Perfformiad i’w gofio

Rydym wedi gwahodd cyfraniadau gan gyfranwyr eraill sydd â gwybodaeth am hanes Dyffryn Ogwen. Y cyntaf o’r rheiny yw J. Elwyn Hughes isod. Cofiwch gysylltu os hoffech chi gyfrannu at y wefan. 

 

Deuthum ar draws toriad papur-newydd yn ddiweddar yn cynnwys adroddiad, diddyddiad, a ymddangosodd mewn papur, na chofnodwyd ei enw (ond Y Cymro, efallai), yn dweud hanes y ddrama a berfformiwyd yn yr Ogwen Cinema (Neuadd Ogwen bellach) ym Methesda. Cyflwynwyd y ddrama honno gyntaf mewn perfformiad ar gyfer plant Ysgol Dyffryn Ogwen am hanner awr wedi un bnawn Mercher, Chwefror 13, 1957, ac yna, am saith o’r gloch yr un diwrnod, rhoddwyd ail berfformiad ar gyfer oedolion yr ardal, a’r neuadd dan ei sang y ddwy waith.

Yn ôl yr enw ar ddiwedd yr adolygiad, LLYW oedd yr awdur. Dyfynnaf ei adolygiad isod fel yr ymddangosodd yn y papur-newydd:

 

‘ALECSANDER FAWR’

 

HYFRYD o beth ar noson oer a gwlyb o Chwefror oedd troi i mewn i gynhesrwydd Neuadd Ogwen, nos Fercher, y 13eg o’r mis, ac yno ein traws-symud i gyfnod dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, cyfnod Alecsander fab Philip o Facedon, y gwladweinydd athrylithgar, a’r cadfridog talentog, brenin Macedon, llywodraethwr Groeg, ymerawdwr Persia, gŵr a arfaethai yn y diwedd fod yn arglwydd yr holl ddaear drwy uno tylwythau’r byd yn un teulu mawr. Bu’r cyfrifoldeb a oedd ar ei ysgwyddau yn ormod iddo ac amharwyd ar gydbwysedd ei feddwl. Mewn ffit o dymer nwydwyllt llofruddiodd ei gyfaill gorau a chryfed ei chwant am allu nes mynnu ohono i’r Groegiaid ei gydnabod fel Duw. Ond er amled ei feiau, anghofiwyd hwy’n fuan oherwydd y daioni a gyflawnodd a’i natur hoffus, garedig.

Bu farw yn ŵr ieuanc 32 oed ym MabiIon yn 323 C.C., ond mae’r hanes a greodd yn nhymor byr ei fri o ddeuddeng mlynedd yn fwy ei sylwedd, efallai, nag eiddo neb arall o feibion dynion.

Dyna gefndir y ddrama ‘Alecsander Fawr’ a gyflwynwyd am y tro cyntaf yn Gymraeg gan Gwmni Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda. Troswyd a chyfaddaswyd y ddrama yn gelfydd o lyfn a naturiol gan Mr Ieuan Ll. Jones, o ‘Adventure Story’ Terence Rattigan. Cynhyrch­wyd gan Mr Maxwell Roberts a gellid gweld ôl ei hyfforddi gofalus yn y siarad hyglyw, y symudiadau esmwyth a didramgwydd, a’r dysgu trwyadl ar y sgript—segur-swyddi oedd eiddo’r cofweinyddion, gan na fu ball ar gof un o’r cymeriadau.

Rhoed cynhorthwy i gyfarwyddwr y llwyfan, Mr Cecil McCarter, gan aelodau’r staff, Mr Emlyn Evans, a rhai o’r bechgyn hynaf. Gwaith manylgraff Miss Carder oedd llenni’r golygfeydd a fu’n gymorth syl­weddol i greu awyrgylch priodol i’r cyfnod, megis y Deml yn Nelphi, y pebyll a Gerddi Babilon. Cyn­nyrch gwaith celfydd Mrs Eurig Davies, Miss Mabel Jones ac eraill o’r staff oedd y mentyll heirdd cyf­oes a wisgid gan y genethod a dwylo cywrain Mr Idwal Williams a luniodd arfwisgoedd y milwyr—y llurigau a’r coesarnau. Mr Leng o Goleg y Brifysgol, Bangor, a ofalai am y coluro, a gwnaeth ei waith yn fedrus iawn, heb fod yn rhy o ddim.

Gofalwyd am ochr busnes y per­fformiad gan Mr Lewis Hughes, y dirprwy brifathro, gyda’i ddeheurwydd arferol, a bu’r ficer, y Parch. D. T. Davies, yn garedig iawn yn rhoi benthyg set Eglwys Glanogwen i’r cwmni, ac felly arbed cost trwm i’r ysgol.

Aeth anrhydedd blaenaf y perfformiad yn naturiol i DERFEL GRUFFYDD, a lwyddodd i gyfleu cymeriad cymhleth Alecsander i’r byw—ei gorff lluniaidd, ei hyrddiau o dymer afresymol, ei uchelgais gwrthun, ei anwyldeb, ei fonedd, ei garedigrwydd a’i fawrfrydigrwydd—daeth y nodweddion hyn oll i’r golwg yn eu tro yn y rhan hon o’i eiddo—y baich trymaf o ddigon yn y ddrama—rhan a gyflwynwyd yn effeithiol a deallus.

Yr oedd FRANK WILLIAMS, a gynrychiolai Hephaestion—cyfaill mynwesol yr Ymherawdr—yn cyfleu yn ffyddlon a theilwng iawn y cymeriad hoffus, cadarn a theyrngar hwn; bendithiwyd Frank â llais treiddgar, cyfoethog, a fu o gryn help iddo wneud ei ran yn naturiol a chredadwy.

Gwych hefyd oedd actio ANN GWYN EVANS, a gyfleodd gymeriad Y Fam Frenhines yn urddasol ac argyhoeddiadol (er ieuenged ei golwg o ystyried ei bod yn ‘Nain’).

Gofod a ballai imi graffu’n fanwl ar weddill y cymeriadau; gwnaeth pob un ohonynt ei ran yn ganmol­adwy o gofio eu hoed a’u diffyg profiad. Dyma enwau’r gweddill o’r cast: Elwyn Roberts (Perdiccas), Myrddin Gruffydd (Ptolemy), Vin­cent Roberts (Mazares), Enid Huws (Proffwydes Delphi), Ffrancon Roberts (Philotas), John Ff. Davies (Dar­ius, brenin Persia), Clive Llewelyn (y Tywysog Bessus), Gwen Owen (Brenhines Persia), Diana Evans (ei merch), John Elwyn Hughes (Clei­tus), Meirion Parry (y Cadfridog Parmenian), Delyth Pardoe (Rox­ana), June Davies, Carys Hughes a Dorothy Roberts (Morynion y Deml), Dewi Morris, LIion Jones a Geraint Williams (milwyr).

Yr oedd y perfformiad drwyddo—gwaith yr actorion ar y llwyfan, a llafur dyfal y sawl a ofalai am ei holl reidiau—yn enghraifft glodwiw o gydweithrediad hapus a llwyddiannus rhwng staff a disgyblion. Llongyfarchwn yn galonnog y Prif­athro, Mr Ronald Pardoe, a phawb a fu’n gyfrwng i roi i ardalwyr Dyffryn Ogwen ddehongliad mor gywir o neges y ddrama rymus hon—neges nas dysgwyd hyd yn hyn, ysywaeth, gan deyrnedd daear, sef mai oferedd yw holl ymdrechion uchelgeisiol dyn, pa mor dalentog bynnag y bo hwnnw os sylfaenir hwy ar drachwant am allu ac awdurdod, ar dreisio cyd-ddyn a thywallt gwaed.

*          *          *

Roedd darllen yr adolygiad yn peri i mi fynd i lawr lôn atgof yn syth. Bu sawl tro trwstan yn ystod yr ymarferion – a hefyd yn ystod y perfformio ei hun yn yr Ogwen Cinema! Hyd y cofiaf, Mr Ieuan Llewelyn Jones oedd yn cynnal yr ymarferion efo ni a byddai ei wraig, Eurwen, yn dod i’r ysgol i’w helpu ambell waith. Caem hwyl fawr wrth ymarfer a chofiaf fel y byddai Frank Williams (o Faes Bleddyn), John Ffrancon Davies (o Faes Coetmor), Vincent Roberts (o Adwy’r Nant) a minnau (o Fraichmelyn) yn cael hwyl fawr bob tro y clywem gyfeiriad at le o’r enw Egbertana; byddai un ohonom yn siŵr o ofyn ’Be’ am Herbertana, Cuthbertana, Hubertana, aballu?’. Ar adegau eraill, byddem yn sicr o ddod o hyd i rywbeth neu’i gilydd a godai hwrdd o chwerthin arnom – a difetha’r ymarfer am rai munudau.

Ar gyfer y perfformiadau eu hunain, Mrs Eirwen Llewelyn Jones oedd wedi gofalu bod gwisgoedd pawb mor driw ag y bo modd i gyfnod y ddrama ac roedd John Ffrancon, Frank a minnau’n gorfod gwisgo math o ’sgertiau’ byr a rhyw stribedi o fetal yn hongian i lawr drostynt – hynny, heb sôn am y ’grefi brownin’ yr oedd yn rhaid i ni ei rwbio ar ein breichiau a’n coesau i roi gwedd dramorol arnom. Doedd neb wedi meddwl y byddai’r gwres cryf o lampau’r llwyfan wedi achosi i’r brownin redeg yn ffrydiau i lawr ein coesau nes gwneud i rywun feddwl am groen sebra.

Bu ambell dro chwithig a barodd embaras hefyd, fel yr adeg honno pan oedd Alecsander, a chwaraeid gan Derfel Gruffydd (o Garneddwen), yn syrthio’n farw ar soffa yng nghanol y llwyfan. Wrth iddo fynd yn ôl yn wysg ei gefn i orwedd ar y soffa, cododd ei ’sgert’ yn ddirybudd. ’Wnâi hynny mo’r tro i’r hen Derfel, wrth gwrs, a chododd ar ei eistedd, tynnu’r ’sgert’ i lawr, a marw eto – i sŵn bonllefau o chwerthin o’r gynulleidfa!

A dyna’r olygfa honno pan oedd tri milwr, sef Frank, John Ffrancon a minnau ar y llwyfan, yn cymryd arnom ein bod yn feddw ond aeth pethau’n llanast pan roddodd un ohonom y ciw anghywir (a hynny ddwywaith yn olynol) i’w gydactor a pheri i ni fynd drwy ddeialog tair tudalen deirgwaith – afraid dweud mai’r hyn oedd yn mynd drwy feddyliau’r gynulleidfa (heb sôn am y tri actor!) oedd: ’Rydan ni wedi clywed y sgwrs yma o’r blaen … a ddwywaith cyn hynny hefyd!’ Afraid dweud nad aeth yr un o’r tri ohonom ymlaen i fod yn actorion!

Dro arall, roedd y Fam Frenhines, sef Ann Gwyn Evans (Min Ogwen, ger Cae Gias), wedi rhoi gorchymyn i Mazares (Vincent Roberts) fynd i nôl dŵr i olchi traed Alecsander. Troes Vince i fynd allan i gefn y llwyfan trwy agoriad yn y llenni duon. Gwaetha’r modd, doedd yr agoriad ddim yn amlwg a bu Vince yn ymbalfalu’n wyllt ar hyd y llenni yn ceisio dod o hyd i ble gallai eu gwahanu i gael hyd i’r ffordd allan. Ond methiant fu ei ymdrechion a safodd, wedi ildio’n llwyr, yn wynebu’r gynulleidfa â’i freichiau ymhleth. Yna, yn wyrthiol bron, ymddangosodd llaw yn dal desgil drwy agoriad yn y llenni wrth ymyl Vince a gosod y ddesgil yn ei law. Mwy o chwerthin o blith y gynulleidfa a Vince yn cerdded fel pe na bai dim wedi digwydd a chyflwyno’r ddesgil, yn gwbl ddiffwdan, gyda’r geiriau: ‘Dyma eich dŵr, meistr’. A dyna ddiwedd gyrfa fer Vince fel actor!

 

A dyna hefyd f’ymddangosiad cyntaf ac olaf innau yn ceisio ‘actio’ ar lwyfan!

 

Advertisements

Gwesty’r Douglas Arms

Gwesty%27r Douglas

Mae gwesty’r Douglas yn adeilad urddasol iawn ar stryd fawr pentref Bethesda. Mae’n glamp o adeilad gyda bargod colofnog cysgodol yn gwarchod y drws ffrynt ac arfbais unigryw ar yr arwydd uwchlaw. Mae pryd y cafodd y gwesty hwn ei sefydlu yn gwestiwn anodd i’w ateb, ond mae rhai ffeithiau y mae gwerth eu hystyried. Yn gyntaf, nid oes perthynas uniongyrchol rhwng sefydlu’r gwesty ac adeiladu’r Ffordd Bost Telford trwy Fethesda. Adeiladwyd y ffordd yn 1820 ac fe’i dangosir yn glir ar un o’r mapiau cyntaf o blwyf Llanllechid yn 1822. Er y gellir amau lleoliad rhai o’r adeiladau ar y map, nid yw’r Douglas Arms, nac ychwaith gapel Bethesda, wedi eu nodi ar y map. Tyn y Maes oedd lleoliad cyfnewid ceffylau’r goets fawr ar y Ffordd Bost ac nid y Douglas Arms ym Methesda. Yn ail, adeiladwyd y gwesty ar dir stad y Penrhyn, ac mae’r enw Douglas yn awgrymu fod yna gysylltiad uniongyrchol ag Edward Gordon Douglas Pennant, sef Barwn cyntaf y Penrhyn a dderbyniodd yr olyniaeth yn 1840 a’i chynnal hyd at ei farwolaeth yn 1886. Os cywir y cysylltiad yna byddai dyddiad sefydlu’r gwesty yn perthyn i gyfnod wedi 1840, ond mae rhyw awgrym, a bydd rhaid aros am gadarnhad ddogfennol, fod y drysau ar agor mewn cyfnod ychydig yn gynharach.

Mae gwerth ystyried dau beth arall hefyd. Adeiladwyd y gwesty i fanteisio ar gysylltiad rhyngwladol y ffordd i Iwerddon, ac efallai i’r Penrhyn fachu ar y cyfle o wneud hynny tra oedd llif y drafnidiaeth yn ei anterth, oherwydd erbyn 1854 peidiodd y gwasanaeth o Lundain wrth i’r trên gynnig dull llawer cyflymach na’r goets fawr i gyrraedd Caergybi. Sylw perthnasol arall yw mai Edward Gordon Douglas oedd y gŵr na fynnai gael tafarnau ar dir ei etifeddiaeth, er mae’n rhaid cydnabod mai fel gwesty ac nid fel tafarn y cyfrifid y Douglas Arms. Erbyn 1874 yr oedd yr holl dafarnau ar dir stad y Penrhyn wedi eu cau – yr Halfway ar Bont y Pandy, y Bardsey Island yn Rachub, y Bull a’r Red Lion yn Llanllechid, y Coetmor Arms ym M Bella, y Tŷ’n Clwt yn Hendyrpeg a’r George and Dragon yn Nhal-y-bont.

Yr unig ffaith sy’n berffaith sicr ynghylch Gwesty’r Douglas Arms yw ei fod yn bodoli yn 1855 oherwydd fe’i dangosir ar fap Johnson o ardal Pen y Bryn sy’n dyddio o’r flwyddyn honno.

Raw013
Map Johnson o 1855 yn dangos lleoliad y Douglas.Fe’i defnyddir drwy ganiatâd Archifau Prifysgol Bangor

Ymhlith y trwyddedwyr cynnar yr oedd John Hughes Shephard, a hanai’n wreiddiol o swydd Middlesex, a bryd hynny yn 1874 yr oedd y gwesty yn cynnig gwasanaeth  ‘coaches and omnibuses to and from Bethesda’. Dyna a wnâi Hannah Ellis a ddaliai’r drwydded yn 1886 gan gynnig yr un gwasanaeth ond bellach mewn cystadleuaeth â rheilffordd yr LNWR i Fethesda. Mae’n amlwg y cyfrifid gyrru coets a cheffyl yn broffesiwn llawn amser yn y pentref ac yng nghyfrifiad 1871 cofrestrwyd saith dyn a oedd yn byw ar y Stryd Fawr ac yn yrwyr o’r fath. Mae hanes hefyd y byddai plant y pentref yn croesawu rhai o’r ymwelwyr drwy ganu iddynt wrth iddynt ddisgyn o’r goets ar gyrraedd y Douglas ac wedyn byddai hen ymrafael yn eu plith wrth iddynt geisio dal yr arian a deflid i’w plith.

Wrth gwrs, pe canfyddid un ddogfen ac arni un dyddiad perthnasol, yna fe fyddai’r rhan helaethaf o’r llith hwn yn ddiwerth, ond onid yw damcaniaethu yn rhan o hudoliaeth hanes?

Cafwyd gwybodaeth berthnasol gan Catrin Wager a Brenda Wyn Jones.