Y PARCH ELIAS OWEN (1833-1899)

Dyma gyfraniad gan un arall o’n cyfranwyr gwadd sef Dilwyn Pritchard, Rachub sy’n gadeirydd Cymdeithas Hanes Llanllechid a Rachub.

Er bod ysgol ddyddiol wedi ei chynnal  ar safle’r Eglwys yn Llanllechid ers o leiaf 1789 fe benderfynwyd  ym 1828 gwario £155 11s.11c ar adeiladu ysgol newydd ar dir a roddwyd gan Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan. Roedd y safle gryn hanner milltir o’r eglwys ac ar ganol y sgwâr yn Rachub. Derbyniwyd  y byddai rhaid cyflogi athrawon trwyddedig gan mai athrawon didrwydded fu’n gyfrifol am addysg y plwyfolion. Bu’r ysgol yn agored hyd at 1953 pan adeiladwyd ysgol newydd ger Maes Bleddyn. Addaswyd yr adeilad ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf fel fflatiau i’r henoed.

ADDYSG YN Y PLWYFI

New Picture (13)
Elias Owen

Yng nghanol y ddegawd 1850au cyrhaeddodd prifathro newydd i’r ysgol. Ganwyd Elias Owen yn Llandysilio, Sir Drefaldwyn ac er ei fod yn ddi-Gymraeg, o fewn mater o wythnosau siaradai Gymraeg fel un o’r brodorion. Fe wasanaethodd yr ysgol hyd at 1871. Dyma ei unig swydd fel athro.

Cafodd ef ei addysg yn ysgol genedlaethol, Llanidloes, cyn mynd ymlaen i addysg uwch mewn coleg addysgu ysgolfeistri dan nawdd yr eglwys, sef, yr Oxford Diocesan Training College for Headmasters, ger Rhydychen. Ym 1868 derbyniwyd ef fel myfyriwr allanol gan Goleg y Drindod Dulyn a  llwyddodd i ennill gradd B.A. dosbarth cyntaf ym 1871. Ym 1878 cwblhaodd ef a’i ddau frawd, Elijah a Timothy gwrs Meistr gan ennill graddau uchel o Ddulyn. Ym 1863 roedd Elijah yn brifathro ar ysgol Glan Ogwen, Bethesda.

Ym1846 penododd y Llywodraeth arolygwyr i edrych ar y maes addysg drwy Gymru, ac fe adnabyddir yr adroddiad bellach fel Y Llyfrau Gleision. Yn ei gyfrol Hynafiaethau  Llandegai a Llanllechid nodai Huw Derfel fod dwy ysgol y Wladwriaeth o fewn y ddau blwyf, yn Llandygái a Llanllechid, aiff ymlaen i honni fod y ddwy yn ysgolion llwyddiannus. Y rheswm dros honiad Huw Derfel yw na chafodd yr un o’r ddwy ysgol sylw gan yr arolygwyr, hynny yn wahanol i fwyafrif o ysgolion Cymru. Dyma ddywed Derfel, ‘…yr oeddynt yn ysgolion go dda debygid, cymaint felly fel na wnaeth yr Yswain Johnson un sylw o honynyt.’

Ysgol Rachub
Adeilad Ysgol y Wladwriaeth yn Rachub

Ym mis Rhagfyr 1864 nodai Huw Derfel fod ysgol Llanllechid yn addysgu 95 o fechgyn a 108 o ferched. Mae dau athro yn cael eu cyflogi sef Mr Elias Owen ag un Mrs Davies.

BYWYD a THEULU ELIAS OWEN.

Priododd Elias â Margaret Pierce, yr hon yn ôl cyfrifiad 1861 a anwyd ym mhlwyf Llanllechid, ac yn ferch i chwarelwr William Pierce a’i wraig Elizabeth. Serch y cysylltiad â Rachub, yng nghapel Cymraeg Brownlow Hill, Lerpwl y priodwyd Elias a Margaret ar Awst 2 1858. Ymgartrefodd y ddau yn Rhianfa, 28 Ffordd Llanllechid. Ganwyd pedwar ar ddeg o blant iddynt ond fe gollwyd merch ddwyflwydd oed tra oeddynt yn byw yn Sir Ddinbych. Ganwyd yr wyth plentyn cyntaf tra oeddynt yn byw yn Rachub. Roedd dau o’r meibion William ac Elias yn bêl droedwyr ardderchog. Chwaraeai’r ddau i dîm amatur llwyddiannus Rhuthun. Aeth y ddau ymlaen i ennill capiau yn nhîm llawn Cymru. William yn ennill deuddeg cap ac Elias yn ennill tri. Gwasgarodd y plant drwy’r byd, Awstralia, Seland Newydd, Chile, Lloegr a thrwy Gymru. Dilynodd nifer o’r hogiau ôl-traed y tad gan wasanaethau o fewn yr eglwys.

Fe gadwodd un o’i ferched gysylltiad â’r ardal hon. Ganwyd Gwen Lily yn 1879 yn Nhrefaldwyn ond daeth i’r ardal hon gan briodi David Williams, masnachwr lleol ac aelod o’r teulu fu’n flaenllaw yn cychwyn busnes bysus a lorïau, Grey Motors. Deil hynafiaid y teulu o hyd yn yr ardal. Bu Gwen Lily farw ym 1969 yn 90 mlwydd oed ac fe’i claddwyd, gyda’i gŵr, ym mynwent Eglwys Llanllechid.

Map Eleias Owen
Map Elias Owen o safleoedd archaeolegol yr ardal.

Tra oedd yn Rachub, ac o dan ddylanwad y rheithor, Y Parch John Evans, datblygodd Elias ddiddordeb mewn archaeoleg, hynafiaethau a daearyddiaeth yr ardal. Dyma gyfnod y bu yn ymwneud â gwaith ymchwil i gaerau Rhufeinig ar Foel Faban. Cynhyrchodd fap trylwyr o’r plwyf yn dangos safleoedd hynafiaethol pwysig. Cafodd y map llawn ei gyhoeddi yn ddiweddarach yn yr Archaeologia Cambrensis. Cyfrifir y wybodaeth ar y mapiau hyn fel rhai pwysig ymysg haneswyr ac archeolegwyr. (Gweler hefyd erthygl Cytiau Gwyddelod Allt Goch am ragor o wybodaeth am y gwaith hwn(gol.)).

I’R EGLWYS

Ymadawodd â Rachub ym 1871 pan ordeiniwyd ef gan Esgob Bangor a’i benodi’n giwrad yn eglwys Sant Gwynnog, Llanwnnog, ger Caersws. Yma y daeth yn gyfaill i’r bardd John Ceiriog Hughes a oedd yn orsaf-feistr yn Llanidloes ar y pryd. Symudodd ym 1875 i ofalu am eglwys Y Drindod yng Nghroesoswallt. Blwyddyn yn unig y bu yno gan iddo dderbyn swydd fel swyddog Addysg ar Esgobaeth Llanelwy gan symud i fyw i Lanfwrog ger Rhuthun. Cyplysodd y swydd hon gyda’r  gwaith fel rheithor Eglwys Sant Michael yn Efenechtyd. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach symudodd i ofalu am eglwys ym mhlwyf Llanyblodwel yn Swydd Amwythig.

Wedi symud i Sir Ddinbych, ac ar ôl diwrnod o waith yn ymweld â gwahanol ysgolionr, arferai ymweld â rhai o hen drigolion yr ardaloedd yma. Cafodd sgyrsiau hir gyda hwy am yr hen ddyddiau ac fe gafodd wybodaeth werthfawr am gymeriadau, traddodiadau a llên-gwerin yr ardaloedd. Dysgodd ddigon o’r hanes i’w alluogi i ysgrifennu traethawd ar gyfer cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Llundain yn 1887. Enillodd £20 a medal am ei waith. Defnyddiodd y traethawd fel sail i’w gyfrol swmpus ar lên-gwerin yng Ngogledd Cymru – Welsh Folk-Lore A Collection of the Folk-Tales and legends of North Wales. Dau ddarn o hanes sydd ynddo yn ymwneud â Dyffryn Ogwen, sef, hanes yr ysbryd blin arferai boenydio trigolion Caellwyngrydd drwy daflu cerrig atynt a hefyd adroddodd hanes y digwyddiadau dyrys wrth i’r Eglwys newydd yn Llanllechid gael ei hadeiladu.

Hyd ddiwedd ei oes daliai yn gynhyrchiol o fewn y byd cyhoeddi. Ym 1886 cyhoeddodd gyfrol bwysig yn ymwneud â hen groesau cerrig yn Nyffryn Clwyd – The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd. Ym 1895 golygodd gyfrol o waith y Parch Griffith Edwards (Gutyn Padarn), cyfaill iddo ers dyddiau’r ddau yn astudio yn Nulyn.

Yntau’n paratoi cyfrol newydd ar Ffynhonnau Crefyddol yng Ngogledd Cymru bu farw yn ddisymwth o lid yr ymennydd ym mis Mai 1899 yntau’n 65 mlwydd oed. Mae ffenestr liw er cof amdano i’w gweld yn eglwys Llanyblodwel.

Advertisements

Ffordd fawr Thomas Telford

Lot 23 - Fig b Telford
Cynllun gwreiddiol  llwybr y ffordd bost newydd o Tŷ’n Tŵr i Bont y Pandy – Map drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau Cenedlaethol, Kew , PRO Work 6/89, 1815-21
8 Telford Nant ffrancon
Ffordd bost Telford yn Nant Ffrancon

Ffordd bost Telford ydi’r A5 presennol, a heb ei hadeiladu rhwng 1815 ac 1819 gan beiriannydd ffyrdd pwysicaf Prydain ei gyfnod ni fyddai pentref Bethesda yn bod heddiw. Drwy gynllunio llwybr cwbl newydd i’r  ffordd i redeg o Bont Ogwen i Bont y Pandy ar ochr ddwyreiniol Afon Ogwen gosododd y seiliau angenrheidiol i sefydlu’r pentref. Deddf  Uno 1801 rhwng Prydain a’r Iwerddon oedd y rheswm dros adeiladu ffordd i gysylltu  prifddinasoedd Llundain a Dulyn. Penodwyd Telford i gynllunio ac adeiladu’r prosiect. Hwn oedd cynllun peirianyddol mwyaf ei ddydd, a’r cyntaf i dderbyn cefnogaeth ariannol lawn gan y Llywodraeth. Cafodd Telford y cyfarwyddyd i adeiladu ffordd ddiogel ar gyfer cludo cerbydau cyflym, gyriant pedwar ceffyl ac iddi wyneb sych a llyfn a gwteri digonol a oedd wedi’i diogelu rhwng muriau cadarn. Yn y mannau mwyaf serth nid oedd y gogwydd i fod yn fwy na 1:40 ac roedd ei lled i aros yn gyson rhwng 28 a 30 troedfedd.  Wedi dewis y llwybr mwyaf ymarferol a’i nodi gyda phegiau, a’i rannu yn adrannau unigol, ei dasg nesaf oedd gwahodd ceisiadau gan gontractwyr i wneud y gwaith yn unol â gofynion y dasg ac o fewn amserlen benodol. Y  contractwr a gynigai’r pris isaf fyddai’n ennill y cytundeb.

thomas telford
Thomas Telford yn ŵr ieuanc oddeutu 35 oed

Rhwng Tachwedd 1815 a Thachwedd 1818 yr oedd o leiaf chwe chontract yn cydredeg rhwng Llyn Ogwen a Llandygái. Cyfanswm cost y prosiectau hyn oedd £10,812 sy’n cyfateb i £1,051,000 yn arian heddiw. Agorwyd y ffordd yn swyddogol yn 1826 gan dorri’r siwrnai o Lundain i Gaergybi o 41 awr yn 1815 i 28 awr yn 1831. Nid oedd teithio yn rhad  – y gost i deithio’n gysurus o fewn y cerbyd oedd chwe cheiniog y filltir a thair ceiniog i’r dewr ar y tu allan. Pris y daith gyfan oedd £38.11.4 heb sôn am gostau ychwanegol talu’r ostleriaid a cheidwaid y tollbyrth. Byr fu tymor gorchest Telford oherwydd yn 1850 gorffennwyd adeiladu’r rheilffordd rhwng Llundain a Chaergybi gan gynnig taith fwy cysurus, rhatach a chyflymach i’r teithiwr i Ddulyn. Yn 1851 collodd y ffordd gymhorthdal y Llywodraeth i’w chynnal fel  priffordd ryngwladol, ond i Fethesda hon oedd yr allwedd i lwyddiant dyfodol y pentref.

Gweler hefyd gofnodion: Cilfachau TelfordGwesty’r Douglas ArmsPont y Benglog; Rhes y GraigTyrpeg Lôn Isa

Ffynonellau

Quartermaine, J., Trinder, B., Turner, R. 2003  Thomas Telford’s Holyhead Road. CBA  Research Report 135. Council British Archaeology/CADW. York.

J.Ll. W. Williams; Lowri W. Williams 2015. Retracing Thomas Telford’s footsteps, the building of the post road through Dyffryn Ogwen in Gwynedd, 1815 – 1824. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 76, 35-60.

Town House a Country Estate

Mae pawb sydd yn byw yn Nyffryn Ogwen yn dra ymwybodol o ddylanwad Stad y Penrhyn, yn gam neu yn gymwys, ar hanes datblygiad ein cymuned. Ond efallai nad ydym yn llawn sylweddoli  fod awdurdod a chrafangau’r stad wedi treiddio ymhell y tu hwnt i ffiniau ein cwmwd ni. Gwyddom bellach am gysylltiad y Penrhyn â stadau siwgr India’r Gorllewin, ond efallai nad ydym mor gyfarwydd â’r rhan y chwaraeodd aelodau’r teulu, fel llawer o aelodau eraill teuluoedd bonedd Prydain, ym mywyd gwleidyddol y wlad.  Yn unol â dyhead y mwyafrif o deuluoedd bonedd Prydain yr oedd bod yn berchen ar dŷ ffasiynol yn Llundain yn gwbl angenrheidiol i’w delwedd gymdeithasol, ac yn hwylustod arbennig i’r rhai a fynnai ddilyn gyrfa wleidyddol. Yr oedd meddu ar eiddo ychwanegol i’r stad deuluol yn gaffaeliad pellach wrth ddringo’r ysgol gymdeithasol, boed hynny drwy briodas gyfleus neu drwy bryniant, neu hyd yn oed, drwy brydles. Meddu ar y ‘town house a’r country residence’ oedd y nod. Nid oedd teulu’r Penrhyn yn eithriad i’r rheidrwydd cymdeithasol hwn, er mae’n ddiddorol nodi mai cyfalaf y stad yn Llandygái fyddai’n ariannu a chynnal yr aelwydydd ychwanegol gan amlaf.

Yr oedd Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, yn Aelod Seneddol dros Petersfield yn Swydd Hampshire (1761-67), ac yna dros ddinas Lerpwl ar ddau achlysur rhwng 1767 a 1790. Tŷ arbennig yn Hanover Square, yr ardal ddrudfawr rhwng Mayfair ac Westminster, oedd ei gartref yn Llundain. Datblygwyd rhannau o’r ardal fonheddig hon, a Hanover Square yn arbennig, ar gyfer cartrefu uchelwyr mwyaf ffasiynol y cyfnod, yn bendefigion, yn aelodau seneddol ac yn gadfridogion milwrol, cymdeithas y byddai Pennant yn sicr o fod yn hapus yn eu plith.

Meddai yn ogystal ar stad Winnington Hall yn Sir Gaer. Dau dŷ wedi eu huno’n un oedd maenordy’r stad hon. Mae bellach wedi ei throsi yn gyfres o swyddfeydd mewn ardal a berthyn i dref Northwich yn Swydd Gaer. Daw’r tŷ gwreiddiol, sydd o fframwaith coed, o gyfnod diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg pan berthynai’r stad i’r teulu bonheddig a roddodd iddo ei enw i Winningtom. Erbyn y ddeunawfed ganrif perchnogion y stad oedd teulu Warburton ac yr oedd Anna, gwraig Thomas Warburton, yn gyd etifeddes i Stad y Penrhyn. Yn 1765 priododd eu wyres Anna Susannah â Richard Pennant a thrwy’r briodas hon etifeddodd Richard stad y Penrhyn yn ei chyfanrwydd yn ogystal â stad Winnington Hall, ac etifeddodd Anna Susannah stadau siwgr ei gŵr yn Jamaica. A dyna greu grym economaidd rhyfeddol stad y Penrhyn ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Richard Pennant oedd yn gyfrifol am adeiladu’r cymar cerrig i’r tŷ gwreiddiol yn Winnington pan gomisiynodd Samuel Wyatt i gynllunio’r ychwanegiad yn 1775. Ni bu’r stad ym meddiant y Penrhyn am gyfnod hir iawn.  Ar farwolaeth Richard Pennant yn 1808 gorfu i Anne Susannah werthu’r stad er mwyn rhyddhau arian i dalu dyledion sylweddol ei gŵr wedi iddo ef orwario ar ddatblygu economi amaethyddol a diwydiannol ei stad yn Nyffryn Ogwen.

Olynydd  Pennant yn y Penrhyn oedd George Hay Dawkins, y gŵr a fynnodd gofeb narsisaidd yn ei honglad hyll o gastell yn Llandygái. Yr oedd hwn yn Aelod Seneddol Newark yn Swydd Nottingham rhwng 1814 ac 1817, ac yna dros New Romney yn Swydd Caint o 1820 i 1830, ardaloedd a oedd yn ddigon pell o Ddyffryn Ogwen er mwyn iddo gael ymarfer ei uchelgais  boliticaidd. Cartref y teulu yn Llundain oedd 56 Portland Place, a’i stad yn y wlad oedd  Wicken, ger Stony Stratford ar y ffin rhwng Sir Buckingham a Sir Northampton. Os am ddewis un o’r rhannau mwyaf drudfawr a ffasiynol o Lundain yna byddai Portland Place yn uchel ar y rhestr. Cynlluniwyd y stryd gan Robert a James Adam ar gyfer Dug Portland ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ac mae nifer o’r tai Sioraidd gwreiddiol yno heddiw. Mae’r stryd yn anarferol o lydan (33m/110t) o gymharu â gweddill strydoedd y brifddinas, a hynny oherwydd bod tenant cyntaf y stryd, yr Arglwydd Foley, wedi mynnu cael golygfa ddirwystr i gyfeiriad y gogledd, y math o orchymyn pendefigaidd hunanol nid annhebyg i’r wltimatwm a orfododd i breswylwyr tyddynnod glannau’r Fenai ddiflannu er mwyn sefydlu parc y Penrhyn ar gyfer George Hay. Ysgol sydd yn meddiannu rhif 56 Portland Place heddiw, a chyda llaw, pe baech am i’ch plant gael eu haddysgu ynddi fe gyst £6840 y tymor, a chofiwch fod tri thymor yn y flwyddyn addysgol!

Wicken
Stad Wicken yn 1717

Yn 1838 y daeth Wicken gyntaf i sylw’r Penrhyn pan sicrhaodd George Hay Dawkins brydles ar 35 acer o’r stad. Gellir olrhain ei bodolaeth yn ôl i’r drydedd ganrif ar ddeg ac erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg roedd ym meddiant teulu Dug Grafton. Yr oedd ganddi fanteision arbennig – yr oedd o fewn 50 milltir i Lundain ac roedd mewn rhan o Loegr a oedd yn enwog am ei helfeydd bonheddig.  Ar ôl deugain mlynedd dan brydles prynwyd y stad gyfan o 3042 acer gan Edward Gordon, Barwn cyntaf y Penrhyn, yn 1877. Bu’n Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon sawl tro rhwng 1841 ac 1865 hyd nes y’i dyrchafwyd i Dy’r Arglwyddi yn 1866. Nid Wicken oedd unig stad wledig Edward Gordon oherwydd bu hefyd yn brysur yn ehangu ei ddylanwad yn llawer nes at gartref. Yn 1859 prynodd stad eang Glan Conwy a ymestynnai hyd at ddyffryn Afon Lledr, Ysbyty Ifan a Llyn Conwy, a phrynodd diroedd ychwanegol yn Sir Gaernarfon gan sefydlu ei hun fel tirfeddiannwr mwyaf y sir yn 1871 gyda daliadaeth gyfan o dros 41,500 acer. Ond yr oedd gan Wicken le amlwg yn hanes teulu’r Penrhyn. Hon oedd yr encil wledig ddigyffro a oedd ymhell o drybestod diwydiannol Dyffryn Ogwen. Ychydig o fuddsoddiad oedd yn angenrheidiol i’w chynnal gan fod incwm sylweddol a chyson o chwarel y Penrhyn yn fodd i’w chadw mewn cyflwr graenus.  Meddai haneswyr Wicken wrth gloriannu hanes cysylltiad y stad gyda’r teulu – ‘The family appear to have regarded Wicken as a convenient second country estate … with more congenial neighbours and certainly more amenable tenants than the small farmers and quarrymen of North Wales amongst whom the family was deeply unpopular’.  A oes yma nodyn o fychanu tybed, ynteu a ydym efallai yn groen denau?

Yn 1866 olynydd Edward Gordon fel Aelod Seneddol, Sir Gaernarfon oedd ei fab George Sholto, hyd nes y’i trechwyd am y tro olaf yn etholiad 1880. Yr oedd gan hwn hefyd ei ddethol breswylfa yn Llundain. Nid oedd mor grand efallai â thai ei ragflaenwyr, ond yr oedd Mortimer House, Halkin St., eto yn rhan o ddatblygiad  Charles Fitzroy, Barwn Southampton ac Edward Harley, Iarll Mortimer ar ran ddethol o ganol y ddinas nid nepell o Oxford Circus.  Nid oes rhaid atgoffa cymuned Dyffryn Ogwen mai unplygrwydd ystyfnig y gŵr hwn wrth geisio gwarchod ei awdurdod  unbenaethol a arweiniodd at un o’r cyfnodau tristaf yn hanes yr ardal.

Eglwys Plwyf Wicken
Eglwys y  Plwyf  yn Wicken, Swydd Northampton

Nid ar y ffrynt ddiwydiannol yn unig y brwydrai’r gŵr hwn rhag erydu ei awdurdod ond hefyd  gwrthwynebai yn ffyrnig nifer o fesurau seneddol  a gadarnhawyd yn y cyfnod rhwng 1888 a 1896 a gyfyngai ar hawliau tirfeddianwyr fel ef. Ond tra byddai’r brwydrau hyn yn chwalu cymunedau ym Methesda gallai George Sholto fwynhau tawelwch digyffro Wicken, neu lonyddwch llesmeiriol Glan Conwy neu arabedd cymdeithas ffroenuchel Mortimer House lle byddai’n cadw llygad barcud ar restrau dyledion y streicwyr hynny a breswyliai ar ei stad. Talodd George Sholto £2000 i adnewyddu ac ehangu eglwys y plwyf yn Wicken yn ystod blynyddoedd streig 1896/97 a hynny er cof am ei wraig gyntaf a fu farw yn 1896. Ac yn Wicken y’i claddwyd yntau yn 1907 er iddo farw ym Mortimer House yn Llundain.

Ni fynnai’r gŵr hwn dderbyn fod y rhod yn troi mewn gwleidyddiaeth, cysylltiadau diwydiannol a thegwch cymdeithasol a  bod dyddiau tirfeddianwyr trahaus fel efe wedi eu rhifo.  Cyfrannodd mesurau i reoli hawliau landlordiaeth, y dreth incwm a thollau marwolaeth i docio yn sylweddol faint eiddo’r Penrhyn yn ystod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Er hynny, nid tan 1944 y bu i’r Penrhyn werthu Wicken a’r stadau siwgr yn Jamaica, ac yn 1973 y gollyngwyd gafael am y tro olaf ar chwarel y Penrhyn.

Ffynonellau 

E H Douglas Pennant. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997: The Pennants and the Douglas-Pennants. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59. 35-54.

British History on Line. http/ww british-history – Wicken Estate, Northamptonshire,  tud. 413-438

Gwybodaeth ychwanegol drwy garedigrwydd Einion Thomas

Ysgolion Sul

Mae dyled Cymru i’r Ysgol Sul fel cyfundrefn grefyddol ac addysgol yn anfesuradwy. Gellir honni  fod parhad yr iaith Gymraeg yn rhannol ddyledus i lwyddiant ysgubol yr ysgolion hyn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid ffenomen Gymreig mo ysgolion Sul yn wreiddiol. Gellir olrhain eu tras yn y lle cyntaf i’r Eidal yn yr unfed ganrif ar bymtheg cyn iddynt gael eu poblogeiddio yn Lloegr yn ystod y ddeunawfed ganrif. Thomas Charles (1755-1814) o’r Bala sylweddolodd addasrwydd yr Ysgol Sul fel cyfrwng i ddysgu hanfodion y ffydd Gristnogol i oedolion a phlant Cymru gan ddefnyddio’r Beibl fel prif ffynhonnell y dysgu.  Yn ystod cyfnod anterth y gyfundrefn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg datblygodd yr Ysgol Sul i fod yn un o’r grymoedd mwyaf dylanwadol ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Yn Nyffryn Ogwen cynhaliwyd Ysgolion Sul cyntaf yr ardal mewn tai unigolion  megis ym Mraich Tŷ Du yn Nant Ffrancon, Cae Gwigyn yn Nhal-y-bont a Bryn yr Odyn yn Nhregarth. Gyda chanoli ‘r sefydliadau enwadol mewn addoldai daeth yr Ysgol Sul yn rhan annatod o weithgaredd pob achos ac yng nghapel Jerusalem yr oedd yn rhan o sefydlu’r eglwys yn 1845. Yr oedd aelodau’r capel hefyd yn gofalu am Ysgol Sabothol Coed y Parc a gynhelid, yn ôl y traddodiad, yn nhai rhai o’r cymunwyr. Ystyrid fod yr ysgol hon ymhlith un o’r rhai cynharaf i’w sefydlu yn ardal trothwy’r chwarel.

Yr oedd gan eglwys Jerusalem gyfrifoldeb hefyd am yr Ysgol Sul a gynhelid yng Nghoetmor. Yn wreiddiol cychwynnwyd yr ysgol hon gan y gwahanol enwadau yn 1856 ond daeth Jerusalem yn llawn gyfrifol amdani o 1866 ymlaen pan adeiladwyd ysgoldy ar ei chyfer gerllaw rhes tai Bryntirion. Amcan pennaf yr ysgol oedd ‘cael gafael ar y rhai a esgeulusant bob moddion gras’ ac yr oedd yn llwyddo yn y gwaith drwy lafur aelodau Jerusalem yn cynnal ysgol Sul yn y prynhawn a moddion ychwanegol yn yr hwyr gydag ambell bregeth neu gyfarfod gweddi. Cyfeirir at waith arbennig Edward Edwards, Ogwen Teras ac at Hugh Williams, Bodffordd House fel arweinyddion.

Ysgoldy Twr
Ysgoldy y Twr – llun o archif Ifor Williams, Fferm Coetmor gynt, drwy ganiatâd.

Ychydig o fforddolion sy’n cerdded heibio i Ysgol y Tŵr heddiw sy’n sylweddoli rhan mor eithriadol bwysig a chwaraeodd ym mywyd crefyddol a chymdeithasol Bethesda yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan oedd bri a chenhadaeth yr Ysgolion Sul ar ei anterth. Heddiw, mae gwedd digon digalon ar yr adeilad a adwaenid hefyd fel Ysgol y Tŵr, a bellach caiff ei ddefnyddio fel storfa gan adeiladwr lleol.

Gellir mesur pwysigrwydd  a chyfraniad yr Ysgol Sul i addysg Gristnogol y gymuned yn yr ystadegau moel canlynol. Yn 1879 yr oedd y Methodistiaid Calfinaidd yn nosbarth Bethesda yn gyfrifol am ddwy ar bymtheg Ysgol Sul. Yn dysgu yn yr ysgolion hyn yr oedd 397 athro a 64 athrawes, oll yn rhoddi o’u gallu yn wirfoddol.  Roedd 2960 disgybl ac 1186 o wrandawyr ychwanegol. Roeddynt yn dysgu darllen ac ysgrifennu a chanu drwy gyfrwng y Gymraeg, tasg na allai ysgolion y wladwriaeth mo’i chyflawni gan mai Saesneg oedd iaith y dysgu yn y sefydliadau hyn. Yr Ysgol Sul hefyd oed magwrfa ddeallusol yr ardal lle dysgodd cenedlaethau o bobl y gallu i wrando, i ymresymu, i ddadlau ac i gyflwyno’r neges yn gyhoeddus yn goeth ac yn gryno.  Mewn ardal o ymrafael diwydiannol, megis Dyffryn Ogwen, yr oedd y sgiliau hyn o werth amhrisiadwy. Dyma oedd cyfraniad cwbl orchestol yr Ysgol Sul yn ei gyfnod ac un o’r pennaf resymau fod pentref Bethesda yn dal yn bentref Cymraeg ei iaith a Chymreig ei thraddodiadau hyd heddiw. Er gwaetha’r erydiad ar grefydd yn ystod y ganrif hon mae Ysgolion Sul capel Jerusalem a chapel Carmel yn Rachub yn parhau i greu gwyrthiau deallusol mae’n siŵr.

 

Ffynonellau

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynhodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos

Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dafydd Roberts, Cae’r Wern , Tregarth.

Bodfaeo

Dyma erthygl ddifyr arall gan un o’n cyfranwyr gwadd sef y Prifardd Ieuan Wyn.

Yn ei awdl ‘Cilmeri’, mae gan Gerallt Lloyd Owen gyfres o chwe englyn yn disgrifio ymdrech lew ond aflwyddiannus deunaw milwr i amddiffyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar Ragfyr 11eg, 1282 ger Llanfair-ym-Muallt ym Mhowys. Fel hyn y disgrifia’r bardd hwy: ‘Deunaw gŵr dienw gynt / Ym mreuddwyd Cymru oeddynt’.

Y deunaw gŵr hyn oedd gwarchodlu personol Llywelyn. Yn yr Oesoedd Canol, ‘teulu’ oedd yr enw ar osgordd filwrol, a ‘phenteulu’ oedd eu pennaeth. Byddent wedi eu dethol yn ofalus ac wedi’u hyfforddi’n drylwyr, a byddent yn barod i farw er mwyn amddiffyn eu tywysog. Lladdwyd y deunaw cyn i Llywelyn gael ei ladd.

Mae’r cyfeiriad at y deunaw yn awdl Gerallt Lloyd Owen yn seiliedig ar yr hyn sydd ym marwnad y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch a gyfansoddwyd pan laddwyd Llywelyn  – un o gerddi enwocaf ein llên. Yn y farwnad honno, mae’r bardd yn dweud bod ei Arglwydd (Arglwydd Eryri oedd un o deitlau Llywelyn) wedi bod yn llwyddiannus cyn i’r deunaw gael eu lladd. Mae’n defnyddio’r gair ‘llwydd’ er mwyn gwrthgyferbynnu gyrfa Llywelyn gyda’r aflwydd terfynol a ddaeth i’w ran: ‘Arglwydd llwydd cyn lladd y deunaw’.

Mewn rhan arall o’i farwnad fawr, wrth disgrifio’r modd y lladdwyd Llywelyn, mae’r bardd yn enwi Bodfaeo:

O glefyddawd trwm tramgwydd arnaw,

O gleddyfau hir yn ei ddiriaw,

O glwyf am fy rhwyf ysy’m rhwyfaw,

O glywed lludded llyw Bod Faeaw!

 

(Oherwydd cwymp ergyd drom â chleddyf arno,

Oherwydd cleddyfau hir yn ei orfodi,

Oherwydd clwyf ynghylch fy rheolwr sydd yn fy rheoli,

Oherwydd clywed [am] ludded llywodraethwr Bodfaeo!)

Yn nodiadau ei golygiad o’r gerdd, fel hyn y dywed Rhian M. Andrews am Fodfaeo: ‘Trefgordd ym mhlwyf Llanllechid yn y Cwmwd Uchaf (Cwmwd Arllechwedd Uchaf) yng Nghantref Arllechwedd… Safai un o lysoedd pwysig gerllaw yn Aber a dichon mai dull o gyfeirio at y llys yw enwi’r drefgordd… .’

Tybed a oedd rheswm arall dros enwi Bodfaeo a chyfeirio at Llywelyn fel ‘llyw Bodfaeo’? Gwyddom mai yn Aber (Abergarthcelyn oedd yr enw bryd hynny) yr oedd Llys Cwmwd Arllechwedd Uchaf, ond dengys y cyfeiriad hwn fod Bodfaeo yn lle pwysig o fewn y cwmwd. A oes cysylltiad rhwng Bodfaeo a gwarchodlu personol y tywysog, sef y ‘deunaw’? Er bod y tywysog yn treulio llawer o’i amser yn teithio o lys i lys, mae tystiolaeth sy’n awgrymu’n gryf mai Garth Celyn yn Aber oedd ei gartref teuluol. Onid rhesymol yw tybio y byddai aelodau ei warchodlu yn byw yng nghyffiniau Aber? Felly, ai milwyr dethol o blith gwŷr Bodfaeo oedd y deunaw?

Mewn fersiwn gwahanol o gerdd Gruffudd ab yr Ynad Coch mewn llawysgrif arall mae’r llinell yn darllen fel a ganlyn: ‘O glywed lludded llu Bod Faeo’.

Nid ‘llyw Bodfaeo’ ond ‘llu Bodfaeo’ sydd yma, gan gyfeirio at filwyr Llywelyn – at ei fyddin – ac yn fwy penodol, o bosib’, at ei warchodlu.

Mewn llythyr a anfonwyd at Edward 1af, brenin Lloegr, mae Roger Lestrange yn adrodd bod Llywelyn yn farw, ei fyddin wedi ei threchu a’i chwalu, a ‘holl flodau ei wŷr’ wedi eu lladd. Ai cyfeiriad at y deunaw – y gwarchodlu – yw blodau’r fyddin yma?

Beth bynnag yw’r gwir, erys dau ymholiad arall y dylid ceisio’u hateb, sef beth yw elfennau’r enw Bodfaeo, a ble’r oedd y drefgordd hon?

Edrychwn ar yr enw i ddechrau. Y ffurf Bot Vaeaw mewn Cymraeg Canol sydd gan Gruffudd ab yr Ynad Coch yn ei gerdd, ac ymddangosodd y ffurfiau Bodfaeo, Bodfaio a Bodfeio wedi hynny ynghyd â ffurfiau Seisnigedig, yn eu plith Bodvayo, Bodvaio a Bodvaeo. Wrth egluro mai ‘cartref’ yw ystyr bod, fel hyn y dywed yr Athro Ifor Williams: ‘Bod ar ddechrau llu o enwau yw preswyl-fod’. A diddorol yw sylw’r Athro Melville Richards: ‘Os dechreuwn gyda’r elfen bod (yr un â’r berfenw bod) fe gawn ar unwaith fod rhyw gymaint o ystyr crefyddol iddi mewn rhai cysylltiadau.’

Beth am ail elfen yr enw, faeo? Ymddengys mai hen enw personol Maeo ydyw yn dynodi perchnogaeth tir – ac mae i’w gael mewn mannau eraill megis Nant Ynys-feio a Mynydd Ynys-feio yn Nhreherbert ger Treorci, a Mynydd Meio yn Eglwysilan ger Pontypridd. Mae’n debygol bod Faeo wedi troi’n Feio yn yr enghreifftiau hyn hefyd.

Disgrifiad Geiriadur Prifysgol Cymru o ‘trefgordd’ yw: ‘Pentrefan, tref fechan neu bentref sy’n ffurfio rhan o blwyf neu faenor neu ran o un o’r rhain fel rhaniad tiriogaethol’. Felly, beth am leoliad Bodfaeo? Gwyddom i sicrwydd fod y drefgordd hon yr ochr ddwyreiniol i Afon Ogwen ac yn rhan o diriogaeth Cwmwd Arllechwedd Uchaf. Sylw’r Athro Kenneth H. Jackson yw: ‘Bod Faew is on the coast of Caernarvonshire’, a’r hyn sydd gan Huw Derfel Hughes yw ‘Bellach gadawn y Traeth (Traeth Lafan), a deuwn gam i fyny i hendref Llanllechid, cwr nesaf yr hwn i’r môr a elwid Bodfeio…’. Mae’r Athro A.D. Carr yn lleoli canol trefgordd Bodfaeo tua hanner ffordd rhwng pentref Llanllechid a phentref Llandygái, a dengys papurau’r Penrhyn fod iddi nifer o afaelion. Fel hyn y mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn diffinio ‘gafael’: ‘Daliad o dir etifeddol gan y gyfundrefn lwythol Gymreig yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml fel parseli o dir’. Mae Record of Caernarvon 1352 yn enwi wyth gafael o dan ‘Boduayo & Bogowolghy, ac mae cofnod ym mhapurau’r Penrhyn yn nodi fel a ganlyn: ‘The roll…contains the rents of the following “gafaelion” in the township of Bodfaeo’, ac mae’n rhestru chwe gafael mewn ffurfiau Seisnigedig: ‘Gavill Iarthur, Gavell Ior’ ap Kenthil, Gavell Kehelyn, Gavell Roppert, Gavell Ieva, Gavell Mad’ ap Eign’.

Bodfaeo
Cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Bodfaeo wedi’i leoli ar ochr chwith y map

Gan fod trefgordd Cororion (Creu-wryon) ar ochr orllewinol Afon Ogwen yn ymestyn i lawr hyd at Afon Menai, mae’n bosib’ iawn bod hyn yn wir hefyd am drefgordd Bodfaeo ar yr ochr ddwyreiniol. Diddorol yw sylwi bod rhôl renti Cochwillan yn 1622 yn nodi bod gan y drefgordd ei chored ei hun – ‘Cored Vod Vaio’ – ar Afon Menai er mwyn sicrhau cyflenwad cyson o bysgod. Gwyddom hefyd fod tir Cilfodan ar un adeg – ‘yn Nhref ddegwm Bodfaio’ yn ôl Hugh Derfel Hughes yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Er mwyn lleoli gafaelion a therfynau’r drefgordd, byddai’n rhaid gwneud ymchwil topograffegol, a hynny trwy fynd trwy weithredoedd a rholiau rhenti ystad y Penrhyn.

Yn wahanol i Gororion, nid yw Bodfaeo yn aros fel enw lle, boed fferm neu dŷ  neu glwstwr o dai. A oedd safle benodol o’r fath yn dwyn yr enw ar un adeg? Yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, mae Hugh Derfel Hughes yn cyfeirio at ‘W. Griffith o Fodfaio’. A yw hyn yn awgrymu bod i’r drefgordd ryw lun ar ganolfan?

I gloi, rhaid cyfeirio at y ddiweddar Annie Rowena Jones, Hen Barc, gwraig wybodus iawn yn naearyddiaeth, enwau lleoedd, natur a hanes Dyffryn Ogwen, a gyhoeddodd lyfryn diddorol, Lloffion o Hanes Plwyf Llanllechid. Treuliodd ei dyddiau cynnar ar fferm Llwynpenddu ar gwr pentref Llanllechid, a chlywais gan Rosemary, nith iddi, mai’r enw ar y fuches o wartheg duon Cymreig yno oedd Buches Bodfeio. Ychydig flynyddoedd yn ôl, pan adeiladwyd tŷ newydd ym mhen uchaf Lôn Newydd, Coetmor, rhoddwyd iddo’r enw Bodfeio, a hynny ar awgrym Annie Rowena Jones. Roedd hi’n amlwg am gadw’r enw’n fyw.

Ffynonellau:

Ifor Williams, Enwau Lleoedd, Gwasg y Brython, Lerpwl 1945

Melville Richards, Enwau Tir a Gwlad, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1998

Melville Richards, Welsh Administrative and Territorial Units, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1969

Gwefan Archif Melville Richards, Canolfan Ymchwil Enwau Lleoedd

Lloyd Jones, Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1928

A.D. Carr, ‘Rhaniadau Gweinyddol yr Oesoedd Canol’ yn T.M. Basset a B.L. Davies (gol.), Atlas Sir Gaernarfon, Cyngor Gwlad Gwynedd, Gwasg Gee, Dinbych 1976

Kenneth Hurlstone Jackson, A Celtic Miscellany: Translations from the Celtic Literatures, Routledge & Kegan Paul, Llundain 1951

Iolo Morganwg a William Owen Pughe (gol.), The Myvyrian archaeology of Wales: Volume 1, Poetry, Llundain 1801

Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd: Tywysog Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1986

Geiriadur Prifysgol Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 2002

Rhian M. Andrews, N.G. Costigan (Bosco), Christine James, Peredur I. Lynch, Catherine McKenna, Morfydd. E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.),  Gwaith Bleddyn Fardd ac Eraill, Cyfres Beirdd y Tywysogion VII, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1996

Gerallt Lloyd Owen, Cilmeri a cherddi eraill, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1991

Geraint Jenkins, Cyfraith Hywel, Gwasg Gomer, Llandysul 1970

Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, Bethesda 1866

Papurau Stad y Penrhyn, Archifau Prifysgol Bangor

Casgliad Ychwanegol Castell y Penrhyn, Rentals c1410-1949, Prifysgol Bangor 2011

Record of Caernarvon 1352, Archifau Prifysgol Bangor

Nadolig Llawen

Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda i holl ddarllenwyr gwefan Hanes Dyffryn Ogwen. Gobeithio eich bod wedi cael mwyniant yn darllen am hanes diddorol ein dyffryn yn 2017. Mae rhagor o nodiadau wedi’u paratoi ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae nifer o  gyfranwyr gwadd hefyd wedi danfon cyfraniadau ac felly bydd digon i’w ddarllen!

Gyda phob dymuniad da.

John a Lowri

Tomen Pantdreiniog

IMG
Llun panoramig o bentref Bethesda oddeutu ugeiniau y 19g,  un o’r ychydig luniau sy’n dangos tomenni  chwarel Pantdreiniog (brig chwith y darlun). Cerdyn post o gasgliad a thrwy garedigrwydd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Adeiladwyd tomennydd rwbel llechi chwarel Pantdreiniog yn dair gris anferth i dra-arglwyddiaethu yn fygythiol uwchlaw Stryd Fawr Bethesda. Ar ganol y llawr uchaf yr oedd bwlch go sylweddol yn agor fel math o ffenestr i olygfa odidog tua’r de a chrib y Carneddau. Ond nid ffenestr i geisio twtio tirlun Dyffryn Ogwen mo hon ond yn hytrach ymgais W. J. Parry, fel pennaf gyfalafwr blysiog pentref Bethesda, i wneud ei ffortiwn.

Yn 1892 benthycodd Parry £1,000 gan Fanc y National Provincial yn Llundain. Rhaid dyfalu paham y cafodd y fath fenthyciad oherwydd nid oes cofnod pendant o’r trefniant. Ar y pryd yr oedd gan Parry ddiddordeb mewn hybu dwy ddyfais a wnaethpwyd gan wŷr lleol ym Methesda. Y gyntaf oedd dyfais i agor a chau ffenestri ‘sash’ gan ŵr o’r enw William Hughes. Teitl aruchel y ddyfais oedd The Hughes’ Window Spring Patent, ac yn 1882 derbyniodd sylw rhyngwladol a thlws aur mewn arddangosfa ym Mharis. Yn 1892 ymunodd Parry mewn partneriaeth â Hughes i gynhyrchu’r Window Spring ac mae’n debygol mai ar gyfer y fenter hon y benthycodd yr arian gan y banc. Roedd yr ail ddyfais yn eiddo i ŵr lleol arall o’r enw J. T. Welch, watshmecar wrth ei alwedigaeth. Arbrofodd â dyfeisiadau i gywasgu llwch llechi dan bwysedd heidrolig enfawr i gynhyrchu cyfres o isgynhyrchion, rhai trymion megis brics, teils, paneli ffenestri a chledrau rheilffordd, a rhai ysgafnach megis teganau tsieni, llestri a photeli o bob llun. Cychwynnodd Welch ei arbrofion yn Chwarel Pantdreiniog oddeutu 1888, chwarel yr oedd gan Parry ddiddordeb proffesiynol ynddi gan mai ef oedd asiant Stad Cefnfaes. Nodir i Parry fenthyca swm o arian yn 1889 gan y Parch J. Foulkes, gweinidog gyda’r Annibynwyr yn Aberafan, ac mae’n eithaf tebygol mai benthyciad er hyrwyddo menter y llwch oedd hwn. Yn 1892 cofrestrodd Parry y ddyfais yn y Patent Office yn Llundain dan ei enw ef a Welch a cheisiodd sefydlu priodoldeb a phwysigrwydd y ddyfais ar raddfa ryngwladol. Yn y cyfamser, derbyniwyd ymholiadau gan lu mawr o ddiwydianwyr a oedd yn awyddus i  ddatblygu’r ddyfais ymhellach a gwrthodwyd cynnig o £4,000 gan un ymgeisydd a fynnai brynu’r patent gan y  dyfeiswyr.

Ysywaeth, wynebai’r ddyfais broblemau technegol dyrys na allai’r ddau entrepreneur lleol eu datrys heb  dderbyn cyfalaf sylweddol i archwilio’n wyddonol paham fod y cynhyrchion yn eithriadol frau dan bwysau eu defnydd ymarferol yn y maes. Peryglwyd y fenter a gwerthwyd y ddyfais i ŵr o Gaerdydd yn 1891 am y swm pitw o £800. Er hynny, mae’n ymddangos fod y patent yn dal ym meddiant Parry a chymaint ei ddiddordeb yn y broses fel y ceisiodd ailsefydlu’r dechneg i gynhyrchu briciau yn chwarel Pantdreiniog yn ystod degawdau cyntaf y ganrif ddiwethaf. Yn 1919 sefydlwyd y North  Wales Development Co Ltd gyda chyfalaf o £150, 000 i lansio’r cwmni  i greu amrywiol gynhyrchion o lwch y lechen ym Mhantdreiniog. Wrth gwrs W. J. Parry oedd un o brif gynrychiolwyr y sindicet ond, ysywaeth, trodd y fenter yn fethiant llwyr a daeth y cwmni i derfyn disymwth yn 1921.

Yr oedd Parry bellach yn ei henaint a bu farw yn 1927. Ond ei ddiddordeb ymarferol ef yn y ddyfais heidrolig a olygodd fod bwlch wedi ei agor yng ngris uchaf tomen lechi Pantdreiniog. A beth am y dyledion ariannol? Yn anffodus bu’r dyledion hyn yn faen tramgwydd enfawr i Parry drwy ei yrfa, ond pennod arall i’w hadrodd fyddai honno.

chwarel pantdreiniog
Chwarel Pantdreiniog – (chwith) safle y North  Wales Development Co Ltd yn y domen. (dde) tair gris tomen Pantdreiniog a’i hagosatrwydd at dai pentref Bethesda

Un nodyn bach amherthnasol i orffen. Mae’r holl luniau panoramig o bentref Bethesda wedi’u tynnu o ben tomen rwbel chwarel Pantdreiniog, llwyfan ddyrchafedig o’r radd flaenaf a fyddai wrth fodd pob ffotograffydd gwerth ei halan, ond does odid yr un llun wedi’i dynnu o’r domen ei hun i ddangos pa mor ormesol oedd ei chysgod dros yr holl gymuned.

Ffynonellau

Jean Lindsay  1974. A History of the North Wales Slate Industry. Newton Abbot.

John Ll. W. Williams . 2005. W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda: portread o Gyfrifydd, Masnachwr a Hapfasnachwr Cymreig yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 66, tt. 137-167.

Maes awyr Glanmôr Isaf

Ni chreithiwyd Dyffryn Ogwen gan safleoedd milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ond craith barhaol y gyflafan waedlyd yw’r gofeb ym Methesda sy’n nodi na ddychwelodd naw deg dau o fechgyn y fro yn ôl i’r dyffryn ar derfyn y rhyfel yn 1918. Ond eto ni ddihangodd y dyffryn yn llwyr rhag terfysg y rhyfel. Sefydlwyd ffatri yn y Bethesda United Club, sef Yr Aelwyd yn ddiweddarach, yn Nheras Penrhyn, ac yno yr oedd merched y pentref yn gwehyddu sanau i’w danfon i’r milwyr ar faes y gad ac ym mhlwyf Aber sefydlwyd ffatri i gynhyrchu margarine a sebon ar gyfer gofynion y rhyfel.

yr Aelwyd 1914
Ffatri gwneud hosanau yn yr Aelwyd , Teras Penrhyn, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn ogystal, lleolwyd safle o bwysigrwydd mawr yn amddiffyniad y wlad ar faes dewisol ar lannau’r Fenai yng nghwr gogleddol plwyf Llanllechid ar y terfyn â phlwyf Aber.

 

Yn 1917 pryderai awdurdodau’r llynges yn Llundain y gallai llongau tanfor y gelyn greu anhrefn i lynges Prydain ar arfordir Môn a Gogledd Cymru. I ateb y pryder sefydlwyd maes awyr yn Llangefni ar gyfer awyr longau, ond buan y sylweddolwyd y gellid gwella’r gwaith o ganfod drwy ddefnyddio awyrennau yn ogystal. Ym mis Tachwedd 1917 danfonwyd chwech awyren o Lundain i Fôn ond dim ond dwy lwyddodd i gyrraedd pen eu taith. Lladdwyd peilot un ohonynt wrth geisio glanio a diflannodd yr ail i ddyfroedd Traeth Lafan. Nid oedd y safle yn Llangefni yn ddigon da ar gyfer hedfan awyrennau a phenderfynwyd chwilio am safle mwy addas ar gyfer y gwaith. Penderfynwyd, drwy hawl gorfodaeth, greu maes awyr ar gaeau fferm Glanmôr Isaf gan ddefnyddio 50 acer o dir y fferm, yr holl ddaliadaeth yn ei chyfanrwydd fwy neu lai. Diwreiddiwyd y gwrychoedd gan greu maes ar ffurf llythyren T a chodwyd pedair sied i gadw’r awyrennau. Mae’n bosibl fod dwy redfa glanio ar y safle ond yr oedd yn rhaid osgoi pant pur sylweddol yn y tir wrth lanio. Cuddiwyd y tanwydd, cyfarpar i’r awyrennau a’r bomiau mewn ffosydd a gysgodwyd rhwng dwy goedlan gerllaw, a chartrefwyd y peilotiaid a’r staff mewn pebyll ar y maes. Sefydlwyd canolfan gyfathrebu drwy radio yn un o ysguboriau’r fferm. Agorwyd y maes awyr yn swyddogol ym mis Awst 1918 dan ofal yr RAF yn hytrach na’r Llynges a danfonwyd 18 awyren deHaviland i’r safle i gymryd lle yr hen awyrennau diwerth. Disgwylid i’r awyrennau hedfan gwyliadwriaeth dros gyfnod o awr a phumdeg munud ar y tro uwchlaw arfordir y gogledd. Ar y diwrnod cyn agor y maes awyr difrodwyd un awyren wrth lanio a lladdwyd y peilot a disgynnodd awyren arall yn ddisymwth o’r awyr i’r môr. Cafwyd nifer o ddamweiniau cyffelyb yn ystod cyfnod bodolaeth y safle gyda chanlyniadau angheuol i’r peilotiaid. Daeth defnyddioldeb y safle i ben ym mis Ionawr 1919 a chariwyd yr holl offer, y siediau a’r stôr i stesion Bangor i’w cludo ymaith. Adferwyd y tir at ddefnydd amaethyddol ym mis Mai 1919 ac ail-luniwyd terfynau’r caeau gyda ffensiau llechi yn hytrach na’r gwrychoedd. Y ffensiau hyn yw’r unig gofnod a welir heddiw ar gaeau Glanmôr Isaf o fodolaeth y maes awyr.

Yn ddiweddar, mae prosiect cenedlaethol sy’n ymchwilio i gyrchoedd ymosodol llongau tanfor oddi ar arfordir Cymru wedi cychwyn ar adnabod yr union fygythiad i lynges Prydain yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf a hynny cydweithrediad gyda Adran Eigioneg Prifysgol Bangor. Hyd yma mae’r astudiaeth wedi canfod hyd at 13 o safleoedd lle mae llongau tanfor yr Almaen a Phrydain yn gorwedd ar waelod y môr ym Mae Ceredigion ac arfordir Môn. Yn ychwanegol, canfuwyd y safle lle gorwedda un o longau hudo llynges Prydain. Llong a oedd yn edrych fel llong gargo ddiniwed oedd llong hudo ond fe gynhwysai gyfres o fagnelau cuddiedig. Serch hynny, ni ellir dweud ar hyn o bryd faint o’r suddiadau hyn y gellir eu priodoli i weithgareddau’r awyrennau a hedfanai o faes glanio Glanmôr Isaf. Mae hefyd stori ddiddorol am ymweliad dau ysbïwr tybiedig a arhosodd ym Mryn Eithin am gyfnod byr cyn i’r rhyfel dorri. Mae’n amlwg fod ymweliad y ddau, gŵr a gwraig ddigon cyffredin, wedi codi amheuaeth perchennog y tŷ, yn arbennig gan iddynt ymadael yn bur swta gan adael nifer o fapiau o’r ardal ar eu holau. Stori wneud efallai, ond un sy’n berffaith gredadwy o ystyried y cefndir er hynny.

Bron i gan mlynedd yn ddiweddarach mae’n anodd mesur llwyddiant y cynllun gwylio a diogelu’r arfordir o faes awyr Glanmôr Isaf. Fe’i sefydlwyd, fwy neu lai, ar derfyn y Rhyfel Byd cyntaf pan oedd y gyflafan ar y tir yn tynnu tua’i therfyn. Wynebodd y cynllun nifer o anawsterau gan gynnwys diffygion y maes awyr ei hun a phroblemau ychwanegol a achoswyd gan wyntoedd cryfion a glawogydd trwm. Yr oedd problemau gydag ansawdd yr awyrennau ar gwaith o’u hadnewyddu, ac nid oedd yn hawdd denu peilotiaid cymwys i’w hedfan. O ganlyniad, yr oedd nifer y damweiniau yn uchel. Er hynny, mae’n angenrheidiol gosod yr holl gynllun yn ei gyd-destun. Prin megis cychwyn oedd y cynlluniau i hedfan awyrennau gydag adenydd sefydlog yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 y llwyddodd Wilbur Wright i hedfan ei awyren Wright Flyer II dros bellter o dair milltir yn Dayton, Ohio. A dim ond yn 1909 y llwyddodd Louis Blériot i hedfan dros y Sianel o Ffrainc i Brydain gan ennill bet o £1000 am ei orchest. Rhwng 1900 a 1914 adeiladwyd 800 o awyrennau ym Mhrydain a’r oll ohonynt yn ddiffygiol hyd nes y cywirwyd y problemau gan Blériot. Sefydlodd yntau ffatri i adeiladu awyrennau ym Mhrydain yn 1917.

awyren W E Williams
Y ‘Bamboo Bird’, awyren W. E. Williams o Dyddyn Canol, Tregarth.

Yn yr un cyfnod yr oedd yr Athro W. E. Williams o Adran Peirianneg Drydanol Coleg y Brifysgol, Bangor, a brodor o Dyddyn Canol, Llanllechid, yn arbrofi â hedfan awyrennau y cynlluniodd ef (y Bamboo Bird) gan lwyddo i wneud hynny gyntaf ar Draeth Coch, Llanddona yn 1911. Gyda hyn mewn cof y dylid mesur llwyddiant maes awyr Glanmôr Isaf. Dim ond geiriau megis arwrol a herfeiddiol y gellir eu defnyddio felly i ddisgrifio’r peilotiaid dienw a diaddurn hynny a hedfanodd yr awyrennau hyn, ac a gollodd eu bywydau mewn rhai achosion, mewn cyfnod o ddatblygiad arloesol ym myd hedfan.

Ffynhonnell

Jane Kenney, Roland Flook, Anita Daimond, 2016. First World War Military Sites: Manufacturing and Research and development. Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Adroddiad Rhif 1302, Bangor.

Ffynonellau ychwanegol

Delve, K., 2007. The Military Airfields of Britain: Wales and West Midlands, The Crowood Press, Marlborough;

Owens, Alwyn, 2008. William Ellis Williams, Pioneer of Electrical Engineering at Bangor. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 69, 61-80.

Pratt, D. and Grant, M., 1998. Wings Across the Border Volume I, Bridge Books, Wrexham.

Sloan, R., 2001. Early Aviation in North Wales, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst (2nd edition);

Gwybodaeth ychwanegol gan Gwilym Rees  etc a xx  Pritchard

Ble roedd Capel yr Achub?

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Lynda Pritchard, Rachub.

BLE ROEDD CAPEL YR ACHUB?

Dyma ddirgelwch sydd wedi llethu llawer yn yr ardal ers tro erbyn hyn. Un o’r dirgelion yw cysylltiad y Capel gyda’r pentref, wrth i ni holi ai’r  Capel a ddaeth gyntaf ynteu a enwyd pentref Rachub ar ôl y Capel? Bu union leoliad y Capel hefyd yn ddirgelwch. Erbyn hyn daeth tystiolaeth o’i leoliad, sef ar dir yng nghefn Ffordd Llanllechid ac ar safle’r cyn Ganolfan Gymdeithasol.

Mewn dwy gyfrol wahanol yn ymwneud a’r Methodistiaid gwelwn fwy o hanes yr Achos. Yn y cyntaf yn, ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID YM MHLWYFYDD LLANLLECHID A LLANDEGAI’, gan R.O. (Richard Owen) mae’n dweud fel hyn:

‘…ar y tir hwn yr adeiladwyd y Capel Cyntaf ym Mhlwyf Llanllechid, a galwyd ef, Capel yr Achub, am mai yng nghymdogaeth yr Achub uchaf oedd yn sefyll. Cymerodd hyn le yn y flwyddyn 1793…Ynglŷn â’r capel adeiladwyd Tŷ Capel, a llwyddwyd i gael yr hen bregethwr Thomas Hughes, Mochdre, yno i fyw, yr hyn a fu yn gaffaeliad mawr i’r lle’.

Yn y gyfrol ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID CALFINAIDD YN LLANLLECHID, SIR GAERNARFON’, gan EDWARD JONES, BANGOR (Evan Williams, Argraphydd llyfrwymydd, Market Place) 1889 cawn gadarnhad o’r wybodaeth:

‘Adeiladwyd y Capel Cyntaf yn y gymdogaeth, yr hwn a elwid “Capel Rachub”, gyda thŷ ac ystabl wrth ei dalcen, yn y flwyddyn 1793’.

O astudio cyfrol Richard Owen fe gawn ateb reit bendant i’r cwestiwn ai’r capel ynteu’r pentref ddaeth gyntaf? Dywed Richard Owen ei fod wedi enwi yn Capel yr Achub am mai yng nghymdogaeth Achub Uchaf yr oedd yn sefyll. Cytunai Edward Jones a hyn:

‘cafodd addewid am ddarn o dir cyfleus mewn lle o’r enw Rachub Uchaf (gelwid ef yn “Rachub Uchaf” i’w wahaniaethu oddi wrth llanerch arall ym mhentref Llanllechid a elwid “Rachub Isaf”)’. Mae’n glir felly mai’r enw Rachub neu Achub Uchaf a ddaeth yn gyntaf ac fel canlyniad i hyn enwyd y Capel yn ôl y man lle’r adeiladwyd.

lleoliad capel yr achub
Mae lleoliad y capel mewn coch

Cafwyd prydles ar y tir oddi wrth Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan, Môn am, “bum swllt y flwyddyn o Ardreth neu Ground Rent. Hyd y brydles oedd trigain mlynedd yn dechreu ar Tachwedd 12fed, 1795. Roedd y tir yn mesur 30 llath wrth 25 llath.” Llofnodwyd y brydles gan y Parch Thomas Charles, Y Bala, John Williams, (gof), a Robert Williams. Cremlyn (Wheelwright) ymysg eraill.

DRWGDEIMLAD

Achosodd adeiladu’r capel gryn ddrwgdeimlad yn lleol yn enwedig ymysg yr aelodau eglwysig, a oedd yn gorfod pasio’r adeilad ar eu ffordd i addoli yn Eglwys Llanllechid.  Mae hanes i un hen wreigan o’r enw Jane Williams, Tyddyndy, fod â chymaint o atgasedd tuag at yr adeilad nes peri iddi ddweud ei bod yn gobeithio y câi ei chladdu cyn agor y capel. Byddai gweld a chlywed pobl, (y pennau crynion fel y’u gelwid), yn mynd yno ac yn addoli yn achosi gymaint o loes iddi. Yn rhyfeddol, fel y dengys hanes, fe gafodd ei dymuniad. Agorwyd y Capel ar Ragfyr 26, 1794, yr un diwrnod ag angladd Jane Williams.

MYND  O NERTH I NERTH

Ffynnodd yr achos yng Nghapel yr Achub a bu addoli cyson yno am 23 o flynyddoedd. Erbyn 1816 roedd y capel yn rhy fach a phenderfynodd y Methodistiaid godi capel newydd yng Ngharneddi,  gan fod nifer o’r aelodau yn dod o’r cyffiniau yna. Nodir fod 80 o aelodau Capel yr Achub wedi symud i Garneddi – rhyfeddol o gofio maint Capel yr Achub sef naw llath wrth chwe llath. Cadwyd yr adeilad fel man addoli ac Ysgol Sul am nifer o flynyddoedd wedi hyn. Dengys cyfrifiad 1841 bod y safle wedi ei droi yn dri thŷ annedd. annedd. Cadarnheir y ffaith yma gan Edward Jones yn 1889 wrth iddo nodi:

“Y mae yr Hen Gapel yn aros hyd y dydd hwn ond ei fod wedi ei droi yn dai annedd ys(sic) llawer blwyddyn.” Nodir mai enw ar y stryd fechan o dri thŷ oedd Hen Gapel yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 mae’r enw wedi diflannu ac er bod yr un tri theulu yn byw yn y tai yma fe’i cyfrifwyd hwy fel rhan o Rachub yn unig. Does dim sôn am stryd Hen Gapel wedyn er bod tai yn parhau ar ôl 1851.

Y tu ôl i’r Capel adeiladwyd Ysgol Frytanaidd a thŷ gan y Methodistiaid yn 1853 ar dir a roddwyd yn rhad ac am ddim gan Mrs Margaret Jones Plasypistyll. Yn ogystal â chodi’r adeilad bu’r Methodistiaid yn cyfrannu swm o arian tuag at gostau rhedeg yr ysgol:

“...adeiladwyd Ysgoldy a thy, y rhai a gostiodd y swm o £370. Yn ychwanegol ar y draul o wneud yr adeilad, telid yn flynyddol am beth amser gan y gynulleidfa Fethodistaidd tua £30 ar ddwyn yr ysgol ymlaen, ac ni chafwyd erioed gynhorthwy arianol at gynal yr Ysgol gan yr enwadau Ymneilltuol eraill yn y gymdogaeth. Mae’n deilwng o sylw for yr ysgol hon yn parhau yn flodeuog a llwyddiannus hyd heddiw.  Gan mai eiddo y Methodistiaid oedd yr Ysgoldy Brytanaidd yn ogystal a’r Capel [yn Llanllechid], fe welir fod y draul o adeiladu yr Ysgoldy  wedi ei roddi ar ddyled y Capel, ac felly fod dyled y naill a ‘r llall yn cael eu talu o’r un drysorfa.”

Bu’r adeilad ar ddefnydd fel ysgol am y can mlynedd nesaf, hyd nes i  Ysgol Llanllechid gael ei hadeiladu ar dir ger Maes Bleddyn. Parhaodd yr hen ysgol i fod o ddefnydd cyson i’r ardalwyr fel Canolfan Gymdeithasol lle cynhelid nifer o weithgareddau  am 63 o flynyddoedd wedi i’r ysgol orffen yno. Yn 2016 daeth  ei dyddiau hithau, fel Capel yr Achub i ben.

lleoliad dau
Gwelir safle Capel yr Achub ychydig i gefn  Ffordd Llanllechid.