnydd anturiaethau lu yng ngogledd America wedi bod ar gael iddo petai wedi holi hynt a helynt y dyn drws nesaf.

Gwybodaeth

Diolch i Meirion Davies, Bangor a Gwilym Owen, Rhos y Nant am eu hymchwil i hanes John Evans.

Ffynhonnell

Y Cymro, rhifyn Ionawr 6ed 1940, a rhifyn Dathlu Gemau y Cymro 1932-1957 – Erthygl gan John Aelod Jones – Anturiaethau mewn tri rhuthr aur – hanes John Evans

Maes Bleddyn

Maes Bleddyn o’r awyr

Dyma erthygl gan Marian Jones, un o’n cyfranwyr gwadd

Dyma ychydig nodiadau yn dilyn cyfarfod o Glwb Hanes Rachub [29/05/2019] pan gafwyd noson o sgwrsio am Maes Bleddyn, Rachub. Arweiniwyd y cyfan gan Adrian Williams a Peter Roberts.

Daeth nifer fawr ynghyd i sgwrsio a hel atgofion am stad Maes Bleddyn ym mhentref Rachub. Daeth llawer o breswylwyr gwreiddiol Maes Bleddyn yno, ac wrth wrando ar eu hanesion, cafodd y gweddill ohonom ddarlun byw o gymuned hapus, gymdeithasol, Gymraeg a chlos dros ben.

Mae Maes Bleddyn yn cynnwys 60 o dai, ond dim ond 30 ohonynt a adeiladwyd ym 1948, gan gwmni o Loegr o’r enw ‘Pochin’, a cyfeiriwyd at drigolion y tai cyntaf fel ‘pobol tai Pochin’. Yna adeiladwyd y 30 arall ym 1951, ac roedd y tai, i gyd, yn rhai o safon uchel iawn. Yn wir, roeddynt yn llawer mwy modern na nifer o dai eraill oedd yn Rachub ar y pryd, gan eu bod yn cynnwys lle chwech tu mewn, ac ystafell ‘molchi iawn.  Doedd pob tŷ ddim yn dilyn yr un cynllun, – roedd gan rai o’r tai ystafell fyw  [neu’r parlwr] yng nghefn y tŷ, ac eraill yn y ffrynt, ac roedd rhai tai’n cynnwys tair llofft ac eraill bedair. Roedd llawer o blant ‘tai Pochin’ yn cofio gweddill y stad yn cael ei hadeiladu, ac arferent fynd i chwarae’n rhwydd i’r tai gweigion [tai oedd ar hanner cael eu hadeiladu] gan nad oedd math o rwystrau na rhybuddion diogelwch yno. Yn ôl y trigolion, digwyddodd sawl damwain wrth iddynt ddringo i lofftydd y tai, – a hynny cyni’r grisiau gael eu gosod!

Adeiladwyd y stad ar ffurf pentagon, gyda gwagle yn cynnwys glaswellt yn y canol, ac yn wir fel ’Y Canol’ y cyfeiriwyd at hwn. Yma y digwyddai’r cymdeithasu, y chwarae, y criced, y pêl-droed yn ogystal â’r goelcerth flynyddol pob mis Tachwedd. Roedd pawb yn cofio mynd i dŷ hwn a’r llall yn rheolaidd e.e. mynd i dŷ rhywun i weld ffilm ‘Cowbois’ neu ‘London Palladium’ ar y teledu, a mynd i dŷ rhywun arall i gael crempog a.y.b. Roedd gan y trigolion eu system arbennig o dderbyn a dosbarthu papurau Dydd Sul, ac roeddynt ar flaen y gad pan ddeuai cyfle i ddathlu neu gymryd rhan mewn digwyddiadau cymdeithasol. Roedd parti mawreddog yno i ddathlu coroni’r Frenhines ym 1953, ac roeddynt yn flaenllaw iawn wrth gymryd rhan yng Ngharnifal Rachub yn flynyddol. Roedd ganddynt falchder mawr, hefyd, yn eu gerddi hynod daclus, – pawb am y gorau i gael yr ardd fwyaf blodeuog a lliwgar!

Roedd cymeriadau Maes Bleddyn yn bobol mor ddiddorol a lliwgar, ac roedd cymaint yn digwydd yno i ddiddori a diddanu unrhyw blentyn! Roedd ‘na ddyn gwneud triciau’n byw yno, sef Mr Gwilym ‘Blackbird’ Jones [aelod llawn o’r ‘Magic Circle’], ac roedd plant y stad yn talu dima iddo am weld sioe driciau yng Nghae Rhosydd! Roedd Mr Edwin Alun Jones yn hyfforddi plant i adrodd, ac yn mynd â’i barti cyd-adrodd o amgylch nifer fawr o eisteddfodau, a chael cryn lwyddiant yn y maes. Roedd peldroedwyr o’r safon uchaf yno, fel Mr Bobby Morris – gŵr a fyddai heddiw wedi derbyn arian mawr gan glybiau yn Lloegr. Pobol ffraeth oedd y rhain – bob amser yn barod i dynnu coes – yn ymddiddori mewn colomennod a chaneris, betio ar raddfa fechan, mynychu’r capel a’r Royal, yn ogystal â bod yn berchnogion ar gŵn anhygoel fel Toby, Stalin a Bonzo! Ond roedd yr agosatrwydd yn arbennig iawn. Roedd rhywun ar gael pob amser i helpu unrhyw un oedd yn dioddef neu mewn helynt. Roedd person yno, a fyddai’n glanhau simdde, a hynny mewn modd anghonfensiynol, sef cychwyn o ben y to, gan wthio’r huddug i lawr i’r lle tân! Roedd ‘na nifer yno, fyddai’n fodlon rhoi gwersi gyrru car i bobol ifainc, rhai’n grefftwyr a oedd yn gallu creu celfi, yn ogystal â pherson oedd yn gwneud cacennau  priodas!

Llwyddodd y gymdeithas wych yma i fagu crefftwyr dawnus, perfformwyr enwog, arbenigwyr o’r byd addysgol a meddygol, pobl busnes a llawer mwy! Does ryfedd, – o gofio bod y rhain wedi’u magu yn yr amgylchfyd diogel, diwylliedig, cynnes a chartrefol oedd yn bodoli ar stad Maes Bleddyn dros hanner canrif yn ôl.

Castell y Penrhyn

Mae’n rhyfedd fod modd cyffelybu bod ar fwrdd llong â byw mewn castell; yn y ddau fan mae cyswllt gyda’r byd allanol wedi ei dorri. Dyna oedd profiad Annie Evans, merch i gipar ar stad y Penrhyn, a weithiai fel morwyn cegin yn y castell yn ystod blynyddoedd cyntaf yr ugeinfed ganrif. Ei sylw ysgytwol oedd na wyddai hi, na’r gwasanaethyddion eraill, sut oedd y boneddigion yn byw, ac felly yr oeddynt oll fel gwasanaethyddion yn hollol fodlon ar eu byd. I ddadansoddi ei sylw ymhellach gellir awgrymu y cynlluniwyd Castell Penrhyn i fod yn gastell o fewn castell, a thrwy ei amgylchynu gyda mur uchel byddai hyn yn gofalu na allai’r byd allanol feiddio tarfu ar urddas y preswylwyr.

Cyfrifiad 1881 – Yr Arglwydd Penrhyn a’i deulu

Pan gynhaliwyd y cyfrifiad yn 1881 y teulu a oedd yn byw yn barhaol yn y castell oedd Edward Gordon Douglas Pennant, yr Arglwydd Penrhyn cyntaf; ei wraig Mary; tair o’i ferched Louisa, Gertrude ac Adela, a thri o’i wyrion. Nodir yn y cyfrifiad fod yr Arglwydd yn wythdeg oed, ei wraig yn chwedeg dau a’r ieuengaf o’i wyrion yn saith mis oed. Hwn oedd y teulu creiddiol yn y castell ar y pryd, ond yr oedd gan yr Arglwydd deulu estynedig yn ogystal, gyda dau fab a thair merch o’i briodas gyntaf, ac wyth o ferched o’i ail briodas. O bryd i’w gilydd byddai aelodau’r teulu estynedig yn ymwelwyr dros dro yn y castell. Yr oedd yr Arglwydd hefyd yn berchen ar dŷ moethus yn Llundain a chartref yn y wlad yn Swydd Buckingham.

Ond i gynnal y teulu dedwydd yn nhawelwch cyfyng a digyffro castell y Penrhyn yr oedd yn rhaid wrth wasanaeth teyrngar ac ufudd llu o weision, morynion, cogyddion, garddwyr, ciperiaid ac ostleriaid. Yn wir, byddin o wasanaethyddion i redeg trefniadau cymhleth mewn castell moethus o’r maint hwn. Ar derfyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg cyflogid rhestr eithriadol estynedig a chynhwysfawr o bobl yn y castell. Yno yr oedd: bwtler; prif forwyn y tŷ; cogyddes; gweision lifrai cyntaf; ail a thrydydd gwas; saith morwyn i’r Arglwyddes a’i merched; tri falet i’r Arglwydd a’i feibio; wyth morwyn tŷ; dwy is forwyn tŷ i ofalu am lofftydd y staff; tair morwyn yn y ddistyllfa; prif forwyn cegin; tair morwyn cegin a’r gegin gefn; stiward lanc i weini yn ystafell y stiwardiaid; dyn lampau a dyn i osod y tanau. Cyflogid pum merch yng ngolchdy’r castell a dyn i droi’r mangl a dwy hen wraig i olchi dillad staff y stabl. Yn yr ardd yr oedd trideg o arddwyr yn gweithio o dan awdurdod y pen garddwr a deuddeg gwastrawd yn gofalu am y ceffylau.

Cynllun cegin Castell y Penrhyn

Yn y castell yr oedd ystafelloedd gorwych y teulu bonheddig wedi eu neilltuo oddi wrth ardaloedd domestig yr adeilad a gynhwysai geginau a mannau byw’r gwasanaethyddion. Ac ni chaniateid i’r rhengoedd isaf eu swyddi siarad â’r rhengoedd uchaf gan fod yn rhaid gwarchod preifatrwydd y perchennog a’i deulu hyd yr eithaf. Ni chaniateid i’r morynion siarad yn uniongyrchol gyda’r arglwyddes, ac yr oedd holl ofynion y teulu i’w cyfathrebu i glyw’r gwasanaethyddion drwy enau’r brif gogyddes neu’r brif forwyn, ac yr oedd yn ofynnol i’r holl forwynion gyfarch y ddwy uchel weinyddes gyda’r teitl ‘Ma’am’. Prin iawn y cyflogid pobol leol ar staff y castell onid oedd gan yr unigolyn eisoes gysylltiad mewnol gyda’r gyfundrefn. O’r holl staff o chwedeg a gyflogid yn 1881 hanai pedwardeg ohonynt o Loegr, wyth o’r Alban, un yr un o’r Iwerddon, Ffrainc a’r Almaen, gan adael y tri ar ddeg a oedd weddill yn Gymry. Drwy ofalu fod y gynrychiolaeth leol yn fychan yr oedd yn llai tebygol y byddai sibrydion yn ymledu yn y gymdogaeth am fywyd oddi fewn i furiau caeedig y castell. Cyflog morwyn yn y gegin gefn yn negawd cyntaf yr ugeinfed ganrif oedd £5 y chwarter, gyda hanner coron yr wythnos i dalu am olchi dillad a hanner coron ychwanegol yr wythnos i brynu cwrw yn ôl tystiolaeth Annie Evans.

Cynllun mewnol y castell

Nid oes angen ychwanegu mwy, dim ond nodi bod Castell y Penrhyn yn symbol gweladwy heddiw o drachwant blysiog a gwancus pendefigaeth a oedd â’i phen yn y cymylau a’i thraed yn ymelwa ar lafur rhad gweithlu chwarel y Penrhyn, a chyn hynny, ar lafur am ddim caethweision yn stadau siwgr ynys Jamaica yn India’r Gorllewin. A gwell peidio anghofio fod teulu’r Penrhyn wedi derbyn iawndal o oddeutu £14,000 am y caethweision hynny a enillodd eu rhyddid ar eu stadau yn Jamaica drwy’r Mesur Diddymu Caethwasiaeth yn 1807.#

Castell y Penrhyn

Ffynhonnell

Llyfr Adnoddau i Athrawon – Castell Penrhyn,  Gwasanaeth Archifau Cyngor Gwynedd.

Cae Gwilym Ddu

Rhan o Fap Ordnans yn nodi safle Cae Gwilym Ddu ger Fferm Tyn Hendre

Enw ar fap manwl yr Arolwg Ordnans yw Cae Gwilym Ddu erbyn heddiw, ond yn wreiddiol yr oedd yn enw ar fferm fechan o 56 acer, ei lleoliad yn dringo’r allt i’r dwyrain o fferm bresennol Tyn Hendre o wastadedd arfordir y Fenai ym mhlwyf Llanllechid. Enw presennol y fferm yw Tan yr Allt ac mae bellach wedi peidio â bod yn fferm weithredol.

Ond gadewch i ni droedio’n ôl i gyfnod Tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg, ac i safle’r llys yn Abergarthcelyn yn y plwyf nesaf i’r dwyrain o Lanllechid ym mhentref Abergwyngregyn. Ac yn benodol oedwn yn y flwyddyn 1228. Bryd hynny yr oedd y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth yn ŵr canol oed 55 oed a Siwan ei wraig, a oedd yn 18 mlynedd yn iau nag ef, yn 37 oed. Yr oedd hi, Joan i roddi iddi ei henw cywir, o ran ei chenedl yn ferch anghyfreithlon i’r Brenin John o Loegr, wedi ei geni yn Ffrainc, ac wedi byw yno, bur debyg, am gyfnod estynedig yn nyddiau cynnar ei maboed. A hithau yn bymtheg oed trefnwyd iddi briodi â Llywelyn yn 1205, priodas ddiplomataidd ei threfn fel y rhelyw o briodasau’r cyfnod. Ganed iddynt fab a merch – Elen a Dafydd.  Adroddir fod gan Lywelyn barch uchel at ei wraig, parch a oedd uwchlaw materoldeb trefniant eu priodas

Yn 1228 yr oedd Llywelyn y brwydro ar y ffin yn  Ceri yn erbyn byddin Hubert de Burgh, prif farnwr Lloegr ac Iwerddon, a barwn eithriadol bwerus yn y Mers, a oedd drwy ei ymosodiadau yn peryglu tiroedd Llywelyn yn ardal Trefaldwyn. Yn y frwydr cymerwyd William de Braose, Arglwydd Brycheiniog a chaselyn y Cymry, yn garcharor a rhoddwyd pridwerth o £2000 ar ei ben. Ddwy flynedd yn ddiweddarach yn 1230 cymododd  William â Llywelyn ac i gadarnhau’r berthynas rhyngddynt trefnwyd y byddai merch hynaf William, Isabella, yn priodi â Dafydd ap Llywelyn mab ac etifedd ei dad. Ar ei ymweliad â’r Llys yn Aber ar ddechrau’r flwyddyn daliwyd William de Braose yn ystafell wely Llywelyn mewn perthynas anniwair â Siwan. Ar y pryd yr oedd yn ŵr ieuanc ym mlodau ei ddyddiau oddeutu 33 oed a Siwan yn wraig 39 oed. Gall y darllenydd ddychmygu beth daniodd y berthynas – serch, chwant, unigedd, nwyd, blys, rhamant, trais, gwirioni mewn gwendid – maent oll, efallai, yn rhesymau dilys, ac fe wnaethant oll, ynghyd â diffyg anrhydedd y berthynas symbylu Saunders Lewis a Thomas Parry i ysgrifennu dwy o ddramâu mwyaf y Gymraeg yn ein cyfnod ni, Siwan y naill a Llywelyn Fawr y llall.

Mae Brut y Tywysogion yn adrodd yn foel ganlyniad y bradychu – ‘Yn y flwyddyn honno dienyddiwyd William de Braose, Arglwydd Brycheiniog gan Llywelyn Arglwydd Gwynedd wedi iddo gael ei ddal yn ystafell wely Llywelyn gyda’i wraig Siwan merch brenin Lloegr’.

Dyddiad y dienyddio oedd 2 Mai 1230 – cred rhai i’r amgylchiad trist ddigwydd yng Nghrogen ger y Bala ond cred eraill fod y fangre yn nes gartref i’r Llys yn Aber. Yn ganlyniad i’r tramgwydd carcharwyd Siwan am flwyddyn, ond ni ddiddymwyd trefniant priodas Dafydd ac Isabella – tybed nad oedd diplomyddiaeth yn drech nag anrhydedd yn yr achos hwn?

Yn ardal Abergwyngregyn, fel y mae disgwyl, mae nifer o enwau yn dynodi pwysigrwydd y Llys a’i diroedd cysylltiol. Yno mae Henfaes, y maes gwreiddiol;  Llys Sgolaig, sef cartref y clerc yng ngweinyddiaeth y gyfundrefn; Llys Madog, ac ef oedd ysgrifennydd Llywelyn ap Gruffydd; ac yn yr ucheldir mae Hafod Nant Rhaeadr a Hafod y Gelyn, yr olaf yn fwthyn hela’r tywysogion, ac uwchlaw iddynt ffriddoedd pellach Nant Mawan, Nanhysglain a’r Cras.  Ond, mae dylanwad y Llys i’w weld hefyd yn nhir arfordir y Fenai i’r gorllewin o Abergwyngregyn ym mhlwyf Llanllechid. Mae enwau cyfredol rhai o ffermydd yr ardal -Tai’r Meibion, Tyn Hendre a’r Wig – yn nodi’r berthynas, ac yn y caeau o gylch y ffermydd hyn yn y rhenciau isel sy’n brigo’n donnau ansylweddol eu maint drwy wyneb y borfa, ac yn y llwyfannau sefydlog unionsyth sydd yn nodweddion amlwg yn nhirlun y bryn uwchlaw, gwelir rhith o’r gyfundrefn amaethyddol a gynhaliai weithgaredd y Llys.  Mae yno hefyd hen enwau a gofnodir mewn Arolwg gwerthfawr o diroedd Stad y Penrhyn a gyflawnwyd gan Richard Pennant yn 1768 bedair blynedd wedi iddo briodi aeres y Penrhyn. Rhestrir yn yr Arolwg yr holl ffermydd a berthynai i’r stad gan gynnwys maint ac enw pob cae – cofnod o’i hadolygu sydd i bob diben yn arwyddo diwedd caethglud y Canol Oesoedd yn Nyffryn Ogwen cyn i chwarel lechi fawr Richard Pennant yng Nghae Braich y Cafn ysgubo ymaith yr hen drefn a throi’r ardal yn ffenestr i’r Chwyldro Diwydiannol.  Ymhlith yr enwau personol a gofnodir yn yr Arolwg mae Elen, Barbara a Rhys Powel, personau diflanedig mewn hanes efallai, ond yno hefyd canfyddir Llwyn Ednyfed, ac Ednyfed Fychan oedd disdain Llywelyn ap Iorwerth, a Nant Heilyn, ac onid Heilyn ap Cynfrig oedd un o lysgenhadon Llywelyn ap Iorwerth.

Cynllun Cae Gwilym Ddu yn 1768, Llawysgrif Penrhyn Ychwanegol
Cofrestr caeau Cae Gwilym Ddu yn 1768, Llawysgrif Penrhyn Ychwanegol

Ond, ymhlith yr enwau personol saif un enw ben ac ysgwydd uwchlaw’r gweddill, sef y Gwilym Ddu a gofnodwyd, wrth gwrs, yn enw ar y tyddyn ar gychwyn y nodyn hwn. Canys Gwilym Ddu oedd casenw’r Cymry ar William de Breaos. Deg cae a berthynai i’r tyddyn, ac un ohonynt,  yr Allt Goed, yn fwy na hanner maint yr holl ddaliad o’r bron, ond y cae mwyaf arwyddocaol ei enw, ac un o’r rhai lleiaf onid yn 1 acer, 3 rhwd, 12 pawl o faint, yw Buarth y Garnedd – y buarth yn nodi safle caeedig, y ffald, y gadlas, neu’r cwrt yn ôl ei ystyr ehangach, a’r garnedd yn disgrifio’r crug a fyddai’n gorchuddio’r bedd.  Tybed ai yma y claddwyd gweddillion William de Breaos yn dilyn ei berthynas anfad â Siwan? Mae lleoliad y fangre yn hynod ddiddorol. Saif y buarth ar fin un o lwybrau pwysicaf y cyfnod o Gonwy i Landygái, rhagflaenydd yr hen ffordd A55 cyn dyfodiad y ffordd ddeuol bresennol, ac felly mewn safle cwbl gyhoeddus i’r byd a’r betws ei gweld. Pam felly gladdu mewn lle mor agos i’r llys, mor gyhoeddus i’r byd, ac mor amharchus ei chywilydd i’r cwcwallt? Onid tybed mai rhybudd gweledol gan y teyrn i’w holl ddinasyddion a fyddai hwn rhag iddynt feiddio troseddu a thresbasu? Ond mae yna hefyd hen air heb iddo arferiad mwyach yn y Gymraeg, sef teyrnasaidd, sy’n golygu urddasol, ac er cymaint y gwawd a’r anfri ai tybed y mynnai’r teyrn wireddu ei enw fel Llywelyn Fawr drwy gadw ei urddas?  Cewch chi ddarllenwyr benderfynu beth yw’r gwirionedd.

Lleoliad Buarth y Garnedd yn 1768. Rhan o Fap George Leigh o blwyf Llanllechid sy’n rhan o Arolwg y Penrhyn (S2203), Llawysgrif Penrhyn Ychwanegol

Cydnabod – yr ydym yn ddiolchgar i Ieuan Wyn, Talgarreg, am gyfrannu o’i wybodaeth am enwau ardal Abergwyngregyn sydd mor berthnasol i’r nodyn hwn.

Ffynhonnell

Arolwg y Penrhyn 1768, Llawysgrif Penrhyn Ychwanegol 2944. Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor.

Mudo o ardal Dyffryn Ogwen

Dyma gyfraniad gan gyfrannwr gwadd Meirion Davies, Bangor

Roedd troad y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif yn gyfnod o fudo anferthol yng Nghymru. Heidiodd pobl o gefn gwlad i’r trefi diwydiannol. Yn ogystal roeddent yn symud rhwng yr ardaloedd diwydiannol ac yn allfudo dramor, yn enwedig i Ogledd America.

Gwelwyd mewnfudo sylweddol i Fethesda a’r cylch wrth i chwarel y Penrhyn ddatblygu. Tyfodd poblogaeth plwyfi Llanllechid a Llandygái o tua 2,600 ym 1801 i bron 12,000 ym 1881. Yn bennaf roedd hyn i’w briodoli i fewnfudo. Ym 1881 roedd 44% o drigolion yr ardal yn fewnfudwyr, llawer ohonynt o blwyfi gwledig Sir Gaernarfon ac Ynys Môn.

Ond yn ogystal â mewnfudo, gwelwyd mudo o Ddyffryn Ogwen, yn enwedig o’r 1880au ymlaen.

Pobl a aned yn Llanllechid a Llandygái yn byw mewn siroedd eraill yng Nghymru ac yn Lloegr 1881 – 1911
  Môn DinbychFflintMeirionnyddMorgannwgMynwyGweddill CymruLloegr Cyfanswm
 1881170 126321577133177703
 1891273 1112810650519297889
 1901186 1483911623418806201441
 1911161 1712112565493534161693

Ym 1881 roedd llawer mwy o Fethesda yn byw yn siroedd eraill y Gogledd nag yng ngweddill Cymru neu Loegr. Dyma’r patrwm daearyddol arferol – mae’r mwyafrif o bobl yn dueddol o fudo i ardaloedd cyfagos. Efallai hefyd fod hyn i’w briodoli i atyniad ardaloedd chwarelyddol Meirionnydd neu faes glo Gogledd-ddwyrain Cymru. Patrwm tebyg a geir ym 1891.

Erbyn 1901 roedd nifer y mudwyr o Fethesda i ardaloedd eraill o Gymru a Lloegr bron a dyblu.  gyda’r cynnydd mwyaf i Loegr a Morgannwg. Hefyd gwelwyd dros hanner cant yn symud i Lanwrthwl, Sir Faesyfed – gwaith ar gael yn adeiladu cronfeydd Cwm Elan.  Dros y degawd canlynol y brif nodwedd oedd twf sylweddol yn y nifer a symudodd i ardaloedd glofaol De Cymru.

O ran y mudwyr i Loegr, symudodd tua thri chwarter ohonynt i’r siroedd agosaf i Gymru – swydd Gaerhirfryn (Lerpwl a Manceinion yn bennaf) ac i raddau llai swydd Gaer.

Yn ei nofelau, “Chwalfa” a “William Jones”, mae T. Rowland Hughes yn trafod y mudo o ardaloedd chwarelyddol Gogledd Cymru i Forgannwg. Mae’n cyfeirio at ffactorau oedd yn gwthio chwarelwyr a’u teuluoedd o’r ardal, megis streic, tlodi ac anghydfod cymdeithasol, ynghyd â’r ffactorau oedd yn eu denu i gymoedd glo’r De, megis gwaith a chysylltiadau teuluol. Gall astudiaeth o Forgannwg yng nghyfrifiad 1901 daflu ychydig yn fwy o oleuni ar rai o’r ffactorau yma.

Ar yr un llaw gallai’r mudo a welir ym 1901 fod yn dystiolaeth o effaith streic Chwarel y Penrhyn. Yn ôl adroddiadau papurau newydd y cyfnod gadawodd tua mil a hanner o chwarelwyr yr ardal yn ystod yr anghydfod, llawer ohonynt yn yr wythnosau cyntaf, ac fe deithiodd nifer i gymoedd Morgannwg i chwilio am waith yn y pyllau glo. Ar y llaw arall fe allai’r cynnydd adlewyrchu atyniad datblygiad cyflym maes glo De Cymru. Dyblodd poblogaeth Morgannwg o 511,000 ym 1891 i dros filiwn erbyn 1911.

1901: Strwythur demograffig a chymdeithasol.

Roedd 80% o’r mudwyr o Fethesda i Forgannwg yn ddynion a dros hanner y rheini yn eu harddegau hwyr neu eu hugeiniau. Cymharol ychydig o fenywod a phlant ysgol oedd wedi symud. Gallai hyn fod oherwydd natur y gwaith oedd ar gael – gwaith caled, corfforol yn y pyllau glo a gyflawnwyd yn bennaf gan ddynion ifanc.  Hefyd un o nodweddion mudo’r cyfnod oedd bod y penteulu’n aml yn symud ac yna, wedi iddo ganfod gwaith ac ymsefydlu yn yr ardal newydd, byddai gweddill y teulu’n ei ddilyn.

Roedd bron i dri-chwarter yr oedolion yn lletywyr (lodgers) neu’n ymwelwyr. Mae hyn yn awgrymu fod mewnlifiad sydyn wedi digwydd. Dim ond chwarter y lletywyr yma oedd yn briod a bron y cyfan o’r rhain yno heb eu gwragedd. Mae hyn yn cadarnhau’r pwynt a wnaed yn y paragraff blaenorol. Efallai ei fod hefyd yn dystiolaeth o fudo dros dro gan chwarelwyr yn ystod y streic.

O’r oedolion priod eraill, roedd cyfran uchel ohonynt gyda chymar, naill ai o Fethesda, neu o  gymunedau chwarelyddol eraill Gogledd-orllewin Cymru, e.e.. Dyffryn Nantlle a Ffestiniog. Nifer fechan oedd wedi symud i Forgannwg a phriodi rhywun lleol.

1901: Nodweddion cyflogaeth.

Dim ond tair o’r menywod oedd mewn gwaith cyflogedig – un forwyn ac un wniyddes – swyddi cyffredin yn y cyfnod. Hefyd un yn labro ar yr wyneb mewn pwll glo.

O ran y dynion, roedd pawb dros 14 oed yn gyflogedig. Yn eu plith roedd ambell bregethwr, masnachwr, clerc neu grefftwr. Nododd rhai eu bod yn chwarelwyr llechi – ai newydd symud i’r ardal ac yn chwilio am waith, neu arwydd eu bod yn ystyried eu harhosiad ym Morgannwg yn un dros dro?

Gwaith Gwrywod o FethesdaNifer
Engine Fitter labourer1
Saer Coed1
Pobydd1
Masnachwr llechi1
Gof1
Clerc1
labrwr gwaith dur1
Pregethwr3
Chwarelwr calchfaen3
Labrwr3
Chwarelwr llechi23
Pyllau Glo137
CYFANSWM176

Cyflogwyr mawr Morgannwg oedd y gweithfeydd haearn a dur a’r pyllau glo. Dim ond pedwar o Fethesda oedd â gwaith yn y diwydiant haearn – un fel labrwr mewn gwaith dur a thri mewn chwarel calchfaen. Mewn cymhariaeth roedd 137 yn gweithio yn y pyllau glo. Yr esboniad am hyn yw y gallai chwarelwyr drosglwyddo eu sgiliau a’u profiad yn haws i’r diwydiant glo nag i’r gweithfeydd haearn a dur.

Oddi fewn i’r diwydiant glo, diddorol yw’r amrywiaeth a swyddi a gaed. Cofnodwyd rhai fel “glowyr” ac amryw yn labrwyr – heb eto ennill y profiad i wneud gwaith mwy arbenigol. Y swydd fwyaf niferus oedd torrwr, oedd yn cloddio talcen y wythïen lo. Fe’i cynorthwyid gan y rhwygwr oedd yn rhwygo’r glo. Y coediwr oedd yn gosod propiau i gynnal y to a’r trwsiwr yn trwsio unrhyw wendid neu ddifrod. Roedd eraill yn ymwneud â symud y glo i’r siafft – yr haliwr yn symud wagenni glo ar hyd traciau, yn aml gyda chymorth merlod. Y fforddolwyr oedd yn gosod y traciau yma. Cyfrifoldeb y taniwr oedd gofalu am y ffwrnais oedd yn awyru’r pwll.

Patrymau daearyddol

Ychydig iawn o Fethesda symudodd i drefi a dinasoedd yr arfordir, e.e.. Caerdydd, Penarth ac Aberafan. Yn hytrach i gymoedd Llynfi,  Cynon, Rhondda a Thaf aeth y mwyafrif. Rhwng 1880 a 1914 tyfodd diwydiant glo De Cymru ar raddfa na welwyd ei thebyg. Dim ond meysydd glo’r Ruhr yn yr Almaen ac Ohio/Pennsylvania yn yr Unol Daleithiau oedd yn datblygu ar yr un raddfa. Erbyn 1913 roedd 323 pwll glo ym Morgannwg yn cyflogi dros gan mil a hanner o lowyr, felly roedd digon o waith ar gael i’r sawl oedd yn barod i fudo yno.

Yn aml roedd mudwyr o Fethesda’n symud at aelodau o’u teulu neu ffrindiau oedd eisoes wedi ymsefydlu ym Morgannwg. Dyma’r hyn a elwir yn mudo cadwyn – unigolion mentrus yn symud yn gyntaf, yna’n denu ffrindiau a theulu atynt. Roedd 90% o’r lletywyr yn byw yn yr un tŷ â phobl eraill o Fethesda neu ardaloedd chwarelyddol eraill Gogledd Cymru.

Ceir aml i enghraifft o fudwyr o Fethesda yn byw yn yr un stryd. Daw’r enghraifft orau o Flaenllechau yn y Rhondda Fach. Deuai penteulu 5 o’r 6 tŷ cyntaf yn Aberdare Road o Fethesda ac roedd pymtheg arall o Fethesda yn cydfyw â hwy – yn deulu a lletywyr.

Mae oed y plentyn ieuengaf yn profi fod llawer o’r teuluoedd wedi symud o Fethesda yn weddol ddiweddar – llawer yn y flwyddyn neu ddwy flaenorol. Gall mannau geni’r plant hefyd awgrymu tipyn am symudiadau’r rhieni. Dyma rhai enghreifftiau.

  • 2 Aberdare Road, Blaenllechau, Rhondda. Ganed William Lewis ym Methesda, a’i wraig Elizabeth yn y Felinheli.  Roedd ganddynt ddwy ferch, Ann yn ddwy flwydd oed ac wedi ei geni yn y Felinheli a Sarah a anwyd deufis cyn y cyfrifiad yn Ferndale.
  • 2 Park Terrace Pentrebach Merthyr. Roedd Thomas Davies yn wreiddiol o Lysfaen, Sir Ddinbych a’i wraig, Jane o Lanrwst. Ganwyd y ddau blentyn hynaf yn Llysfaen a’r ddau ieuengaf ym Methesda. Dwy flwydd oed oedd yr ieuengaf, felly roeddent wedi mudo ym 1899 neu’n ddiweddarach.
  • 38 Pritchard Street Treharris. Ganwyd William Owen yn Rhiwlas a’i wraig Mary yn Ebenezer (Llanddeiniolen). Ym 1894 roeddent yn byw ym Mangor, ble ganed eu plentyn hynaf. Erbyn 1896 roeddent wedi symud i Lanllechid, ble ganed y tri phlentyn, yr ieuengaf ym 1900. Felly roeddent yn fudwyr cymharol ddiweddar.
  • 3 Aberdare Road. Roedd James Murray wedi ei eni yn Enniskillen, Iwerddon a’i wraig, Hannah ym Methesda. Priodwyd hwy yn Bolton ac yno ganwyd eu plant hynaf  ym 1892 a 1897. Ganwyd yr ieuengaf ym Methesda ym 1899. A oedd y teulu wedi ymsefydlu ym Methesda ac yna symud i Forgannwg ynteu ai ymweld â’r teulu oeddent adeg yr enedigaeth ?
  • 132 Balaclava Row, Penygraig, Rhondda. Deuai Owen Owen o Frynteg, Sir Gaernarfon a’i wraig, Catherine o Fethesda. Ganwyd eu mab hynaf Owen, yn Ffestiniog. Ganwyd 3 phlentyn arall yn yr Unol Daleithiau ac un ar y llong wrth ddychwelyd i Gymru. Ganwyd y tri ieuengaf ym Mhenygraig. O edrych ar oed y plant, gallwn weld fod y teulu yn Ffestiniog tua 1882, yn yr Unol Daleithiau o 1885 i 1891 ac ym Mhenygraig erbyn 1892. Beth a’u denodd i symud yn ôl ? Nid oedd hyn yn anghyffredin – yn y cyfrifiad cofnodwyd fod bron 350 o drigolion cymoedd Rhondda wedi eu geni yn yr Unol Daleithiau.

Gwelwn wrthlif bychan o fudwyr o Forgannwg i Fethesda , gan gynnwys pobl yn dychwelyd. Un enghraifft yw teulu Thomas Jones, chwarelwr o Sir Fôn. Symudodd i Ddowlais, priodi merch leol ac yno ganwyd eu plentyn cyntaf ym 1893. Erbyn 1895 roeddent yn Llanllechid, ble ganwyd eu tri phlentyn nesaf.

Enghraifft arall yw teulu Ellis ac Anne Hughes, y ddau o Fethesda. Ym 1887 roeddent yn Nhonypandy, Cwm Rhondda. Dair blynedd yn ddiweddarach roeddent yn Wrecsam cyn dychwelyd i Lanllechid erbyn 1894. Maent yn ôl yng Nghwm Rhondda ym 1898 ond yn byw yn Rachub ym 1901.

Casgliadau.

Bu cynnydd mawr yn nifer y mudwyr o Fethesda i Forgannwg ym 1901 a 1911. Yn ddiamau mae hyn yn dystiolaeth o effaith streic Chwarel y Penrhyn ond mae hefyd yn amlygu atyniad economaidd maes glo De Cymru. Mae’r patrymau a welir yn cyd-fynd â nifer o ddamcaniaethau daearyddol am fudo, sef:

  • Mae’r mwyafrif o symudiadau’n rhai byr – llawer o’r rhain rhwng ardaloedd tebyg (yn yr achos yma ardaloedd chwareli Gogledd-orllewin Cymru). Os oes mudo dros bellter hirach, rhaid bod atyniad y cyrchfan yn gryf, ac mae’n dueddol o fod i gyfeiriad ardaloedd diwydiannol neu ddinesig.
  • Ffactorau economaidd oedd prif achos mudo’r cyfnod yma.
  • Mae’r mwyafrif o fudwyr yn ifanc ac yn ddibriod, yn enwedig os ydynt yn symud pellter hir.
  • Mae rhyw’r mudwyr yn ddibynnol ar y cyfleoedd gwaith sydd ar gael yn y cyrchfan.
  • Mae cyswllt personol yn dylanwadu ar benderfyniad pobl i fudo – mudo cadwyn.
  • Am bob llif o fudwyr i gyrchfan, gwelir gwrthlif i’r tarddle. Mae nifer o’r mudwyr yma’n dychwelyd i’w cynefin (return migration).

Yr Home

Mae Hugh Davies yn ei gyfrol Atgofion Hanner Canrif yn cyfeirio at yr Home mewn paragraff sy’n gyforiog o gyfeiriadau dirgel, ond heb fradychu’r un gyfrinach, am y sefydliad a leolwyd mewn tŷ helaeth ar draws y ffordd i’r Eglwys ym mhen gogleddol pentref Tregarth. Meddai –  ‘Safai Cartref plant amddifad – yr Home – ar draws y ffordd i’r Eglwys, a cherddai rhyw ugain o enethod ôl a blaen i’r ysgol o’r Cartref yn gyplau trefnus, o wahanol oedran, wedi eu gwisgo’n unffurf, eu gwalltiau yn gwta, gwta, ac un o wasanaethyddion y Cartref yn eu tywys yn ddieithriad. Cofiaf yn dda fod llond fy nghalon o gydymdeimlad tuag at y genethod hyn, ac yn ddistaw bach – bu sawl un ohonynt o bryd i’w gilydd yn gariadon ysgol i mi’.

Enw swyddogol y sefydliad oedd St Mark’s Nursery Home, a pherthynai, yn un o gyfres o gartrefi i gymdeithas y Waifs and Strays Society, cymdeithas a newidiodd ei henw yn ddiweddarach yn  Church of England Children’s Society. Sefydlwyd y gymdeithas yn Llundain yn 1881 gan Edward Rudolf, swyddog yn y gwasanaeth sifil, o’i brofiad personol ef o weld plant amddifad ar strydoedd y brifddinas. Buan iawn y lledaenodd y gofyn am gymorth i blant digartref i ddinasoedd diwydiannol gweddill Prydain  lle’r oedd problemau digartrefedd yn datblygu’n broblem enfawr ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Yng Nghymru ymddengys fod digartrefedd plant yn broblem gymdeithasol a berthynai i gefn gwlad yn ogystal ag i’r ardaloedd diwydiannol, fel yr awgrymir gan ddosbarthiad cartrefi’r gymdeithas. Yn Esgobaeth Bangor, er enghraifft, sefydlwyd cartrefi ym Mangor, Caernarfon, Bodorgan a Dolgellau tra oedd un cartref yn unig yn esgobaeth Llanelwy a hynny yn Wrecsam, a chartref Caerleon oedd yr unig un yn esgobaeth Llandaf. Yn ystod yr un amser yr oedd y Methodistiaid Calfinaidd hefyd yn agor cartref i blant amddifad yn y Bontnewydd yn 1902 gan ddwyn sylw pellach at faint y broblem gymdeithasol oedd yn bodoli yng ngorllewin Cymru.

Agorwyd y cartref cyntaf yn Nhregarth yn 1893 mewn bwthyn bychan yn Sling gyda thair ystafell ar y llawr isaf a thair ystafell i fyny’r grisiau ar gyfer lletya chwe merch fach rhwng chwe mis a phum mlwydd oed. Erbyn 1896, gyda’r gofyn yn cynyddu, symudwyd y cartref i’w leoliad newydd yn y tŷ helaeth a adeiladwyd gerllaw safle’r eglwys ar dir a berthynai i stad y Penrhyn.  Mae p’un a oedd cysylltiad swyddogol rhwng y cartref a stad y Penrhyn yn gwestiwn na ellir ei ateb oni wneir ymchwil pellach i’r pwnc.

Metron y sefydliad yn Nhregarth oedd  Clementine Daxon Harris, gwraig bumdeg tri oed, Saesnes a oedd yn enedigol o Nassau yn Ynys Bahamas, India’r Gorllewin; a’i merch Grace Louise, oedd yn ddau ddeg tri oed, ac yn enedigol o Efrog Newydd, a wasanaethai fel yr is fetron.  Cyflogid un ferch ddwy ar bymtheg oed, Annie Griffith o Fethesda, fel morwyn. Nid cartref cariadus oedd yr Home eithr sefydliad lle’r oedd disgyblaeth a chosb eithriadol lym yn nodwedd annymunol o’r drefn yn ôl tystiolaeth nifer o’r merched a fu’n gaeth yno. Dengys cyfrifiad 1901 fod pedair ar ddeg o ferched yng ngofal y cartref gyda’r hynaf yn dair ar ddeg a’r ieuengaf yn bump oed. Merched lleol oedd y mwyafrif yn hanu o Fangor, Caernarfon, Caergybi a Llandudno, ond yr oedd un ferch o Lundain ac un arall o Gaer. Nodir nad oedd  y ddwy ieuengaf – Blodwen Lewis, chwech oed, a Chrissie Welch, pump oed, yn gwybod pwy oedd eu rhieni.  Gweithredai’r sefydliad yn Nhregarth fel cangen gynnal i gartref merched hŷn y gymdeithas yng Nghaernarfon, ac  i’r cartref hwnnw y danfonid y plant yn eu harddegau cynnar i’w haddysgu i fod yn forwynion.

Merched yn yr Home

Yn 1921 rhoddwyd clo terfynol ar ddrysau’r Home wrth i weithgaredd y Waifs and Strays Society ddod i’w derfyn yn Nhregarth ac ymhen amser trosglwyddwyd y tŷ i feddiant preifat.

Gwybodaeth ychwanegol  gan Rosemary Williams, Ffordd Tanrhiw, Tregarth, Thelma Morris, Llandegfan,  John Dilwyn Williams, Penygroes.

Ffynhonnell 

Hugh Davies, 1964. Atgofion Hanner Canrif. Caernarfon