Bryn y Byrddau

Dyma erthygl arall gan un o’n cyfranwyr gwadd, sef Dafydd Fôn Williams. 

Llyn Meurig 1768 a
Rhan o Fap – Plans of the Penrhyn Estate in the Counties of Caernarvon and Denbigh belonging to Richard Pennant, Esq., surveyed by G. Leigh, 1768. Penrhyn Ychwanegol 2944 – drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Noder y canlynol – Tŷ Hen = 95, Bryn y Byrddau = 95D; Ddôl = 100, Tan y Castell = 100C; Bryn Llys = 94, Bryn Rhys Du = 94H.

Yn yr erthygl am Lyn Meurig ar y safwe hon yn Rhagfyr 2016, cyfeiria’r awduron at yr eglwys St Anne wreiddiol a leolwyd yn ymyl y llyn, ac a orchuddiwyd gan domen y chwarel ganol y bedwaredd ar bymtheg. Adeiladwyd yr eglwys St Anne bresennol yng Nghilgeraint, yn ddigon pell oddi wrth y domen, i gymryd ei lle.

Fodd bynnag, nid gyda’r eglwys, na’r llyn, na’r tai y mae a wnelo hyn o lith, ond yn yr hyn sydd gan Hugh Derfel i’w ddweud amdani, yn yr adran o’i lyfr Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai ble mae’n nodi eglwysi’r ardal. Am yr eglwys noda:

‘Eglwys Bryn y Byrddau’  Safai mewn lle o’r enw, [ sef Bryn y Byrddau ] ar lan Llyn Meurig, lle yr adeiladwyd Sant Ann y tro cyntaf’

Yn ôl map Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768, roedd cae o’r enw Bryn y Byrddau ger Llyn Meurig, ac, mewn rhai o brydlesau’r stad, nodir cae Bryn y Byrddau yn un o gaeau fferm Tŷ Hen. Mae’n amlwg fod eglwys wreiddiol St Anne yn sefyll ar y cae hwn. Dylid, hefyd, nodi yn y fan hyn fod fferm Bryn Llys yn yr un ardal. Mae’r ddwy fferm, cae Bryn y Byrddau, yr eglwys, a’r llyn o dan domen y chwarel ers dros 150 mlynedd.

Dydy Bryn y Byrddau ddim yn enw cyffredin. Yn wir, does na’r un enghraifft o’r enw mewn unrhyw le arall yng Nghymru. Ond mae’r enw yn ymddangos, ond heb nodi lleoliad manwl, mewn barddoniaeth o’r 14eg ganrif, ac, yn benodol, mewn barddoniaeth a ganwyd i deulu pwysig Tuduriaid Môn.

Yn ei farwnad i Tudur Fychan o Benmynydd, penteulu’r Tuduriaid, a fu farw yn 1367, mae Iolo Goch yn dweud

‘ Dwyn llew Bryn Byrddau dan llaw”

Dwyn arglwydd Bryn Byrddau o dan awdurdod ( angau )

 

Yn ei farwnad mae’n nodi nifer o lysoedd eraill oedd yn gysylltiedig â Thudur, ac â’r Tuduriaid, ynghyd â’u prif diroedd.

Bardd pwysig iawn, ychydig yn hŷn na Iolo Goch, oedd Gruffudd ab Maredudd ab Dafydd (bu farw c1382 ). Ef oedd yr olaf o’r Gogynfeirdd mawr, ( fe’i cymherir, o ran safon a phwysigrwydd gyda Chynddelw Brydydd Mawr ganrif a hanner o’i flaen) Canai’n bennaf, bron yn unig, i Duduriaid Penmynydd, ac mae yntau yn canu marwnad i Dudur Fychan, ble mae’n cyfeirio ato fel

‘ Treistwyn ior Bryn Byrddau’

Dwyn trwy drais arglwydd Bryn Byrddau

Bu i fab Tudur, Goronwy ap Tudur foddi yn 1382, a chanodd GMD awdl farwnad iddo. Mae’n tristau ar ôl

‘Rhi cywir llawhir llyw Bryn Byrddau’

Brenin ffyddlon, un hael [oedd] arglwydd Bryn Byrddau

Er mai ym Môn yr oedd  prif eiddo’r teulu sef ym Mhenmynydd, Trecastell, ac Erddreiniog, ac mai gyda Môn y’u cysylltir, yr oedd gan y teulu, oherwydd eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol  i Ednyfed Fychan, distain ( Prif weinidog ) Llywelyn Fawr, diroedd helaeth mewn mannau eraill o Gymru, gan gynnwys Ceredigion, ardal Abergele, ac Arfon. Yn ei farwnad i Dudur Fychan mae GMD yn cyfeirio at ‘ naf (arglwydd) Bryn Ffanygl ( ger Abergele ), ac yn nodi, oherwydd ei farwolaeth

‘gwae’r deheu’ a ‘ gwae dwy Wynedd ‘ ( sef Gwynedd Uwch Conwy, a Gwynedd Is Conwy = y Gogledd i gyd, fwy neu lai).

Mae a wnelom ni yma a thiroedd y teulu yn Arfon. Hwy oedd perchnogion y ddau Afael a roed i Ednyfed gan Lywelyn Fawr – Gafael Gronw ab Eden a Gafael Cennin. ‘Gafael’ oedd daliad o dir etifeddol dan y gyfundrefn lwythol Gymreig, yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml mewn parseli o dir. Roedd yn rhan o’r gwely, sef holl diroedd y teulu estynedig. Roedd Gafael Cennin, rywle yng Nghororion, sy’n cyfateb i blwyf Llandygái heddiw, ond allwn ni mo’i leoli’n union, fel y gallwn leoli Gafael Gronw ab Eden; hwnnw oedd sail demesne y Penrhyn. Diddorol, o gofio’r enw mai fel Wyrion Eden yr adwaenir y Tuduriaid ( gyda ‘wyrion’ yn golygu ‘disgynyddion’, nid y ‘wyrion’ cyfoes.)

Mae’n amlwg, o’r marwnadau a nodwyd, fod Bryn Byrddau yn un o blastai’r teulu, ac yn blasty digon amlwg i gyfeirio ato fel un o’u prif lysoedd, ac yn blasty y byddai pawb a wrandawai ar y farwnad yn ei adnabod yn syth. Fodd bynnag, does neb heddiw yn gwybod ble’r oedd. Does dim cyfeiriad ym mhapurau’r teulu at enw sydd, a bod yn onest, yn un anghyffredin iawn. Does dim sôn amdano ym mhapurau tiroedd Môn na Cheredigion. Dim ond tiroedd Cororion sydd ar ôl felly. Fel y nodwyd, yr unig enghreifftiau o’r enw yng Nghymru yw’r lleoliad y sonia HD amdano. Ai yma, yng nghyffiniau Llyn Meurig, yr oedd tiroedd Gafael Cennin, ac ai dyma ble’r oedd plasty, neu lys, Bryn Byrddau y Tuduriaid?

Un arall o gaeau Tŷ Hen, gyda llaw, oedd Tan y Castell. Y fferm nesaf i Dŷ Hen, a’r fferm yr oedd Llyn Meurig ar ei thir, oedd fferm Brynllys – sy’n enw diddorol yn y cyswllt hwn. Mae enwau llefydd, megis ffermydd a chaeau, yn enwedig hen enwau sydd, yn aml, wedi aros yn ddigyfnewid ers canrifoedd, yn dystion cadarn iawn i hanes eu lleoliad. Dim ond i nodi un enghraifft. Yn nechrau’r 1990au fe gloddiodd Gwasanaeth Archeolegol Gwynedd yn Niwbwrch, Ynys Môn, i geisio cael hyd i un o lysoedd Llywelyn Fawr. Roeddynt yn gwybod fod ganddo lys wedi bod rywle yn yr ardal, ond doedd ganddynt ddim syniad ble. Ond roedd na gae y tu allan i’r pentref o’r enw Cae Llys, a dyma gloddio yno. Ac, wir i chi, dyna ble cafwyd hyd i ran o’r llys. Roedd enw’r cae yn cadw cof ardal am lys tywysog Cymreig a ddiflannodd o dan y tywod yn dilyn stormydd enfawr yng nghanol y 14G, yr un enw wedi cadw cof am fwy na chwe chanrif. Mae Bryn Llys, o dan y domen, yn cadw cof am rhyw lys, ac mae cae Bryn y Byrddau, sef yr unig enghraifft o enw un o lysoedd y Tuduriaid, yn agos iawn. Diddorol, hefyd, yw cofio fod Ciltreflys ar y llethrau gyferbyn ar draws yr Ogwan, ac mae ‘treflys’ yn enw ar fferm ganoloesol sydd â’i chynnyrch, a’i thrigolion, yn cynnal y llys. Fel arfer, mae’n weddol agos i’r llys. Efallai mai’r tŵr, yr enwyd fferm Tyn Tŵr ar ei ôl, oedd yn cael ei gynnal, ond byddwn yn amau hynny. Tŵr oedd hwnnw, sef lle roedd ychydig o filwyr yn cadw golwg, yn yr achos hwn, ar y bwlch i, ac o, Nant Ffrancon. Doedd o ddim yn gastell, nac yn llys, dim ond lle i gadw golwg. Yn 1469, fel ‘le tour de Abercaseg’ y cyfeirir ato, tŵr, nid castell, na llys, Fyddai dim angen treflys i gynnal y tŵr a’i lond llaw o wylwyr, a fyddai Bryn Llys ddim yn cael ei enwi ar ei ôl, ond fe fyddai’r ddau yn addas i’w henwi oherwydd un o lysoedd y Tuduriaid, neu eu cyndeidiau.

Fedrwn ni brofi dim, bellach, a dydy hyn o eiriau yn ddim ond damcaniaeth, ond mae’n hynod o ddiddorol, ac mae’r ddamcaniaeth wedi ei seilio ar gyfeiriadau hanesyddol pendant.

Ffynonellau

Melville Richards.   Brynbyrddau.     Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon 1962.

Hynafiaethau Llanllechid a Llandygai.   Hugh Derfel Hughes.  tud 72.

Arolwg o diroedd y Penrhyn 1768

Gweithredoedd Tir y Penrhyn

Iolo Goch ac Eraill.   Ifor Williams.

 

Wyrion Eden.   Glyn Roberts  yn Bulletin of the Board of Celtic Studies Cyf 15

Advertisements

Chwarel y Penrhyn 1

Fig 1Chwarel Penrhyn 1808
Chwarel y Penrhyn yn 1808. Engrafiad S Rawle o lun gan J. Dixon, Casgliad Tirlun Cymru. Trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

 

Ystyrir Chwarel y Penrhyn yn un o’r enghreifftiau gorau o ddiwydiant a ddatblygwyd gan unigolyn a berchnogai’r tir a’r adnodd yn ogystal â’r cyfalaf angenrheidiol i gyflawni’r datblygiad. FFig 3 Richard pennantY gŵr hwn oedd Richard Pennant (1737? – 1808) a ddaeth yn berchen ar y stad yn 1764 pan briododd ag etifeddes y Penrhyn, Anne Susannah. Fel Aelod Seneddol dros Lerpwl fe wyddai am ofynion y farchnad am lechi ac yr oedd ei gysylltiadau masnachol, a’i gyfoeth, ynghlwm â phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica.  Rhwng 1782, pan brynodd brydlesau wyth deg o gloddwyr ar ffridd Cae Braich y Cafn, ac 1808, sef blwyddyn ei farwolaeth, yr oedd yr incwm a dderbyniai o’r chwarel wedi codi o £80 i £7,000. Yn yr un cyfnod cynyddodd y gweithlu o 80 i 600, ac ehangodd y cynnyrch o tua 1,000 tunnell i 20,000 tunnell y flwyddyn.

 

Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Cynllun W. Jones, Bangor o Chwarel y Penrhyn yn 1793 – atodiad yn Chwareli a Chwarelwyr, W. J. Parry 1897.

Adeiladodd Richard Pennant ffordd newydd yn 1790 i gysylltu’r lanfa yn Abercegin â’r chwarel ac ar ei hyd teithiai 120 o droliau i gludo’r llechi i’w llwytho i longau yr oedd ef yn berchen arnynt yn y cei. Yn 1801 ehangodd y lanfa yn borthladd hwylus i alluogi degau o longau i’w defnyddio ar y tro. Yna, buddsoddodd £5,000 ar ddatblygu tramffordd chwe milltir o hyd i gysylltu gyda’r chwarel, datblygiad nas gwelwyd ei debyg o’r blaen yn chwareli eraill y gymdogaeth. Drwy ddefnyddio’r dramffordd gallai deuddeg dyn ac un ar bymtheg o geffylau gario holl gynnyrch y chwarel i’r cei gan arbed defnyddio’r holl droliau. Sefydlodd holl gyfundrefn y chwarel a hynny er gwaethaf wynebu rhwystrau mawr yn y farchnad a achoswyd gan y rhyfel rhwng Ffrainc a Phrydain a pholisi’r llywodraeth gartref o osod treth ar lechi ar gyfer toi. I gryfhau’r farchnad adeiladodd ffatri i gynhyrchu llechi sgwennu yn y porthladd ac yng Nghoed y Parc sefydlodd felin gerrig i lifio llechfeini mawr yn drawstiau, cistiau a cherrig beddau. Yn 1819 pan fu Anne Susannah farw yr oedd cynnyrch y chwarel yn 24,418 tunnell; gwerth y cynnyrch yn £50,000 ac roedd ganddi weithlu cyflogedig o 800. Chwarel y Penrhyn oedd prif gynhyrchydd llechi Prydain a’r byd.

 

P Q Greenfield 1825
Cynllun Greenfield o Chwarel y Penrhyn yn 1826 – Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. –Mapiau Penrhyn PFA/6/320. Plan of Penrhyn Slate Quarry plan showing new work in progress, 1826

Gellir priodoli llawer o lwyddiant y cyfnod cynnar i arweiniad dau o reolwyr cyntaf y chwarel. Datblygodd William Williams, o’r Tŷ Mawr yn Llandygái, y chwarel yn gyfres o dyllau dyfnion yn dilyn hollt y gwely llechfaen ar echel o’r dwyrain i’r gorllewin. Ei olynydd yn 1802 oedd James Greenfield, brodor o swydd Sussex, ac ef a gynlluniodd y chwarel yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo yn uchel hyd lethr y Fronllwyd, cynllun a efelychwyd yn holl chwareli eraill y fro lle’r oedd yr amodau yn caniatáu. Yr oedd hyblygrwydd y cynllun yn fanteisiol gan fod pob ponc wedi ei chysylltu â chyfres o elltydd, a dengys cynllun cynnar o’r chwarel yn 1822 fod dwy brif allt yn cysylltu’r ponciau ar naill ochr y gwaith.

 

Mantais enfawr chwarel y Penrhyn oedd ei lleoliad rhwng dwy afon – afonydd Ogwen a Chaledffrwd – a’r fantais felly o ddefnyddio eu dyfroedd fel adnodd, cyfleuster nad oedd at ofyn hwylus chwareli plwyf Llanllechid heb gynlluniau costus a thrafferthus. Mor gynnar ag 1793, yn ystod cyfnod William Williams, dengys cynllun y chwarel ddwy olwyn ddŵr yn gweithio offer i sychu tyllau’r Hen Chwarel a Chwarel Nantwich gan arllwys y dŵr i ffosydd pwrpasol. Yn fuan wedyn wrth i’r gloddfa ehangu i gynnwys un twll dwfn daeth yn amlwg fod rhaid datblygu cynllun cynhwysfawr i waredu’r holl ddŵr wyneb a gasglai yn naturiol trwy ddefnyddio peiriannau er mwyn iddo beidio â chrynhoi yng ngwaelod y twll. I gyflawni’r gofyn agorwyd traen tanddaearol yn 1847 o’r chwarel at lan Afon Ogwen yn llyn Tsieini ger Tanysgrafell gryn filltir a hanner i ffwrdd o’i tharddle. Dyma ffos sydd yn un o ryfeddodau cudd Dyffryn Ogwen hyd heddiw. Yn ogystal, defnyddid dŵr o’r ffos i greu ynni yn y chwarel drwy gysylltiad o Afon Ogwen ym Mhont Ogwen. Yn yr un modd defnyddid dŵr o Afon Galedffrwd i weithio peiriannau’r Felin Fawr yng Nghoed y Parc drwy gyfrwng dwy olwyn ddŵr, un yn gyrru peirianwaith y felin gerrig a’r gweithdai, a’r llall yn gwasanaethu megin y ffowndri. I gryfhau’r cyflenwad adeiladwyd cronfa arbennig, Llyn y Mynydd, yng Ngwaun Cefnau uwchlaw Tan y Bwlch ym Mynydd Llandygái, ac ail gronfa lai yng Nghoed y Parc i reoli’r cyflenwad. Yn y Felin Fawr ailgyfeiriwyd gwely’r afon i ddanfon y llif, a dŵr gwastraff y peiriannau, yn gyfleus o dan y safle a heibio’r Felin Isaf i lifo’n ddirwystr i Afon Ogwen. Yn y chwarel, wrth i’r twll agor yn ddyfnach roedd angen dull effeithiol i gyrraedd at y gwahanol bonciau lle byddai gelltydd yn anymarferol, defnyddiwyd dyfais y tanciau dŵr. Yn y ddyfais hon cysylltwyd dwy siafft gyfochrog i bob tanc a chaets di-dalcen yn teithio yn y ddwy a phwysau dŵr yn y caets ar i lawr yn codi’r caets llawn ar i fyny. I weithio’r tanciau, a gyflwynwyd i’r chwarel gyntaf oddeutu 1850, agorwyd ffos bwrpasol i bibellu dŵr o gronfa fechan Llyn Owen y Ddôl a adeiladwyd ar Afon Marchlyn gan gyflenwi hyd at wyth tanc. Ymunai’r dŵr gwastraff ar waelod y siafftiau â’r prif draen y cyfeiriwyd ati yn gynharach.

Ffig 5 Engrafiad 1850
Chwarel y Penrhyn yn 1850. Lithograff gan Day a’i fab, Casgliad Tirlun Cymru, trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Erbyn canol y ganrif yr oedd chwarel y Penrhyn wedi datblygu yn un gloddfa ar gynllun integredig: y twll a’r ponciau ar wyneb y Fronllwyd yn cyflenwi’r deunydd bras, a’r gwaith o hollti a naddu’r clytiau yn digwydd ar wastad eang ponc Red Lion. Yno hefyd y lleolwyd prif swyddfeydd gweinyddol y chwarel. Tu draw, yn gyrten symudol tua’r gorllewin, gogledd a’r dwyrain roedd y tomennydd rwbel, gwastraff y broses o ennill un dunnell o lechi defnyddiol i gan tunnell o wastraff. Erbyn chwedegau’r ganrif yr oedd goror y tomennydd wedi gorchuddio Llyn Meurig a chwalu cymuned Glan Meurig. Yn uno’r holl unedau yr oedd rhwydwaith o reiliau haearn i gynnal trafnidiaeth fewnol y chwarel ac o ganolfan y Felin Fawr, prif ganolfan cynnal a chadw’r gwaith, rhedai’r dramffordd geffylau i gysylltu â phorthladd Porth Penrhyn a marchnadoedd Prydain a’r byd. Erbyn canol y ganrif yr oedd llwyddiant masnachol y chwarel yn ei anterth. Gweithiai oddeutu 2,500 o ddynion yno gan greu elw o £100,000 y flwyddyn i’r perchennog bryd hynny, yr Arglwydd Edward Gordon Douglas Pennant.

Ffynonellau 

Pritchard, D. Dylan. 1942. The Financial Structure of the Slate Industry of North Wales, 1780-1830. Quarry Managers’ Journal, December 1942.

Roberts, T. Theo. 1999. Y Felin Fawr (Chwarel y Penrhyn) – ei hanes a’i rhamant. Dinbych.

Jones, Dafydd Glyn . 1999. Un o Wŷr y Medra. Dinbych.

Hughes, J. Elwyn a Hughes, Bryn. 1979. Chwarel y Penrhyn Ddoe a Heddiw. Caernarfon.

Perfformiad i’w gofio

Rydym wedi gwahodd cyfraniadau gan gyfranwyr eraill sydd â gwybodaeth am hanes Dyffryn Ogwen. Y cyntaf o’r rheiny yw J. Elwyn Hughes isod. Cofiwch gysylltu os hoffech chi gyfrannu at y wefan. 

 

Deuthum ar draws toriad papur-newydd yn ddiweddar yn cynnwys adroddiad, diddyddiad, a ymddangosodd mewn papur, na chofnodwyd ei enw (ond Y Cymro, efallai), yn dweud hanes y ddrama a berfformiwyd yn yr Ogwen Cinema (Neuadd Ogwen bellach) ym Methesda. Cyflwynwyd y ddrama honno gyntaf mewn perfformiad ar gyfer plant Ysgol Dyffryn Ogwen am hanner awr wedi un bnawn Mercher, Chwefror 13, 1957, ac yna, am saith o’r gloch yr un diwrnod, rhoddwyd ail berfformiad ar gyfer oedolion yr ardal, a’r neuadd dan ei sang y ddwy waith.

Yn ôl yr enw ar ddiwedd yr adolygiad, LLYW oedd yr awdur. Dyfynnaf ei adolygiad isod fel yr ymddangosodd yn y papur-newydd:

 

‘ALECSANDER FAWR’

 

HYFRYD o beth ar noson oer a gwlyb o Chwefror oedd troi i mewn i gynhesrwydd Neuadd Ogwen, nos Fercher, y 13eg o’r mis, ac yno ein traws-symud i gyfnod dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, cyfnod Alecsander fab Philip o Facedon, y gwladweinydd athrylithgar, a’r cadfridog talentog, brenin Macedon, llywodraethwr Groeg, ymerawdwr Persia, gŵr a arfaethai yn y diwedd fod yn arglwydd yr holl ddaear drwy uno tylwythau’r byd yn un teulu mawr. Bu’r cyfrifoldeb a oedd ar ei ysgwyddau yn ormod iddo ac amharwyd ar gydbwysedd ei feddwl. Mewn ffit o dymer nwydwyllt llofruddiodd ei gyfaill gorau a chryfed ei chwant am allu nes mynnu ohono i’r Groegiaid ei gydnabod fel Duw. Ond er amled ei feiau, anghofiwyd hwy’n fuan oherwydd y daioni a gyflawnodd a’i natur hoffus, garedig.

Bu farw yn ŵr ieuanc 32 oed ym MabiIon yn 323 C.C., ond mae’r hanes a greodd yn nhymor byr ei fri o ddeuddeng mlynedd yn fwy ei sylwedd, efallai, nag eiddo neb arall o feibion dynion.

Dyna gefndir y ddrama ‘Alecsander Fawr’ a gyflwynwyd am y tro cyntaf yn Gymraeg gan Gwmni Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda. Troswyd a chyfaddaswyd y ddrama yn gelfydd o lyfn a naturiol gan Mr Ieuan Ll. Jones, o ‘Adventure Story’ Terence Rattigan. Cynhyrch­wyd gan Mr Maxwell Roberts a gellid gweld ôl ei hyfforddi gofalus yn y siarad hyglyw, y symudiadau esmwyth a didramgwydd, a’r dysgu trwyadl ar y sgript—segur-swyddi oedd eiddo’r cofweinyddion, gan na fu ball ar gof un o’r cymeriadau.

Rhoed cynhorthwy i gyfarwyddwr y llwyfan, Mr Cecil McCarter, gan aelodau’r staff, Mr Emlyn Evans, a rhai o’r bechgyn hynaf. Gwaith manylgraff Miss Carder oedd llenni’r golygfeydd a fu’n gymorth syl­weddol i greu awyrgylch priodol i’r cyfnod, megis y Deml yn Nelphi, y pebyll a Gerddi Babilon. Cyn­nyrch gwaith celfydd Mrs Eurig Davies, Miss Mabel Jones ac eraill o’r staff oedd y mentyll heirdd cyf­oes a wisgid gan y genethod a dwylo cywrain Mr Idwal Williams a luniodd arfwisgoedd y milwyr—y llurigau a’r coesarnau. Mr Leng o Goleg y Brifysgol, Bangor, a ofalai am y coluro, a gwnaeth ei waith yn fedrus iawn, heb fod yn rhy o ddim.

Gofalwyd am ochr busnes y per­fformiad gan Mr Lewis Hughes, y dirprwy brifathro, gyda’i ddeheurwydd arferol, a bu’r ficer, y Parch. D. T. Davies, yn garedig iawn yn rhoi benthyg set Eglwys Glanogwen i’r cwmni, ac felly arbed cost trwm i’r ysgol.

Aeth anrhydedd blaenaf y perfformiad yn naturiol i DERFEL GRUFFYDD, a lwyddodd i gyfleu cymeriad cymhleth Alecsander i’r byw—ei gorff lluniaidd, ei hyrddiau o dymer afresymol, ei uchelgais gwrthun, ei anwyldeb, ei fonedd, ei garedigrwydd a’i fawrfrydigrwydd—daeth y nodweddion hyn oll i’r golwg yn eu tro yn y rhan hon o’i eiddo—y baich trymaf o ddigon yn y ddrama—rhan a gyflwynwyd yn effeithiol a deallus.

Yr oedd FRANK WILLIAMS, a gynrychiolai Hephaestion—cyfaill mynwesol yr Ymherawdr—yn cyfleu yn ffyddlon a theilwng iawn y cymeriad hoffus, cadarn a theyrngar hwn; bendithiwyd Frank â llais treiddgar, cyfoethog, a fu o gryn help iddo wneud ei ran yn naturiol a chredadwy.

Gwych hefyd oedd actio ANN GWYN EVANS, a gyfleodd gymeriad Y Fam Frenhines yn urddasol ac argyhoeddiadol (er ieuenged ei golwg o ystyried ei bod yn ‘Nain’).

Gofod a ballai imi graffu’n fanwl ar weddill y cymeriadau; gwnaeth pob un ohonynt ei ran yn ganmol­adwy o gofio eu hoed a’u diffyg profiad. Dyma enwau’r gweddill o’r cast: Elwyn Roberts (Perdiccas), Myrddin Gruffydd (Ptolemy), Vin­cent Roberts (Mazares), Enid Huws (Proffwydes Delphi), Ffrancon Roberts (Philotas), John Ff. Davies (Dar­ius, brenin Persia), Clive Llewelyn (y Tywysog Bessus), Gwen Owen (Brenhines Persia), Diana Evans (ei merch), John Elwyn Hughes (Clei­tus), Meirion Parry (y Cadfridog Parmenian), Delyth Pardoe (Rox­ana), June Davies, Carys Hughes a Dorothy Roberts (Morynion y Deml), Dewi Morris, LIion Jones a Geraint Williams (milwyr).

Yr oedd y perfformiad drwyddo—gwaith yr actorion ar y llwyfan, a llafur dyfal y sawl a ofalai am ei holl reidiau—yn enghraifft glodwiw o gydweithrediad hapus a llwyddiannus rhwng staff a disgyblion. Llongyfarchwn yn galonnog y Prif­athro, Mr Ronald Pardoe, a phawb a fu’n gyfrwng i roi i ardalwyr Dyffryn Ogwen ddehongliad mor gywir o neges y ddrama rymus hon—neges nas dysgwyd hyd yn hyn, ysywaeth, gan deyrnedd daear, sef mai oferedd yw holl ymdrechion uchelgeisiol dyn, pa mor dalentog bynnag y bo hwnnw os sylfaenir hwy ar drachwant am allu ac awdurdod, ar dreisio cyd-ddyn a thywallt gwaed.

*          *          *

Roedd darllen yr adolygiad yn peri i mi fynd i lawr lôn atgof yn syth. Bu sawl tro trwstan yn ystod yr ymarferion – a hefyd yn ystod y perfformio ei hun yn yr Ogwen Cinema! Hyd y cofiaf, Mr Ieuan Llewelyn Jones oedd yn cynnal yr ymarferion efo ni a byddai ei wraig, Eurwen, yn dod i’r ysgol i’w helpu ambell waith. Caem hwyl fawr wrth ymarfer a chofiaf fel y byddai Frank Williams (o Faes Bleddyn), John Ffrancon Davies (o Faes Coetmor), Vincent Roberts (o Adwy’r Nant) a minnau (o Fraichmelyn) yn cael hwyl fawr bob tro y clywem gyfeiriad at le o’r enw Egbertana; byddai un ohonom yn siŵr o ofyn ’Be’ am Herbertana, Cuthbertana, Hubertana, aballu?’. Ar adegau eraill, byddem yn sicr o ddod o hyd i rywbeth neu’i gilydd a godai hwrdd o chwerthin arnom – a difetha’r ymarfer am rai munudau.

Ar gyfer y perfformiadau eu hunain, Mrs Eirwen Llewelyn Jones oedd wedi gofalu bod gwisgoedd pawb mor driw ag y bo modd i gyfnod y ddrama ac roedd John Ffrancon, Frank a minnau’n gorfod gwisgo math o ’sgertiau’ byr a rhyw stribedi o fetal yn hongian i lawr drostynt – hynny, heb sôn am y ’grefi brownin’ yr oedd yn rhaid i ni ei rwbio ar ein breichiau a’n coesau i roi gwedd dramorol arnom. Doedd neb wedi meddwl y byddai’r gwres cryf o lampau’r llwyfan wedi achosi i’r brownin redeg yn ffrydiau i lawr ein coesau nes gwneud i rywun feddwl am groen sebra.

Bu ambell dro chwithig a barodd embaras hefyd, fel yr adeg honno pan oedd Alecsander, a chwaraeid gan Derfel Gruffydd (o Garneddwen), yn syrthio’n farw ar soffa yng nghanol y llwyfan. Wrth iddo fynd yn ôl yn wysg ei gefn i orwedd ar y soffa, cododd ei ’sgert’ yn ddirybudd. ’Wnâi hynny mo’r tro i’r hen Derfel, wrth gwrs, a chododd ar ei eistedd, tynnu’r ’sgert’ i lawr, a marw eto – i sŵn bonllefau o chwerthin o’r gynulleidfa!

A dyna’r olygfa honno pan oedd tri milwr, sef Frank, John Ffrancon a minnau ar y llwyfan, yn cymryd arnom ein bod yn feddw ond aeth pethau’n llanast pan roddodd un ohonom y ciw anghywir (a hynny ddwywaith yn olynol) i’w gydactor a pheri i ni fynd drwy ddeialog tair tudalen deirgwaith – afraid dweud mai’r hyn oedd yn mynd drwy feddyliau’r gynulleidfa (heb sôn am y tri actor!) oedd: ’Rydan ni wedi clywed y sgwrs yma o’r blaen … a ddwywaith cyn hynny hefyd!’ Afraid dweud nad aeth yr un o’r tri ohonom ymlaen i fod yn actorion!

Dro arall, roedd y Fam Frenhines, sef Ann Gwyn Evans (Min Ogwen, ger Cae Gias), wedi rhoi gorchymyn i Mazares (Vincent Roberts) fynd i nôl dŵr i olchi traed Alecsander. Troes Vince i fynd allan i gefn y llwyfan trwy agoriad yn y llenni duon. Gwaetha’r modd, doedd yr agoriad ddim yn amlwg a bu Vince yn ymbalfalu’n wyllt ar hyd y llenni yn ceisio dod o hyd i ble gallai eu gwahanu i gael hyd i’r ffordd allan. Ond methiant fu ei ymdrechion a safodd, wedi ildio’n llwyr, yn wynebu’r gynulleidfa â’i freichiau ymhleth. Yna, yn wyrthiol bron, ymddangosodd llaw yn dal desgil drwy agoriad yn y llenni wrth ymyl Vince a gosod y ddesgil yn ei law. Mwy o chwerthin o blith y gynulleidfa a Vince yn cerdded fel pe na bai dim wedi digwydd a chyflwyno’r ddesgil, yn gwbl ddiffwdan, gyda’r geiriau: ‘Dyma eich dŵr, meistr’. A dyna ddiwedd gyrfa fer Vince fel actor!

 

A dyna hefyd f’ymddangosiad cyntaf ac olaf innau yn ceisio ‘actio’ ar lwyfan!

 

Caerberllan

Cae Berllan
Llun o Gaerberllan yn 2015

 

Mae’r rhesi tai a adeiladwyd yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar gyfer cartrefu gweithwyr chwarel y Penrhyn yn nodweddiadol o bensaernïaeth Dyffryn Ogwen. Cymharer er enghraifft res tai deulawr Stryd John neu Fryntirion ar dir stad annibynnol Cefnfaes â bythynnod un llawr Braichmelyn a Chaerberllan ar stad y Penrhyn.

Bryntirion
Bryntirion yn 2015

 

Mae Stryd John a Bryntirion yn dyddio i gyfnod ar ôl 1820 yn fuan wedi sefydlu pentref Bethesda, ac mae Map y Degwm yn 1844 yn dangos fod rhannau o Fraichmelyn a Chaerberllan hefyd yn sefyll bryd hynny. Adeiladwyd tai’r ddwy ardal o gerrig a’u toi â llechi yn ôl y traddodiad lleol. Oddi fewn mae cynllun y tai yn syml, mae’r tai un llawr yn cynnwys dwy ystafell ar y llawr a chroglofft uwch law, tra bo gan y tai deulawr ddwy ystafell i lawr grisiau a dwy yn y llofft. Cysgodir drysau tai Caerberllan a Braichmelyn gan fargod isel a chyplysir hwy â gardd helaeth naill o flaen neu y tu cefn i’r tŷ yn unol â threfn cynllunio stad y Penrhyn. Nodwedd arall gyffredin i’r rhesi hyn oedd lleoli’r cwt glo o flaen y tŷ, fel y gwelir yng Nghaerberllan neu fythynnod Dol Goch ym mhen arall y pentref.

 

Braichmelyn

Braichmelyn oddeutu 1900. Delwedd o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Mae’r  rhesi tai uchod yn perthyn i gyfnod cyn awdurdodi deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi bod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig oedd â mynedfeydd a oedd yn llai na phum troedfedd eu lled a deg troedfedd eu huchder, megis y rhai a oedd yng Nghae Star a Davis Court a Williams Court ar gyrion y Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4,000 at y gwelliannau hyn sydd i’w gweld er enghraifft yng nghynlluniau strydoedd tai ym Mynydd Llandygái ac ym Mhenybryn ym Methesda sy’n dyddio i gyfnod ar ôl y ddeddf.

Griff Edwards 1875
Griffith Edwards o’r llun o Bwyllgor Streic 1974

Un o breswylwyr pwysicaf Caerberllan yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd Griffith Edwards a drigai yn rhif saith. Ef oedd ysgrifennydd Capel Bethesda, addoldy pwysicaf yr Annibynwyr yn y gymdogaeth ac ef hefyd oedd un o arweinwyr gweithlu Chwarel y Penrhyn yn eu brwydr i ennill cydnabyddiaeth i Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn y chwarel. Golygodd ei ymlyniad i’r achos hwn dros gyfnod o ddeng mlynedd ar hugain iddo wrthdaro yn aml â pherchnogion y chwarel. Yr oedd Griffith Edwards yn aelod o bwyllgor streic 1874 dan arweiniad Robert Parry, Y Llywydd, ac yn y llun enwog sydd o’r pwyllgor yn ymresymu â’r Hen Lord, ef sy’n sefyll y trydydd o’r chwith uwchben y bwrdd. Ym mis Mai 1885 cafodd ei gyhuddo gan George Sholto, olynydd yr Hen Lord, o gamarwain y chwarelwyr ynghylch diddymu cytundeb Pennant Lloyd a thrannoeth cafodd rybudd y byddai’n colli ei waith a’i gartref yn rhif 7 Caerberllan. Cafodd ei waith a’i denantiaeth yn ôl ymhen y mis ond gyda’r rhybudd canlynol: ‘the managers will be specially desired to report on your future conduct’.

grif edwards 1900
Griffith Edwards yn 1900, Ysgrifennydd Pwyllgor Streic 1900-03

Yr oedd Griffith Edwards yn un o arweinyddion streic 1896-7 ac yn Ysgrifennydd y Pwyllgor yn ystod Streic Fawr 1900-03. Yn sgil ei ymroddiad a’i egwyddorion cafodd ei droi allan o’i denantiaeth yng Nghaerberllan ac ni chafodd ei waith yn ôl yn y chwarel ar derfyn yr ymrafael ychwaith.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ffynonellau

Alfrey, Judith. 2001. Rural Building in nineteenth century North Wales: the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis,CXLVII (1998), tt. 199-216.

Gwyn, David. 2000. Vaunting and Disrespectful Notions:  Charles Mercier’s Portrait of the Penrhyn Quarry Committee and Lord Penrhyn. Trafodion Cymdeithas Hanes  Sir Gaernarfon, 61, tt. 99-110.

Roberts, Ernest. 1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

 

 

Cwm Idwal

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Llyn Ogwen a Nant y Benglog, Llyn Idwal a Chwm Clyd o gopa’r Garn

 

aaam-sedgwick1
Adam Sedgwick, Athro Daeareg, Prifysgol Caergrawnt

Dychmygwch eich bod yn ymweld â Chwm Idwal yn 1831 ac yn gweld dyn ar gefn ceffyl a nifer o fechgyn ieuanc yn casglu darnau o greigiau er mwyn iddo wneud astudiaeth fanwl ohonynt a’u cofnodi’n ofalus.Y gŵr oedd Adam Sedgwick (1786-1873), athro daeareg ym mhrifysgol Caergrawnt a chlerigwr ordeiniedig yn yr Eglwys Anglicanaidd yn ôl arfer y cyfnod. Y bechgyn ieuanc oedd ei fyfyrwyr, ac yn eu plith roedd llanc hynod ddisglair o’r enw Charles Darwin. Ystyriwch hefyd y cyfnod. Ym mhen gogleddol Nant Ffrancon yr oedd Richard Pennant yn gosod seiliau’r chwyldro diwydiannol yn chwarel Cae Braich y Cafn, ac ym mhen deheuol y dyffryn yr oedd rhai o feddylwyr academaidd amlycaf chwyldro dysg yn gosod sylfaeni’r gwyddorau naturiol ym meysydd daeareg ac esblygiad biolegol. Ystyrir Sedgwick yn un o dadau sylfaenol gwyddor daeareg fodern. Ef, yn dilyn ei waith yng Nghwm Idwal, a sefydlodd ddosbarthiad creigiau’r cyfnod Cambriaidd, a phriodoli’r enw Lladin ar Gymru i gyfnod eu ffurfiant. Roedd hynny yn union fel y rhoddwyd enwau llwythau Brythonig Cymru, yr Ordoficiaid a’r Silwriaid, i’r cyfnodau daearegol a ddilynodd. Digon yw nodi mai dosbarthiad y systemau hyn sy’n sefydlu trefn olyniaeth daeareg yr holl fyd erbyn hyn.

charles-darwin
Charles Darwin yn 1838 yn ŵr ifanc 30 oed; braslun gan yr arlunydd George Richmond

Yn dilyn ei ymweliad â Chwm Idwal cerddodd Darwin o Nant Ffrancon i’r Bermo gan sylwi ar dirwedd a daeareg Eryri. Ychydig wythnosau yn ddiweddarach ymunodd â mordaith wyddonol y Beagle i Ynysoedd y Galápagos. Ar y fordaith sylwodd ar arfordir pegwn eithaf De America a gweld yno rewlifoedd yn llenwi’r dyffrynnoedd hyd at lannau’r môr a sylweddoli fel y gallasai grym nerthol y rhew drawsnewid y tirlun yn ei gyfanrwydd i greu mynyddoedd, dyffrynnoedd, llynnoedd a nodweddion ffisegol tebyg i’r rhai a welodd ar ei daith drwy Eryri. Digon yw nodi i ymchwil Darwin yn Ynysoedd y Galápagos arwain at gyhoeddi ei gyfrol enwog The Origin of Species a drawsnewidiodd holl gredo’r byd academaidd am esblygiad yr hil ddynol, ond stori arall yw honno na thrafodwn yn y fan hon. Mae’n ddiddorol nodi, er hynny, nad oedd Sedgwick, fel clerigwr ordeiniedig, yn fodlon derbyn damcaniaeth chwyldroadol Darwin am esblygiad y ddynol ryw.

Pe byddai Sedgwick yn fyw heddiw fe fyddai wedi rhyfeddu o wybod am hanes datblygiad y cyfnod Cambriaidd y gwnaeth ef gymaint i’w ddiffinio. Yn y cyfnod Cambriaidd, oddeutu hanner biliwn o flynyddoedd yn ôl, yr oedd uwch-gyfandiroedd Pannotia a Gondwana yn hollti yn hemisffer y de ac yn graddol symud i gyfeiriad hemisffer y gogledd.

gondwonoland
Cynllun o gyfandiroedd symudol Gondwana yn ystod cyfnod y Triasig, tua 190 miliwn o flynyddoedd yn ôl

Yr oedd Gondwana i dorri i fyny i ffurfio Laurentia, Baltica a Siberia. Nid oedd planhigion yn tyfu ar wyneb y cyfandiroedd hyn gyda’r canlyniad fod gwyntoedd cryfion a glaw yn golchi gwaddodion oddi ar y tir i’r moroedd bas a oedd yn cylchu’r cyfandiroedd cynnar. Yn y môr yr oedd bywyd newydd yn ffynnu ar ffurf treiliobeitau (arthropodau môr) a brachiopodau (anifeiliaid morol di-asgwrn cefn) ac yn arwain at greu amrywiaeth o ffurfiau amlgellog gwahanol. Ar ddechrau’r cyfnod Cambriaidd yr oedd cyfres o ynysoedd folcanig ar hyd ymyl ogleddol uwch gyfandir Gondwana ac yn raddol daeth y rhain at ei gilydd i ffurfio micro-gyfandir Afalonia. Mae rhan o’r micro-gyfandir hwn yn cyfateb i’r hyn sydd heddiw yn ffurfio gogledd a gorllewin Cymru. Yn y cyfnod Cambriaidd yr oedd y rhan hon yn ymsuddo i ffurfio basn morol dwfn a dderbyniai waddodion a olchwyd i mewn iddi dros gyfnod o tua 150 miliwn o flynyddoedd. Mewn cyfnodau pan oedd dyfroedd y basn yn ddwfn dyddodwyd haenau o laid a mwd. Cafodd y dyddodion hyn eu hechdynnu a’u trawsffurfio yn y cyfnod Ordoficaidd a ddilynodd i ffurfio llechfeini Cambriaidd Eryri. Yn yr un cyfnod yr oedd grymoedd tebyg yn ffurfio basnau morwrol ar ymylon micro-gyfandir Laurentia ac mewn amser yr oedd y rhain hefyd i arwain at greu haenau’r llechfeini Cambriaidd yng Ngogledd America.

nant-ffrancon-oes-yr-ia
Llun o arfordir Tierra del Fuego heddiw gyda thirwedd a rhewlifau tebyg i rai Nant Ffrancon 14 mil o flynyddoedd yn ôl

Dyma felly yn fras iawn y cefndir daearegol i sefydlu diwydiant llechi Gwynedd a thaleithiau Vermont ac Efrog Newydd yng Ngogledd America. A dyma bontio’r gagendor rhwng hanner biliwn o flynyddoedd yn ôl pan oedd creigiau Cambriaidd Cwm Idwal, Eryri a Gogledd America yn eistedd dros begwn y de, a chyfnod diweddar y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan aeth ymfudwyr o Fethesda a Gwynedd i sefydlu’r diwydiant llechi yng Ngogledd America. Pe gwyddai Richard Pennant am olud llechi Vermont siawns na fyddai wedi ceisio eu datblygu i ychwanegu at fuddsoddiad ei deulu ym mhlanhigfeydd siwgr y Caribî. Ond yn ystod cyfnod ei olynwyr yn Chwarel y Penrhyn yn bennaf yr ymfudodd llech gloddwyr Dyffryn Ogwen i ddatblygu golud llechi ardaloedd gogledd ddwyrain yr Unol Daleithiau. Mae’n rhyfedd meddwl sut y gall un rhan o’r byd ymelwa o wasgfa economaidd rhan arall o’r byd, a thrwy hynny greu cysylltiad rhwng dwy gymdeithas mewn dau gyfandir pellennig. Byddai Sedgwick wedi rhyfeddu o ddeall hynny bid sicr!

Ffynonellau 

Roberts, Brinley. 1978. O’r Ddaear Gyntefig hyd y Presennol: y perspectif daearegol. Y Creu, Gol. R. Gareth Wyn Jones a J. Ll. W. Williams. Y Gwyddonydd, Cyfrol 16, Rhif2/3, 82-95.

James, Evan L. 1978. Y Cyfandiroedd Symudol. Y Creu. Gol. R. Gareth Wyn Jones a J. Ll. W. Williams. Y Gwyddonydd, Cyfrol 16, Rhif 2/3, 96-103.

Parc Cenedlaethol Eryri/Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Cyfoeth Naturiol Cymru (dim dyddiad) Pamffled –Taith Darwin trwy Eryri.

Ogwen Banc

pen036
Map Johnson o Ogwen Banc yn 1855. Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau’r Penrhyn PFA/6/173

Cynlluniwyd tŷ Ogwen Banc gan Benjamin Wyatt ar gyfer teulu ei feistr Richard Pennant yn ystod deng mlynedd olaf y ddeunawfed ganrif. Er mai fel asiant hirben Stad y Penrhyn y cofir am Wyatt yn bennaf, yr oedd hefyd yn gynllunydd adeiladau a gymhwysodd ei hun fel cynllunydd ar fferm ei deulu yn Weeford, Swydd Stafford.

Adeiladwyd y tŷ yn arbennig ar gyfer teulu’r Penrhyn ac fe’i disgrifiwyd yn 1816 fel ‘an elegant pavilion’ i’w ddefnyddio ‘as an occasional resort  for refreshment and recreation paying a morning visit to the quarry, or to other objects of curiosity in the vicinity’. Gellwch ddychmygu’r olygfa:  y teulu a’r dewisedig rai yn cyrraedd mewn crandrwydd ar ôl teithio ar Ffordd y Lord, y ffordd newydd o’r Penrhyn i Ogwen Banc i wylio’r gwaith yn y chwarel mewn rhyfeddod fel petaent ar safle Cape Canaveral yn edrych ar lansiad y llong ofod ddiweddaraf.

pont-ogwen-banc
Pont Ogwen ger Ogwen Banc

At hynny, ystyriwch leoliad bendigedig y safle fel yr oedd yn 1790. Yr afon yn byrlymu heibio mewn dolen tra gwahanol i’w llwybr presennol, a phenrhyn o dir yn ymwthio allan o flaen y tŷ gyda phont yn croesi i dir glas agored ar ochr draw yr afon. Meddai Edmund Hyde Hall wrth ddisgrifio’r lleoliad delfrydol hwn ar ei ymweliad rhwng 1809 ac 1811 – ‘This is a very beautiful place , at once protected, decorated and almost hidden by its recent plantations… Before it either roars or growls, according to the season, the cataract, which, gliding in swift stream through the single arch of the bridge above, becomes beautifully broken into falls over and among the dark rocks. The bridge itself has the parapet ornamented in a way which, in my own opinion, is not very becoming, but upon the whole the greenness and lively floridity of the plantations give the place the character of an emerald set in the waste. Seats formed and painted like mushrooms are placed in the different points of view, and from them the quarry, more particularly, is very distinctly seen’.

Paradwysaidd le, os bu erioed ei debyg yn ôl y disgrifiad, ac yna ar y gorwel, un o ryfeddodau mawr a mwyaf cynhyrfus y cyfnod: diwydiant a diwydiant y chwarel yn benodol, yn sŵn y morthwylio, sŵn y saethu, rhyferthwy’r clogwyn yn rhwygo a channoedd o ddynion yn ymlafnio ym môn y graig.

ogwen-banc-ddoe
Tŷ gwreiddiol Ogwen Banc. Delwedd drwy ganiatâd Cwmni Gwyliau Ogwen Banc

Hon oedd chwarel Cae Braich y Cafn dan arolygiaeth yr enwog William Williams o’r Tŷ Newydd yn Llandygái, a’r gloddfa yn dilyn gogwydd y graig tua’r gorllewin yn gyfres o dyllau dyfnion – Twll yr Hen Chwarel, Twll Nantwich, Chwarel y Pwll, Porth yr Hir a Twll Dwndwr Isaf. Golygfa i ryfeddu ati bid siwr, a’r dethol rai heb sylweddoli efallai eu bod yn dystion i dwf syniadaeth newydd yn ymwneud â chyfalafiaeth ac ariangarwch.

Mae’n anodd dychmygu’r gwychder a fu yn Ogwen Banc, wedi’r cyfan yma y difyrrwyd y Brenin Edward a’i wraig ar eu hymweliad â theulu’r Penrhyn yn 1894. Yn y man er hynny, daeth cyfnewidiadau mawr i’r safle.

ceunant-ogwen-banc3
Ceunant Ogwen Banc

Yn ystod dauddegau’r ugeinfed ganrif unionwyd llwybr yr afon i lifo drwy gafn cul rhag i’w dyfroedd foddi twll y chwarel gerllaw. O ganlyniad, golygfa bur wahanol sydd yna heddiw gyda thomennydd y chwarel yn pwyso’n fygythiol uwchlaw’r safle a chyfres o dai pren yn swatio rhwng  planhigfa’r coed ffawydd. Mae’n olygfa sydd bellach yn gwireddu cyfeiriad un o’r sylwebyddion cynnar yn 1810 a nododd wrth iddo ganmol gorchestion y cynllunydd, ‘Wyatt had given variety and life to a most dreary and forlorn waste’. Byddai Walter Davies, y sylwebydd, yn rhyfeddu o weld y cyfnewidiadau sydd wedi gweddnewid Ogwen Banc erbyn heddiw.

ogwen-bank-heddiw
Ogwen Banc heddiw

Ffynonellau

Jones, Peter Ellis. 1981.  ‘The Wyatts of Lime Grove, Llandygai’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 42.  tt. 81-116

Hall, Edmund Hyde. 1809  – 1811 A Description of Caernarvonshire. Gol. E Gwynne Jones, 1952 Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon , Cyfres Record Rhif 2. Caernarfon.

Lime Grove

 

New Picture
Lime Grove yn 1800 o lyfr Lewis Williams Wyatt, A Collection of Architectural Design 1800-1801. Defnyddir y ddelwedd drwy ganiatâd y Royal Institute of British Architects

Adeiladwyd Lime Grove gan y pensaer Samuel Wyatt ar safle gerllaw ceg Afon Cegin ym mhlwyf Llandygái. Cafodd Samuel ei wahodd gan Richard Pennant i ail-lunio plasty gwreiddiol y Penrhyn.

Lime Grove plan
Cynllun Lime Grove o lyfr Lewis Williams Wyatt (gweler uchod) a thrwy garedigrwydd y Royal Institute of British Architects

Fel rhan o’i gomisiwn gofynnwyd i Samuel Wyatt hefyd drosi ystablau Lime Grove yn dŷ ysblennydd. Cynlluniodd Wyatt Lime Grove mewn arddull neoglasurol i gynnwys chwe ystafell wely i’r teulu a dwy ystafell i’r gweision. Canmolwyd yr adeilad am burdeb technegol ei luniad.

 

O 1786 hyd ei farwolaeth yn 1818 y tŷ hwn oedd cartref Benjamin Wyatt, prif asiant stad y Penrhyn a’r gŵr a drawsnewidiodd seiliau economaidd Dyffryn Ogwen yn ystod ei yrfa. Brawd Samuel Wyatt oedd Benjamin, un o bump o frodyr galluog o Weeford, ger Lichfield yng Nghanolbarth Lloegr, ac mae’n bur debyg mai drwy gysylltiad Samuel â’r Penrhyn y daeth Benjamin i sylw Richard Pennant pan benodwyd ef i’r swydd yn 1786. Cyn hynny roedd wedi  gweithio fel cynllunydd â chwmni’r teulu ond ei bennaf gymhwyster oedd fel ffermwr a rheolwr stad fawr yn ei ardal enedigol. Pan gafodd ei benodi roedd yn 42 oed ac yn briod â merch bragdy llewyrchus yn Stoke on Trent, ac yn dad i naw o blant. Tadogodd bedwar ar ddeg o blant yn ystod ei fywyd a byddai chwe llofft Lime Grove o dan eu sang o ganlyniad!

Dyn amryddawn oedd Benjamin Wyatt. Gwnaeth  gyfraniad  arloesol yn Nyffryn Ogwen yn arbennig o gofio fod rhan helaethaf ei yrfa yn cydredeg â chyfnod o ddirwasgiad economaidd a thrafferthion cymdeithasol o ganlyniad i ryfel rhwng Prydain a Ffrainc o dan arweiniad Napoleon Bonaparte. Un o dasgau cyntaf Wyatt pan gafodd ei benodi yn 1786 oedd creu rhwydwaith isadeiledd i gysylltu chwarel ei gyflogwr yng Nghae Braich y Cafn â’r angorfa yn Aber Cegin. Ef oedd cynllunydd ‘Ffordd y Lord’ i gysylltu glannau’r Fenai a Choed y Parc wrth droed y chwarel, tasg a gwblhawyd erbyn 1788. Yn 1793 lluniodd Wyatt estyniad i’r lôn hyd at Lyn Ogwen gan ddilyn ochr orllewinol Nant Ffrancon ac yna ymlaen am Gapel Curig. Yno adeiladwyd gwesty moethus y Royal  a oedd yn gynllun cwbl arloesol ar gychwyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg i ddenu twristiaid i Eryri.

Ymddiriedodd Wyatt y gwaith o oruchwylio datblygiad y chwarel yng Nghae Braich y Cafn i’w ddirprwy fel ysgrifennydd y stad sef i ddechrau William Williams , gŵr a oedd yr un mor amryddawn ag yntau ac yna o 1802 ymlaen James Greenfield, gŵr a ddaeth yn fab-yng-nghyfraith iddo pan briododd â’i ferch Charlotte.  Gyda threfniant o’r fath gallai Wyatt ganolbwyntio ar gynllunio strategaethau pellgyrhaeddol y stad. Yn 1786 gweinyddodd y cynllun i drawsnewid y traeth yn Aber Cegin yn borthladd masnachol, ac erbyn 1790 yr oedd y porthladd newydd yn ymestyn 600 troedfedd i’r môr ac yn derbyn llongau o 300 i 400 tunnell eu maint. Cyrhaeddai cynnyrch y chwarel y porthladd mewn troliau a olygai fod traul eithriadol ar seiliau bregus Ffordd y Lord. Ystyriwyd adeiladu camlas i gysylltu’r chwarel a’r porthladd mewn cydweithrediad â’r adeiladydd camlesi Thomas Dadford, cynllun a oedd yn eithriadol flaengar ac yn un o’r enghreifftiau cynharaf o’i fath ym Mhrydain. Gweler yr erthygl am Gamlas y Penrhyn am ragor o wybodaeth.

Defnyddiodd Wyatt ei brofiad fel ffermwr  i wella ansawdd amaethyddiaeth stad y Penrhyn yn ogystal. Cyflwynodd fesurau i sychu’r corsydd; i deilo’r caeau, a chylchdroi cnydau; i dyfu llysiau megis rwdins a chabaets yn borthiant, ac i adeiladu beudái ac ysguboriau ar y ffermydd. Gwyddai am bwysigrwydd plannu coed fel adnodd ac fel lloches a chyflawnodd hynny drwy blannu oddeutu  600,000 o goed ar dir y stad. Yr oedd hefyd yn weinyddwr tan gamp ac fe’i penodwyd yn brif glerc i ofalu am gynnal a chadw’r ffordd dyrpeg rhwng Pentrefoelas a’r Fenai a agorwyd yn 1806.

Lime Grove Ty
Delwedd o Lime Grove o lyfr Lewis William Wyatt (gweler uchod)  a thrwy ganiatâd y Royal Institute of British Architects

Oddeutu 1860 dinistriwyd Lime Grove yn llwyr ac adeiladwyd Plas y Coed ar y safle, ond cyn ei ddymchwel yr oedd hanes Lime Grove fel cartref boneddigion wedi’i sefydlu. O holl dylwyth Benjamin Wyatt un yn unig a arhosodd gartref, a’r mab hwn, James, yn llanc dwy ar hugain oed a benodwyd i olynu ei dad ar ei farwolaeth yn 1818 gan barhau drwy hynny, gysylltiad y teulu Wyatt â stad y Penrhyn hyd at farwolaeth James ei hun yn 1882.

Ffynhonnell

Jones, Ellis. 1981. The Wyatts of Lime Grove. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon  42.  tt. 81-116.

Y Beudy Newydd

Beudy newydd 2
Y Beudy Newydd (daw’r llun drwy ganiatâd Roland Flook)

Ar daith i’r Gyrn heibio godre Moel Faban fe welwch adeilad unig yn sefyll ar ffin eithaf stad Cefnfaes a thir agored y Goron yng Ngwaun Cwys Mai. Mae’r adeilad bellach heb ei do ac fe’i defnyddir fel rhan o gorlan i ddefaid. Cyfeirir ato fel y Beudy Newydd ond o edrych yn fanwl fe welwch fod gan yr adeilad gynllun arbennig. Mae iddo ystafell eang yn y canol, ystafell fechan yn ei ben gogleddol a chlamp o fur cerrig a phridd yn gwarchod mur y gorllewin. Yr adeilad hwn oedd cwt ffrwydron W. J. Parry, asiant i gwmni Nobel a chyflenwr ffrwydron mwyaf llwyddiannus Gogledd Cymru yn ystod degawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Cychwynnodd Parry ar ei yrfa fel gŵr busnes yn 1864 gan sefydlu ei hun yn gyfrifydd ariannol a masnachwr cyffredinol ym Methesda. Dengys ei hysbyseb yn Sutton’s Directory (1889/90) y gallai gyflawni holl anghenion adeiladu’r pentref, a mwy: ‘General MerchantIron, Lead,  Steel, Chains, Nails, Timber, Bricks, Tiles, Cement, and Lime; oils, paints, ropes, asbestos and hemp packing; grates, ranges, landers, and general ironmongery; powder, fuse caps,&’. Lleolwyd ei iard ar dir tomennydd rwbel hen chwarel Llety’r Adar ar safle a oedd yn rhan o orsaf a iard nwyddau y rheilffordd ym mhen gogleddol y pentref. Fel y nodwyd uchod ei fasnach fwyaf proffidiol oedd ei asiantaeth ffrwydron a phylor du ar gyfer cwmni Nobel o Glasgow. Enillodd yr asiantaeth yn 1877 a gwasanaethai chwareli llechi Arfon a Dyffryn Conwy; chwareli calchfaen Penmon; chwareli gwenithfaen Penmaenmawr; mwyngloddiau plwm Dyffryn Conwy a rhai o gynlluniau peirianyddol mwyaf y gymdogaeth, megis cynllun ehangu porthladd Caergybi. Ei archeb bwysicaf oedd i werthu ffrwydron i Chwarel y Penrhyn, archeb a oedd, o’i hennill yn 1875, yn cyfrannu ar gyfartaledd £1762 y flwyddyn i’w goffrau. Yn ddirybudd yn 1892, terfynwyd y cytundeb gan yr Arglwydd Penrhyn, perchennog y chwarel a phrif elyn gwleidyddol  Parry, a hynny yn bennaf oherwydd ei weithgareddau gydag Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Stori arall yw honno nad yw’n gwbl berthnasol i hanes y cwt ffrwydron yng Ngwaun Cwys Mai. Cewch wybod rhagor am yr anghydfod rhwng Parry ar Arglwydd Penrhyn yn y cofnod am y Farchnad.

Mwy perthnasol fyddai gofyn pam fod Parry wedi dewis safle mor anghyfleus yn storfa i’w gynnyrch ffrwydrol? Ceir yr ateb yn yr Herald Gymraeg , rhifyn Hydref 20fed,1896:

Fflamio a Ffrwydro :‑Dinystrio Coetmor Yard. Golygfa frawychus yn Methesda.

Yn fuan wedi deuddeg o’r gloch, brydnawn Mercher, brawychwyd trigolion Bethesda gan y newydd fod ystorfa eang yr Henadur W.J.Parry ar dan, a mawr oedd y dychryn oblegid y gwyddid fod yn y lle swm o dynameit a phylorau eraill yn arfer cael eu cadw yno….Torodd y tan allan yn un o’r ystafelloedd canol….. Tybir mae casgen o olew gymerodd dan rywfodd, ac wedi i’r fflamau gyneu unwaith, buan yr ymledasant, fel ag yr oedd yr holl le …yn un goelcerth. Daeth Mr Robert Thomas, Coetmor, i’r lle yn ebrwydd, a charlamodd ar gefn ei farch i hysbysu Mr Parry a chwarelwyr Pantdreiniog,  Daethant yno ar unwaith, yn nghyda’r holl ddynion oedd yn gweithio ar adeilad yr ysgol ganolraddol, a channoedd eraill o bob rhan o’r dref. Dechreuwyd ar unwaith ar y gwaith o geisio achub hynny ellid o’r nwyddau, a theilynga pawb y ganmoliaeth uchaf am y dewrder a ddangosasant wrth ymladd a’r elfen ddinystriol.  Gwyddent yn dda fod ar y pryd swm o bylor yn cael ei gadw yn rhywle yn yr adeiladau, a chan fod y foreman oddicartref ni wyddent pa mor agos y gallai y tan fod oddiwrth y dynameit.  Buwyd am beth amser mewn penbleth yn methu a chael dwfr, ond er yr holl beryglon anturiodd nifer o ddynion i mewn i’r lle, a chludwyd y llyfrau a rhan o’r nwyddau i ddiogelwch, yn nghyda’r dodrefn. Gan fod cymaint o goed ac olew yn y lle gellir dychmygu gyda pha gyflymdra yr oedd y tan yn ymledu. Er hyn i gyd, gweithio yn ddiwyd yr oedd y dynion drwy bob perygl.  Yn ffodus iawn, daeth Mr Parry i’r lle mewn pryd i rybuddio y dynion i ddianc ymaith yn ddiymdroi, gan fod y tan wedi cyrraedd y lle yr oedd y dynameit.  Erbyn hyn yr oedd yr holl dref wedi codi mewn braw, a phawb oedd yn byw yn y tai cylchynol wedi dianc am noddfa i rywle o gymdogaeth yr ystorfa.  Rhybuddiwyd bawb i gadw yn glir ar yr heol hefyd.  Yr oedd y gerbydres ar ddyfod i mewn, ac attaliwyd hi bellder cyn cyrraedd yr orsaf. Gyda hyn wele dwrf arswydus.  Yr oedd y twrf y fath na chlybuwyd ei debyg yn yr ardal yng nghof neb sydd yn fyw,  Dywedir ei fod i’r glywed am filltiroedd.  Teimlwyd yr ysgytwad yn Upper Bangor.  Ni chreodd dim y fath fraw yn Methesda;  crynai pob man, maluriwyd ffenestri yn mhob cyfeiriad, ac yr oedd pennau y tai o amgylch yn Station‑road, wedi eu niweidio yn enfawr. Cafodd ty Mr Richard Owen, y gof, ei niweidio, a chafodd yr efail ei rhydyllio.  Cyrhaeddai’r effeithiau gan belled a’r Cafe, a gwnaed niwed i orsaf y rheilffordd.  Ni raid dywedyd fod yr holl ystordy yn gydwastad a’r llawr mewn canlyniad i’r tan a’r ffrwydrad, ac yr oedd yr olwg ar y lle yn dangos fod y tan wedi gwneuthur difrod aruthrol.  Gellid gweled malurion wedi eu lluchio i bellder mawr.  Chafwyd hyd i rai darnau yn ymyl Ty’n clwt ‑ pellder o tua chwarter milltir. Yr hyn sydd bron yn wyrthiol yw na chollodd neb ei fywyd, ac na anafwyd neb yn nglyn a’r tan na chan y darnau a luchiwyd gan y ffrwydriad.  Priodolir hyn yn fwyaf neillduol i’r ffaith fod y pylor yn y rhan bellaf i’r adeiladau, ac felly mewn lle mwy agored.  Pe buasai y malurion wedi eu lluchio i’r cyfeiriad cyferbyniol, gallasai y canlyniadau fod yn fwy difrifol. Anfonwyd i Fangor am y tan‑ddiffoddwyr, a daethant yno mewn ychydig iawn o fynydau, ond yr oedd y ffrwydriad newydd gymeryd lle erbyn hyn.  Llwyddasant i ddiffodd y tan yn ebrwydd, er fod y coed yn cyneu ar ol y ffrwydriad.  Y mae’r olygfa yn awr ar y malurion yn hynod dorcalonus. Cydymdeimlir yn fawr a theulu caredig Coetmor Hall yn ngwyneb y trychineb.  Dywedir fod y golled oddeutu £3000.

Ychwanegodd gohebydd y North Wales Chronicle fod y golled wedi ei yswirio hyd at hanner y gost. Wedi ymchwiliad, cafwyd mai achos y danchwa oedd fod un gasgen betrol tu mewn i’r adeilad, a thair arall y tu allan i’r storfa ffrwydron ac yn ôl yr asesydd difrod o Lerpwl, torrai hyn amodau’r polisi yswiriant. Cwmni’r Alliance oedd yswirwyr yr iard, a Parry oedd cynrychiolydd y cwmni ym Methesda, ac fel asiant i stad y Cefnfaes roedd wedi sicrhau fod yswiriant hanner pentref Bethesda yng ngofal y cwmni. Trwy ryfedd ffawd a graslonrwydd rhyfeddol y cwmni, penderfynwyd digolledu hanner swm y golled i Parry. Un o’r amodau oedd na châi storio ffrwydron yn iard y stesion mwyach er diogelwch y pentref ac y byddai raid cynllunio storfa i gadw pylor du a’r ffrwydron mewn ystafelloedd ar wahân. A dyna’r rheswm paham fod yr adeilad yn sefyll yn unigeddau Gwaun Cwys Mai. Ewch i’w weld, ond gofalwch fod gennych yswiriant cyn mynd!

Ffynonellau

Williams , J. Ll. W. 1997. ‘Two powder magazines in the parish of Llanllechid, Bethesda, and their significance in the industrial turmoil of the late nineteenth century.’ Gwynedd Ddiwyiannol  3, tt.7-17.

Williams, J. Ll. W. 2005.’W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda: Portread o Gyfrifydd, Masnachwr a Hapfasnachwr Cymreig yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.’ Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 66, tt. 37-167.

Llyn Tsieini

Traen Dŵr Coed Parc
Twmpath a choed ym Mryn Derwen sy’n nodi cwrs twnnel tanddaearol

Dros y ffordd i’r fynedfa i Fryn Derwen rhwng Grisiau Cochion a’r Felin Fawr mae twmpath enfawr yn sefyll yn y cae. Mae wal gerrig yn ei gynnal a choed pinwydd yn ei orchuddio ac ym mhen arall y cae dan gysgod tomen rwbel y chwarel mae twmpath cyfatebol wedi’i leoli.

pont tansgrafell
Terfynell y ffos ddŵr yng Nhanysgrafell

Mae’r ddau dwmpath yn nodi cwrs twnnel tanddaearol a oedd yn codi dŵr o Afon Ogwen ym Mhont Ogwen, yn ei gario i’r chwarel ar gyfer gweithio’r peiriannau yno, ac yna yn ei arllwys yn ôl i Afon Ogwen yn Llyn Tsiaeni islaw Tanysgrafell. Cynlluniwyd y ffos hefyd i waredu holl ddŵr wyneb y chwarel, ac yn arbennig y dŵr a oedd yn cronni yng ngwaelod y twll. Yn wreiddiol yr oedd modd cyrraedd at y ffos danddaearol o’r twmpathau uchod, ond bellach mae’r mynedfeydd wedi’u cau. Yn Nhanysgrafell mae’r ffos yn dod i’r wyneb drwy fwa llechi yn y derfynell ac yn llifo ymlaen am ganllath olaf y daith fel ffos agored hyd nes cyrraedd glan Afon Ogwen. Yno yr oedd cadwyni o haearn yn rheoli fflodiart y ffos, trefniant nad yw’n weithredol bellach, er bod rhai o’r cadwyni i’w gweld ar y lan gyferbyn.

Llyn tcheini
Llyn Tsieini

Cloddiwyd y ffos yn 1847 gan griw o fwyngloddwyr a ddaeth i’r ardal o Ferthyr Tudful. Perthynent i enwad y Mormoniaid a sefydlwyd capel ganddynt ym Mhenygraig. Mae’r capel bellach yn ddau dŷ yn Stryd John ond mae plac gwag ar y mur uwchlaw yn nodi mai hwn oedd safle capel Bryn Salem. Nid arhosodd y Mormoniaid yn hir ym Methesda, arhosiad byr o lai na deng mlynedd, cyn codi eu pac ac ymfudo at eu cyd addolwyr yn Salt Lake City yn yr Unol Daleithiau.  Meddai Huw Derfel Hughes, mewn cyfeiriad deifiol at eu  crefydd dan bennawd Saint y Dyddiau Diweddaf ‘yr oeddynt yn fwy o wrthrychau tosturi nag i ddigio wrthynt ac yn eu pregethau yn gyffredin bradychent fwy o’r ffŵl nag o’r cnaf … cyn i fechgyn y gloddfa eu cael yn brin’.

Capel y Mormoniaid
Capel y Mormoniaid yn Stryd John

Ffynhonnell

Derfel Hughes, Hugh. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Cae’r Mynydd

Y mae i Gae’r Mynydd ym Mynydd Llandygái hanes cymhleth a diddorol iawn. Sôn yr ydym am gyfnod cymharol fyr rhwng 1790 ac 1805, ond cyfnod eithriadol bwysig yn hanes Dyffryn Ogwen pan oedd Richard Pennant, arglwydd cyntaf stad y Penrhyn, yn sefydlu ei chwarel lechi ar lethrau’r Fronllwyd yng Nghae Braich y Cafn. Yr oedd y fenter yn llwyddiannus ac yn cynnig potensial eithriadol o’i datblygu. Yr oedd cymhlethdodau cenedlaethol a rhyngwladol yn rhwystro gwireddu’r potensial hwnnw er hynny. Y bygythiad rhyngwladol oedd y rhyfel rhwng Ffrainc a Phrydain, rhyfel Napoleon Boneparte, a ddechreuodd yn 1793, a’i effeithiau’n rhwystro datblygu marchnadoedd ar y cyfandir. Ymhellach, yr oedd llongau rhyfel Ffrainc yn gysgod parhaol ar arfordir Prydain gan atal  mynediad i’r farchnad dramor hyd oni ddaeth y rhyfel i’w therfyn gyda buddugoliaeth Trafalgar yn 1815. Yn nes adref yr oedd penderfyniad llywodraeth Prydain i godi treth o 20% ar lechi, ac yn ddiweddarach 40%, er mwyn diogelu cynhyrchwyr teils de Lloegr yn rhwystr eithriadol anhaeddiannol i ddatblygiad y diwydiant.

Canlyniad y rhwystrau hyn oedd colledion yn y farchnad lechi a chyfnod o ansicrwydd yn y chwarel a arweiniodd at ddiswyddo hyd at 300 o chwarelwyr yng Nghae Braich y Cafn. Yr oedd sgil effeithiau’r dirwasgiad yn bur ddifrifol ac roedd yn bosibl y gallasai’r cyni arwain at anghydfod cymdeithasol, bygythiad na allai Richard Pennant a’i brif swyddogion, William Williams a Benjamin Wyatt, ei anwybyddu. Ymateb Pennant oedd cyfeirio’r di-waith i lafurio ar gynlluniau ymarferol ac uchelgeisiol i wella isadeiledd plwyf Llandygái. Un o’r cynlluniau oedd adeiladu estyniad i Ffordd y Lord yn 1798 i gyrraedd at Gapel Curig a gwasanaethu yno westy’r Royal. Cynllun arall o’r un cyfnod oedd adeiladu porthladd yn Aber Cegin a’i gysylltu yn 1801 â’r chwarel gyda thramffordd ar reiliau. Yn 1796 ymgymerodd ag un cynllun arall, llawer mwy di-nod, ond un oedd â goblygiadau cymdeithasol tra arwyddocao, sef awdurdodi plannu can acer o datws ar ffridd agored i’r gogledd o’r chwarel. Defnyddiwyd y dull Gwyddelig o blannu – dull rhwydd o greu gwely lle mae tatws yn y rhes gyntaf yn cael eu gorchuddio gan dywarchen y rhes nesaf gan ailadrodd y broses hyd at ddiwedd y llain. Mewn cyfnod o gyni mawr, a thrwy ei raslonrwydd, golygodd y cynllun nad oedd plwyfolion ei ystâd ym Mynydd Llandygái yn wynebu newyn. Ychwanegodd  Pennant at y fwydlen drwy yrru penwaig o un o oradau’r Penrhyn i leddfu’r cyni. Cyfeiriwyd at y gwely tatws fel Cae’r Mynydd.

Ar yr un pryd ag yr oedd Pennant yn cyflawni ei wasanaeth dyngarol i’w blwyfolion yr oedd hefyd yng nghanol brwydr etholiadol i gynrychioli Sir Gaernarfon yn y Senedd. Ei wrthwynebydd oedd Syr Robert Williams o’r Friars ym Miwmares a oedd yn Chwig yn ôl ei ddaliadau gwleidyddol. Ef a orfu mewn etholiad eithriadol gynhennus a phersonol annymunol pan ymosodwyd yn gyhoeddus ar Pennant fel Tori mewn cyfres o bamffledi ffiaidd a  dialgar. Yn yr ornest ymosodwyd ar Pennant ar sgwâr Conwy gan ŵr yn chwifio ‘dwy gigwain dridaint’ a thatws a phenwaig ynghlwm wrthynt ac yn ei gyfarch yn ddirmygus fel ‘Arglwydd y pytatws a’r penwaig’. O ganlyniad i’r ymrafael honnir fod Pennant wedi tyngu y byddai’n gofalu bod gwellt yn tyfu ym marchnad ac ar heolydd Conwy. Os gwir yr honiad,  yna daeth ei gyfle yn 1802 pan gynlluniwyd y Ffordd Dyrpeg o Bentrefoelas i Landygái i gyfeirio drwy Gapel Curig a Nant Ffrancon gan osgoi Llanrwst a Chonwy.

Ond i ddychwelyd yn ôl i Gae’r Mynydd. Cynllun a weithredodd am un flwyddyn yn unig fu planhigfa datws Cae’r Mynydd ac mae’n eithaf tebygol  na fyddai wedi bod yn  llwyddiannus yn y blynyddoedd canlynol oherwydd amodau hinsoddol tra anghyffredin.  Adwaenir  y tair blynedd 1798, 1799 a 1800 fel blynyddoedd o brinder ym Mhrydain pan fethodd cnydau bwyd dyfu drwy’r  holl deyrnas. Cofnodir 1798 fel blwyddyn o sychder mawr a ddilynwyd yn 1799 gan eira a rhew caled a barhaodd hyd at fis Mehefin ac a ddilynwyd gan lifogydd enfawr ym mis Gorffennaf. Patrwm tebyg oedd i’r flwyddyn ganlynol gydag eira a rhew a barhaodd hyd at yr haf gan atal plannu cnydau hyd weddill y flwyddyn. Yn yr argyfwng canmolwyd graslonrwydd Richard Pennant yn lleol ond drwy ymyrraeth y Llywodraeth yn ganolog yr arbedwyd dinasyddion y wlad rhag newynu.

Rhesi tatws2
Rhesi tatws Cae’r Mynydd heddiw

Ond ddau gan mlynedd yn ddiweddarach a fyddai’n deg holi ynghylch cymhellion Richard Pennant yng Nghae’r Mynydd?  Ef wedi’r cyfan oedd y diwydiannwr uchelgeisiol yr oedd ei olud yn deillio o blanhigfeydd siwgr Jamaica.  Ai ymgais i ddiwyllio rhan o weundir agored a diffrwyth Moelyci drwy lafur rhad ac am ddim ei blwyfolion oedd y gwely tatws? Ac ai tacteg i ennill sylw cyhoeddus i’w ymgyrch etholiadol oedd rhannu bwyd â’i weithlu difreintiedig?  Chwi ddarllenwyr diduedd a gaiff benderfynu p’un ai dyngarwr hael ei gymwynas oedd Pennant ynteu arch gyfalafwr cyfrwys a breintiedig.

Dodd, A.H.  1968. A History of Caernarvonshire 1284-1900. Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. Dinbych.

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda