Bethesda, y Star ynteu’r Wern Uchaf ?

mam3
Arwyddbost Bethesda ger Cae Gas

Does dim tebyg i enwau lleoedd am greu dadl – pam a sut y daeth enw’r fan ar fan i fodolaeth a pham y’i dewiswyd rhagor nag unrhyw enw arall? Meddyliwch am y ddadl sydd ar ferwi’n gyfoes ynghylch newid enwau cynhenid ffermydd a nodweddion tirweddol am enwau Saesneg gan bobl sydd heb nag ymwybyddiaeth na pharch at iaith, diwylliant na chymuned.

Ac i raddau fe all yr un peth fod yn wir am enw ein pentref ni, Bethesda, oherwydd wedi’r cyfan enw sy’n deillio yn wreiddiol o’r Hebraeg neu’r Aramaeg yw Beth hesda. Mae’n enw ar bwll dŵr sydd â’i olion, yn ôl y dystiolaeth archaeolegol, yn y rhan Fwslemaidd o ddinas Jerwsalem heddiw. Ceir y cyfeiriad Beiblaidd at y pwll yn y bumed bennod yn yr Efengyl yn ôl Ioan sy’n adrodd:

Ar ôl hyn daeth yr Iesu i fyny i Jerwsalem i ddathlu un o wyliau’r Iddewon. Y mae yn Jerwsalem wrth Borth y Defaid, bwll a elwir Bethesda yn iaith yr Iddewon a phum cyntedd colofnog yn arwain iddo. Yn y cynteddau hyn byddai tyrfa o gleifion yn gorwedd, yn ddeillion a chloffion a phobl wedi eu parlysu. Yn eu plith yr oedd dyn a fu’n wael ers deunaw mlynedd ar hugain. Pan welodd Iesu ef yn gorwedd yno, a deall ei fod fel hyn ers amser maith, dywedodd wrtho ‘A wyt ti yn dymuno cael dy wella?’ Atebodd y claf ef, ‘Syr, nid oes gennyf neb i’m gosod yn y pwll pan ddaw cynnwrf i’r dŵr, a thra y byddaf i ar fy ffordd bydd rhywun arall yn mynd i mewn o’m blaen i.’ Meddai Iesu wrtho, ‘Cod, cymer dy fatras a cherdda’. Ac ar unwaith yr oedd y dyn wedi gwella, a chymerodd ei fatras a dechrau cerdded’.

Yn y ddwy iaith, yr Hebraeg a’r Aramaeg, ystyr Beth hesda yw ‘tŷ trugaredd’ neu ‘tŷ gras’, enwau a fyddai yn dra addas i’w rhoi ar addoldy crefyddol. Ond gall fod hefyd ystyr arall yn y ddwy iaith i Beth hesda, sef ‘cywilydd’ neu ‘waradwydd’, ac mae’r ddeuoliaeth yn yr ystyr i’w chanfod yn ddiarwybod yn yr enw a allasai fod wedi ei ddewis yn enw swyddogol ar ein pentref ni. Yn ei gyfrol nodedig ar hanes Dyffryn Ogwen mae Hugh Derfel yn cofnodi i’r capel gael ei adeiladu ar y Wern Uchaf pan nad oedd yno ond dau dŷ, sef cartref i ŵr oedd gynt o Gochwillan ac adeilad a enwir y ‘Star’, sef tafarn a ragflaenodd adeiladu’r capel ar y stryd fawr. Nid am eiliad y byddai dewis enw tafarn yn creu gwaradwydd na chodi cywilydd, ond mae’n bur amlwg fod y tadau uniongred yn dra hyddysg yn eu Beiblau wrth fynnu dewis beth oedd enw’r pentref i fod a Bethesda a ddewiswyd. Ond pe na bai’r arweinwyr wedi mynnu rhoi’r un enw ar y ddau leoliad, yna byddai ganddynt restr arbennig o enwau y gallasant fod wedi’u dewis i’r pentref.  Enwau megis Cae Star, Cae Garw, Cefnfaes, Parciau Uchaf, Parciau Isaf, Cilhafoden neu Wern Uchaf, gyda’r mwyafrif ohonynt yn gyfeiriadau at nodweddion y lleiniau tir a fodolai cyn i’r pentref gael ei adeiladu yn y fangre hon ar gychwyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gellir olrhain hanes y lleiniau tir hyn i elusen a sefydlwyd yn 1641 gan William Griffith o Fodfaio. Defnyddiwyd yr elusen i ddarparu gwerth deuddeg ceiniog o ‘fara gwenith iachus’ i’w rannu drwy’r flwyddyn rhwng hyd at ddeuddeg o dlodion y plwyf yn dilyn gwasanaeth boreol y Sul yn eglwys Llanllechid. Ffynhonnell yr arian oedd y rhent blynyddol o 56 swllt a delid ar ddau glwt o dir – ‘parciau uchaf’ a ‘parciau isaf’ – a oedd yn rhan o dyddyn CIlhafoden neu Cilfodan yn nhafodiaith y fro. Cyn 1866 deiliad y tyddyn oedd Owen Ellis, ffermwr dylanwadol a deiliad Cefnfaes, fferm sylweddol ei maint ar lannau’r Fenai ym mhlwyf Llanllechid. Yn dilyn ad-drefnu tir ym mhumdegau’r ganrif cymerwyd tenantiaeth Cefnfaes newydd gan Humphrey Ellis, a’r gŵr hwn a fu’n ddigon hirben i brynu 78 acer o dir tyddyn Cilhafoden am swm a oedd oddeutu £800. Y llain tir a brynodd oedd ‘parciau isaf’ ac fe’i enwodd yn Cefnfaes, er bod Cae Garw hefyd yn enw cyffredin ar y llain. Ar y clwt tir cyfyng hwn o dir y sefydlwyd cnewyllyn y pentref o 1820 ymlaen.

Mae’n rhaid aros tan 1926 cyn i anniddigrwydd ynghylch addasrwydd yr enw Bethesda ddechrau corddi’r dyfroedd. Cystadleuaeth fechan ddinod, ddidramgwydd ar y testun o roddi enw newydd ar y pentref yn Eisteddfod Goronog Bethesda (Gerlan) ym mis Ionawr 1926, oedd man cychwyn y drafodaeth. Y beirniad oedd neb llai na’r Athro Ifor Williams, un o ysgolheigion mwyaf Cymru ac awdurdod ar enwau lleoedd. Derbyniwyd 185 cynnig a’r buddugol oedd Richard Evans, prifathro Ysgol y Carneddi, a’i gynnig ef oedd ‘Nant Ogwen’. Y mis canlynol cyfarfu Cyngor Dinesig Bethesda i drafod, ymhlith materion eraill, adroddiad ynglŷn â newid enw Bethesda. Gofynnodd E.R. Jones, prifathro cyntaf Ysgol Penybryn, beth oedd barn y Cyngor ynghylch priodoldeb newid yr enw. Ymatebodd Ernest Roberts, awdur nifer o lyfrau ar hanes Dyffryn Ogwen, yn holi faint gwell a fyddai’r ardal o newid yr enw, a chynigiodd fod y mater yn cael ei adael ar y bwrdd. Ond cynigiodd E.R. Jones fod y Cyngor yn newid yr enw ar sail ei ymwybyddiaeth o‘i Gymreictod. Eiliwyd y cynnig. Ond barn William Prydderch oedd mai Cymry oedd yn gyfrifol am roddi enwau Saesneg ar heolydd y fro a gwell fyddai cadw at yr enwau hynny. Aeth yn ddadl boeth rhwng caredigion yr iaith a chefnogwyr Dic Siôn Dafydd ar y Cyngor cyn i’r cynnig gwreiddiol, a gwelliant gan John Thomas, gael eu rhoi i bleidlais. Cododd chwech o blaid newid yr enw, a thri yn erbyn. Yna, er mandad clir y bleidlais, penderfynwyd y dylai’r mater fynd yn ôl i’r pwyllgor a fu’n trafod y mater.

A byth ers hynny yno ar y bwrdd y gorwedd y mater wedi i dân yr ymgyrch redeg ei rawd, a Bethesda yw Bethesda o hyd er cymaint yr ymgecru a fu bron i ganrif yn ôl. A beth tybed a ddigwydd yn y dyfodol? A fydd eto ymgyrch i ganfod enw mwy Cymreig na Beth hesda ynteu a fydd rhaid plygu i’r drefn ddwyieithog ffasiynol a chael enw Saesneg hefyd ar ein bro? Enw cyfansawdd megis Ogwenville neu Cefnfaestown er enghraifft! A’n gwaredo, onid gwell yw cadw at urddas yr enw Hebraeg/Aramaeg presennol – Beth hesda fydd hyd byth yn Bethesda.

Seiliwyd y nodyn hwn ar gyfraniadau gan J. Elwyn Hughes a John Ll. W. Williams

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Y Beibl Cymraeg Newydd, 1988.

Herald Cymraeg, Ionawr a Chwefror 1926

J. Ll. W. Williams, Lowri Wynne Williams. 2016/17. Ai Y Star, Y Wern Uchaf ynteu Cae Garw, ac nid Bethesda, ddylai’r enw fod? – datblygiad prif bentref chwarelyddol Dyffryn Ogwen yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 77, tt.105-132.

Advertisements

Capel Peniel

Capel Llan 1
Capel Peniel. Llun o archif y diweddar Ifor Williams, Coetmor, drwy ganiatâd.

Capel y Methodistiaid Calfinaidd yn Llanllechid oedd Peniel cyn iddo gael ei ddymchwel yn 1991. Sefydlwyd y capel cyntaf yn  1834 pan brynwyd addoldy bychan oedd gan y Wesleaid ar y safle am £500, swm enfawr o gofio mai megis egin enwad oedd y Methodistiaid bryd hynny. Sefydlwyd yr achos gyda 38 aelod ond cymaint oedd ei lwyddiant fel y penderfynwyd yn 1838 i ddymchwel yr hen gapel ac adeiladu capel newydd gan ychwanegu tŷ capel ato.

Fel yn hanes mwyafrif enwadau anghydffurfiol Cymru cychwynnodd achos y Methodistiaid drwy gyfarfod yn nhai unigolion o ras ac arddeliad cyn sefydlu mewn capeli cydnabyddedig. Felly hefyd yn Nyffryn Ogwen. Cynhelid gwasanaethau mewn nifer o ffermydd ym mhlwyf Llanllechid – yn y Tyddyn Isaf y traddodwyd y bregeth gyntaf yn yr ardal yn 1777 a chynhelid oedfaon yng Nghochwillan, Llwyn Penddu a Thai’n y Coed yn rheolaidd. Buan iawn yr aeth Tai’n y Coed yn rhy fychan i gynnal yr oedfaon hyn ac yn 1793 penderfynwyd sefydlu capel ar dir Plas Pistyll yn Rachub. Hwn oedd Capel yr Achub. Yn ei dro symudwyd yr achos oddi yno i gapel newydd y Carneddi yn 1816 a therfynwyd ar ddefnyddio’r hen gapel yn Rachub. Mae’n ddiddorol ceisio rhesymu pam na ddefnyddiwyd y safle i godi capel newydd Peniel arno yn 1834, penderfyniad a fyddai wedi arbed £500 i’r aelodau. Ar y pryd megis ar gychwyn yr oedd sefydlu pentref yn Rachub ac efallai i’r addolwyr ystyried mai yn Llanllechid y byddai twf mwyaf poblogaeth y dyfodol. Efallai mai rheswm pwysicach oedd y byddai sefydlu’r capel yn Llanllechid yn symbol gweledol ac ysbrydol i gystadlu â phrif sefydliad yr Eglwys Anglicanaidd ym mhlwyf Llanllechid. Yn 1834 yr oedd eglwys Llanllechid ar ei gwanaf yn dilyn blynyddoedd o esgeulustod a rhaid oedd aros hyd at 1845 cyn cael dathlu adferiad pan adeiladwyd yr eglwys newydd yno. Erbyn hynny, wrth gwrs, yr oedd y Methodistiaid Calfinaidd wedi hen gartrefu a chapel Peniel ar ei ail ymddangosiad.

Capel llan 2
Pulpud Capel Peniel. Llun o archif y diweddar Ifor Williams, Coetmor, drwy ganiatâd

Beth bynnag oedd y cymhelliad i sefydlu’r capel yn Llanllechid yr oedd y penderfyniad yn un llwyddiannus iawn. Dymchwelwyd y capel am yr ail waith yn 1877 a’i godi o’r newydd am y trydydd tro. Adeiladwyd y capel  i ddal cynulleidfa o dros chwe chant a hanner o bobl mewn adeilad a gynlluniwyd yn drawiadol oddi fewn yn hanner crwn gydag oriel uwchlaw. Robert Jones, saer o Dregarth a adeiladodd y pulpud, a gosodwyd canopi arbennig uwch ei ben fel bod llais y pregethwr i’w glywed yn glir. Ychwanegwyd dwy festri at y capel , un fach ac un helaethach ei maint a chodwyd tŷ gweinidog newydd, Bryn Awelon, gyda chwt cerbyd ac ystabl i’w ganlyn. Cyfanswm cost yr holl adeiladau oedd £8,800 ac yr oedd y swm wedi ei dalu o’r bron erbyn dyddiad agor y capel. Tâl yr eisteddleoedd oedd pedair ceiniog yr aelod i’w dalu pob mis. Yr oedd nifer yr aelodau yn profi llwyddiant y capel. Yn 1878 roedd 332 o gymunwyr ac 116 o wrandawyr ynghyd â 116 o blant.

Os oedd llwyddiant materol y capel yn eglur beth felly am ei lwyddiant ysbrydol? Mae’n anodd i ni ddirnad heddiw pa mor ganolog oedd dylanwad a gweithgaredd y capel ym mywyd y gymuned yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Nid ar chwarae bach yr oedd unigolyn yn ymrwymo i fod yn aelod yn y capel. Yr oedd rhaglen waith wythnosol capel Peniel yn eithriadol o gaethiwus a thrwm. Ar y Sul gwrandewid ar bregeth fore a nos gyda seiat i ddilyn yn yr hwyr. Ar brynhawn Sul cynhelid yr ysgol Sul i blant, ieuenctid ac oedolion. Bob dydd Sul am bump yr oedd cyfarfod canu i ddysgu’r tonau ar gyfer cymanfa’r Groglith. Yr oedd rhaglen waith yr wythnos yr un mor gynhwysfawr. Ar nos Lun roedd cyfarfod gweddi; nos Fawrth y seiat; y Band Hope ar nos Fercher; nos Iau dosbarth darllen ar y naill â dosbarth sol-ffa, a nos Wener cyfarfod y Gobeithlu. Yn y seiat disgwylid i’r plant ddysgu testun pregeth y bore a’r bechgyn bregeth y nos, a threulid gweddill y cyfarfod yn manylu ar destunau’r ddwy bregeth. Dan nawdd y capel cynhelid nifer o eisteddfodau ac o gyngherddau safonol dros y blynyddoedd a pherthynai cwmni drama llewyrchus iawn i’r capel yn ogystal. O ganlyniad yr oedd y capel yn chwarae rhan ganolog ym mywyd y gymdeithas ac os oedd y gweithgareddau yn edrych yn feichus a chaethiwus, eto yr oedd dysg a hyder ym mhob ystyr y geiriau hyn yn deillio o fod yn aelod yng nghapel Peniel, fel yn y rhelyw capeli Cymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gwybodaeth ychwanegol gan Dilwyn Pritchard,  Cadeirydd Cymdeithas Hanes Rachub a Llanllechid.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

  1. J. Evans 1991 Capel Peniel, Llanllechid 1834-1991. Bethesda.

Bodforus

Dyma gyfraniad arall gan gyfrannwr gwadd sef Yr Athro Iolo Wyn Williams, gynt o Dal y Cae, Tregarth ond yn awr o Fangor.

Bodforus
Bodforus

Mae  archwilio a chofnodi gam wrth gam fy nghoeden deulu wedi datgelu ffeithiau cwbl annisgwyl am hanes fy llinach i. Cefais fy magu yn y Bermo yn fab i brifathro’r ysgol gynradd leol yno, y prifardd W. D Williams. Roedd yntau wedi ei eni a’i fagu yng Nglanrafon ger Corwen yn yr hen Sir Feirionnydd. Prin y disgwyliwn ddarganfod fod  un rhan o’m tylwyth yn hanu o Ddyffryn Ogwen.

Mae’r cofnod hwn yn ymwneud â Morris Jones, yr  ‘hen broffwyd’ fel y’i gelwid, a drigai ym Modforus ar fin y ffordd bost ger Braichmelyn. Ganed yr hen broffwyd yn 1782, ym Mraich y Cafn, plwyf Llandygái  medd un ffynhonnell ,  lleoliad bryd hynny a fyddai’n agos at ymyl y chwarel a ddatblygodd ychydig yn ddiweddarach yn chwarel y  Penrhyn.  Yr oedd yn un o ddeuddeg o blant Sion William (B)ellis o Fraich Talog, Tregarth. Ceir disgrifiad manwl iawn o osodiad Morris a’i frawd Thomas  gan y Parch Griffith Jones , Tregarth, fel dynion ‘yn gryfion iawn nid corachod dan size,  pob un yn ddwy lath o hyd, yn wrhyd. Yr oeddynt yn esgyrniog iawn a chymalau mawr, eu crwyn yn llac amdanynt, fel na pe buasent eu llond. Yr oedd Morris yn fwy ac yn lletach na Thomas yn 10 ugain neu 11 ugain o bwysau’.  Mae’n rhyfeddol fel mae manylion o’r fath yn creu darlun annisgwyl o’r gwrthrych tra bo manylion mwy perthynol am amgylchiadau ei waith a’i deulu yn llawer anos eu canfod.  Yr oedd yn briod â Catrin, merch o Ddolwyddelan, a ganed iddynt ddeg o blant – naw bachgen ac un ferch . Fel Morris Jones, Y Chwarel, yr adweinid ef gyntaf , ond wrth i’w deulu ehangu llwyddodd i gael prydles ar ddarn o dir gan yr Arglwydd Penrhyn  a chyda benthyciad ariannol gan hen Gristion o’r enw Owen Jones, Machine, adeiladodd ei gartref ym Modforus.  Trigai cyfanswm o bymtheg person yn y tŷ ar un cyfnod. Ymfudodd pump o’r meibion America a bu farw dau fab arall cyn eu rhieni. Chwarelwr oedd Morris wrth ei alwedigaeth ac mae’n rhyfeddol sut y llwyddodd i ddilyn gyrfa eithriadol lwyddiannus fel pregethwr a pharhau i weithio yn ddyddiol yn y gloddfa.

Fel ‘yr hen broffwyd’ y cyfeirid at Morris Jones yn Nyffryn Ogwen ond adwaenid ef hefyd fel y Parch Morris Jones, Jerusalem.  Ef oedd gweinidog cyntaf capel Jerusalem, prif gapel y Methodistiaid Calfinaidd yn y pentref.  Ond sut y bu i’r gŵr distadl, ond ffyddlon hwn, gyrraedd i’r  fath offeiriadaeth?  I ateb hynny mae angen ceisio gosod Morris Jones o fewn cyd-destun ei gyfnod. Fel cynifer o ŵyr o bob oedran drwy Gymru ar dro’r ddeunawfed ganrif cael ei achub wnaeth Morris Jones. Adroddir ei fod ef a’i gyfoedion ar y ffordd i dafarn neilltuedig yn Nhyn y Maes pan gafodd dröedigaeth a newidiodd gwrs ei fywyd.  Oddeutu 1812 y dechreuodd bregethu pan oedd yn ŵr aeddfed 30 oed. Nid ar chwarae bach y byddai dynion yn penderfynu mynd i bregethu yn nyddiau maboed i gyflwyno dogma gaeth ysbrydol i gymdeithas  Gymreig a bortreadwyd fel un eithriadol annuwiol ar derfyn y ddeunawfed ganrif.  Mae Llechidon yn rhagymadrodd ei lyfr ar enwogion Llanllechid a Llandygái , a gyhoeddwyd yn 1866, yn hallt iawn ei feirniadaeth o lacrwydd ac oferedd y gymdeithas leol cyn dyfodiad crefydd i buro’r awyrgylch.  Mewn tai a ffermydd y cynhelid y cyfarfodydd crefyddol cyntaf ac enwir aelwydydd Lôn Isaf, Abercaseg, Tai’n y Coed a Braich Talog fel rhai o’r mannau cychwynnol.  Roedd y Felin Isaf yn Llandygái hefyd yn gyrchfan nodedig i’r efengylwyr cynnar. Hwn oedd cartref John Williams, un o brif sylfaenwyr Anghydffurfiaeth yn yr ardal a  gŵr a ddioddefodd gam eithriadol yn 1787 pan orfodwyd ef gan Samuel Worthington, perchennog y Felin Isaf a Chrynwr wrth ei ddaliadau crefyddol, i adael ei gartref oherwydd y mynnai bregethu yn y tŷ. Gorchwyl mwy peryglus  fyddai pregethu yn yr awyr agored a chofnodir fel y lluchiwyd cerrig at George Lewis wrth iddo bregethu yn Nhregarth yn 1784 wedi i’r si fynd ar led ei fod yno i ‘dwyllo’r’ bobol. Yn Llanllechid oddeutu’r un amser ymosodwyd ar bregethwr arall gan dri dyn wrth bregethu i griw a ymgasglodd ger fynedfa’r eglwys.

Perthynai Morris Jones i gyfnod ychydig mwy goddefgar  pan oedd yr enwadau yn sefydlu addoldai sefydlog yn y dyffryn.  Cychwynnodd bregethu gyda’r Annibynwyr cyn ymuno â’r trefnyddion Calfinaidd yng nghapel Carneddi  yn 1817, ond yna yn 1842 ymaelododd â chapel newydd Jerusalem pan gafodd ei agor fel addoldy pwysicaf yr enwad yn yr ardal. Ystyrid ef yn bregethwr grymus gyda ‘llais clir a soniarus’ a cheir nifer o bortreadau diddorol sy’n cwmpasu ei gyfraniad fel negesydd yr efengyl. Disgrifir ef gan Hugh Derfel fel ‘dyn dirodres ymdrechgar dros Grist ac yn gynghorwr da bob amser’.  Cyfeirir at ei ddull syml a ffraeth o draddodi ac amlygir ei  fod yn ddoeth a phwrpasol  ei gyfraniad er na fyddai’n pregethu am fwy na chwarter awr. Yn yr holl deyrngedau pwysleisid nad oedd yn ddyn ‘dysgiedig’ ac mae Llechidon braidd yn ddifalch wrth gyfeirio nad oedd ‘wedi ei gynysgaethu â rhyw dalentau dysglaer iawn;  eto yr oedd yn meddu ar ddoniau neilltuol, a chawn ambell waith y meddyliau mwyaf ardderchog ganddo, teilwng o enaid gwir fawr’.  Pwysleisir fwy nag unwaith ei ffyddlondeb a’i deyrngarwch ond canfyddir nifer o hen gyfeiriadau digon gwasaidd ymysg y canmol, rhai megis na chafodd ‘fanteision  addysg ond llafuriodd trwy lawer o anfanteision’, neu ei fod ‘yn dalentog a byddai ganddo weithiau ambell ruthr o huawdledd a synnai bawb’.

Ar gychwyn ei yrfa yr oedd  yn deithiwr mawr yn ‘brasgamu’ hyd fynyddoedd ei gymdogaeth haf a gaeaf i ledaenu ei neges.  Ar lawer Saboth byddai’n cychwyn am Gwm Eigia ac wedi cyrraedd y mynydd tynnai ei esgidiau i groesi’r Aryg cyn esgyn i lawr i Gwm Eigia a Chedryn i bregethu. Am flynyddoedd bu’n cerdded i bregethu yn Llanberis – pregeth yn y bore yn Nrws y Coed, am ddau yn Llanberis,  ac yn yr hwyr oedfa yn Nhai Duon.  Teithiai yn aml i Ddolwyddelan, cartref genedigol ei wraig, a chyfeirir ato fel sefydlydd cyntaf yr enwad yn yr ardal honno. Golygai  cerdded i gadw rhai o’r cyhoeddiadau hyn gychwyn o Fodforus am dri yn y bore a chyrraedd gartref wedi naw yn y nos. Mae’n amlwg y byddai’n cael ei dalu am yr oedfaon hyn er y byddai’r tâl yn amrywio’n  fawr o le i le yn dibynnu ar gryfder yr achos. Fel y nododd un o’i gofianwyr  ‘pan oedd yr achos yn isel yn nechreuad ei weinidogaeth bu yn mynd i bell ffordd a chael ond 1s 6c am ei lafur a gwyddus un tro ond 6c’.

Yn ddiweddarach yn ei yrfa wedi iddo ennill ei blwyf fel pregethwr poblogaidd, gallai deithio yn llawer mwy cyfforddus mewn cerbyd, yn arbennig wedi i ffordd fawr Telford gael ei hagor rhwng 1820 ac 1825. Yn ddiweddarach fyth yn ystod deng mlynedd olaf ei oes roedd y rheilffordd wedi ei hadeiladu rhwng Caer a Chaergybi gan ledaenu maes ei genhadaeth i weddill Gogledd Cymru. O ganlyniad bu’n pregethu cyn belled â’r Bala, Sir y Fflint ac unwaith yn Lerpwl.   Ar un o’i deithiau  i bregethu y mabwysiadodd ei enw fel ‘yr hen broffwyd’ . Yr oedd ef a chydymaith yn teithio mewn coets i Sir Fôn. Cyn croesi Pont y Borth aeth y gyrrwr i’r dafarn am lymaid. Proffwydodd Morris  Jones y byddai’r goets yn troi drosodd wrth groesi’r bont a phenderfynodd mai gwell fyddai iddo ef a’i gydymaith ei cherdded ar droed. Yn ebrwydd, troi drosodd fu hanes y goets gan gadarnhau rhagwelediad proffwydol y pregethwr.

Mae’n debyg y symudodd Morris Jones ei aelodaeth o gapel Carneddi i gapel newydd Jerusalem  pan agorwyd yr addoldy ym mis Hydref 1842. Ni chymerodd ran yn y pregethau a  ddigwyddodd dros ddau ddiwrnod a hanner i ddathlu’r amgylchiad ac mae’n amlwg mai gweinidog mewn enw yn unig ydoedd  hyd oni’r ordeiniwyd ef i’r weinidogaeth yn 1845 pan oedd yn 65 oed.  Ef felly oedd gweinidog cyntaf Jerusalem o 1845 hyd 1860 pan ddilynwyd ef gan y Parch Josiah Thomas.  A dderbyniai dâl am ei swydd nid oes gofnod,  er bod mantolen ariannol blynyddoedd cyntaf y capel yn wybyddus. Mae’n amlwg fod parch enfawr i Morris Jones yn y capel, fel yn y gymdogaeth, ac adlewyrchir hyn yn y teyrngedau a ymddangosodd wedi ei farwolaeth yn ŵr pedwar ugain oed yn 1862. Mae’r disgrifiad o’i gladdedigaeth a ymddangosodd yn y Faner ar Fai 28ain, 1862 yn werth ei ddyfynnu yn llawn nid yn unig oherwydd ei fod yn tanlinellu parch yr ardal at yr ymadawedig ond hefyd oherwydd ei fod yn ddarlun o drefn gosgordd angladdol yn Nyffryn Ogwen yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg: ‘ymgynullodd y dyrfa fwyaf a welsom erioed mewn claddedigaeth yn y gymdogaeth hon, yn weinidogion, diaconiaid, a chyfeillion i hebrwng ei weddillion i’w hir gartref. Cychwynnodd oddi wrth y tŷ tua dau o’r gloch, pryd y darllenodd  ac y gweddïodd y Parch Josiah Thomas. Yna ymffurfiwyd yn orymdaith drefnus, tua 30 o weinidogion o bob enwad crefyddol yn gyntaf; yna y diaconiaid o bob enwad; yna y cantorion, pa rai a ganasant ar hyd y ffordd, yn y capel, a’r eglwys ac wrth y bedd; y nesaf yr elor; yna teulu y trancedig; yna y dyrfa yn gyffredinol. Aethpwyd felly yn arafaidd i gapel Jerusalem, pa un a gafodd ei orlenwi.  Bernir fod y gynulleidfa o 12 i 15 cant’. Fel mesur o lafur Morris Jones yn Jerusalem casglodd yr aelodau £32 i roddi cofadail deilwng ar ei fedd ym mynwent Glanogwen.

Er bod Morris Jones wedi ymgysegru ei fywyd i ddilyn ei  geidwad ysbrydol yn ei fywyd bob dydd wynebai awdurdod meistri bydol ei gymdeithas.  Adroddir stori deuluol fod dau o’i feibion, Robert a Moses, wedi mynd i botsio i afon Ogwen ac iddynt gael eu dal gan y ciper. Llwyddasant i ddianc drwy foddi ci y cipar ond yr oedd eu henwau yn wybyddus a byddai disgwyl canlyniadau difrifol i’r drosedd gan y byddai stad y Penrhyn yn hawlio perchnogaeth pob ysglyfaeth a physgodyn ei thiriogaeth. Y canlyniad oedd i’r ddau frawd ymfudo i America oddeutu 1846 gan briodi yno a chychwyn llinach Americanaidd y teulu.  Mae’n ddiddorol sylwi fod ymadawiad y ddau frawd yn cyd-daro o fewn blwyddyn fwy neu lai i gychwyn gyrfa eu tad fel gweinidog capel Jerusalem.

Mab arall i Morris Jones oedd John a oedd wedi ymsefydlu yn nhyddyn Cefn ‘Rynys ym Mynydd Llandygái. Merch iddo ef, sef Jane Jones,  a symudodd i fyw i Lanrafon, Corwen, a phriodi â Thomas Williams, mab y siop, a thrwy hynny gysylltu fy llinach i gyda’r rhan hon o’r hen Sir Feirionnydd.  Ond stori arall i’w hadrodd fyddai honno!

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau  Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

William Parry (Llecheidon). 1867. Llenyddiaeth ac Enwogion Llanllechid a Llandegai. Dolgellau.

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dr Dafydd Roberts, Cae’r Wern.

R.O. 1886. Cofiant y Parch Morris Jones, Rhen Broffwyd, Jerusalem, Bethesda.  Bethesda

Ble roedd Capel yr Achub?

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Lynda Pritchard, Rachub.

BLE ROEDD CAPEL YR ACHUB?

Dyma ddirgelwch sydd wedi llethu llawer yn yr ardal ers tro erbyn hyn. Un o’r dirgelion yw cysylltiad y Capel gyda’r pentref, wrth i ni holi ai’r  Capel a ddaeth gyntaf ynteu a enwyd pentref Rachub ar ôl y Capel? Bu union leoliad y Capel hefyd yn ddirgelwch. Erbyn hyn daeth tystiolaeth o’i leoliad, sef ar dir yng nghefn Ffordd Llanllechid ac ar safle’r cyn Ganolfan Gymdeithasol.

Mewn dwy gyfrol wahanol yn ymwneud a’r Methodistiaid gwelwn fwy o hanes yr Achos. Yn y cyntaf yn, ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID YM MHLWYFYDD LLANLLECHID A LLANDEGAI’, gan R.O. (Richard Owen) mae’n dweud fel hyn:

‘…ar y tir hwn yr adeiladwyd y Capel Cyntaf ym Mhlwyf Llanllechid, a galwyd ef, Capel yr Achub, am mai yng nghymdogaeth yr Achub uchaf oedd yn sefyll. Cymerodd hyn le yn y flwyddyn 1793…Ynglŷn â’r capel adeiladwyd Tŷ Capel, a llwyddwyd i gael yr hen bregethwr Thomas Hughes, Mochdre, yno i fyw, yr hyn a fu yn gaffaeliad mawr i’r lle’.

Yn y gyfrol ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID CALFINAIDD YN LLANLLECHID, SIR GAERNARFON’, gan EDWARD JONES, BANGOR (Evan Williams, Argraphydd llyfrwymydd, Market Place) 1889 cawn gadarnhad o’r wybodaeth:

‘Adeiladwyd y Capel Cyntaf yn y gymdogaeth, yr hwn a elwid “Capel Rachub”, gyda thŷ ac ystabl wrth ei dalcen, yn y flwyddyn 1793’.

O astudio cyfrol Richard Owen fe gawn ateb reit bendant i’r cwestiwn ai’r capel ynteu’r pentref ddaeth gyntaf? Dywed Richard Owen ei fod wedi enwi yn Capel yr Achub am mai yng nghymdogaeth Achub Uchaf yr oedd yn sefyll. Cytunai Edward Jones a hyn:

‘cafodd addewid am ddarn o dir cyfleus mewn lle o’r enw Rachub Uchaf (gelwid ef yn “Rachub Uchaf” i’w wahaniaethu oddi wrth llanerch arall ym mhentref Llanllechid a elwid “Rachub Isaf”)’. Mae’n glir felly mai’r enw Rachub neu Achub Uchaf a ddaeth yn gyntaf ac fel canlyniad i hyn enwyd y Capel yn ôl y man lle’r adeiladwyd.

lleoliad capel yr achub
Mae lleoliad y capel mewn coch

Cafwyd prydles ar y tir oddi wrth Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan, Môn am, “bum swllt y flwyddyn o Ardreth neu Ground Rent. Hyd y brydles oedd trigain mlynedd yn dechreu ar Tachwedd 12fed, 1795. Roedd y tir yn mesur 30 llath wrth 25 llath.” Llofnodwyd y brydles gan y Parch Thomas Charles, Y Bala, John Williams, (gof), a Robert Williams. Cremlyn (Wheelwright) ymysg eraill.

DRWGDEIMLAD

Achosodd adeiladu’r capel gryn ddrwgdeimlad yn lleol yn enwedig ymysg yr aelodau eglwysig, a oedd yn gorfod pasio’r adeilad ar eu ffordd i addoli yn Eglwys Llanllechid.  Mae hanes i un hen wreigan o’r enw Jane Williams, Tyddyndy, fod â chymaint o atgasedd tuag at yr adeilad nes peri iddi ddweud ei bod yn gobeithio y câi ei chladdu cyn agor y capel. Byddai gweld a chlywed pobl, (y pennau crynion fel y’u gelwid), yn mynd yno ac yn addoli yn achosi gymaint o loes iddi. Yn rhyfeddol, fel y dengys hanes, fe gafodd ei dymuniad. Agorwyd y Capel ar Ragfyr 26, 1794, yr un diwrnod ag angladd Jane Williams.

MYND  O NERTH I NERTH

Ffynnodd yr achos yng Nghapel yr Achub a bu addoli cyson yno am 23 o flynyddoedd. Erbyn 1816 roedd y capel yn rhy fach a phenderfynodd y Methodistiaid godi capel newydd yng Ngharneddi,  gan fod nifer o’r aelodau yn dod o’r cyffiniau yna. Nodir fod 80 o aelodau Capel yr Achub wedi symud i Garneddi – rhyfeddol o gofio maint Capel yr Achub sef naw llath wrth chwe llath. Cadwyd yr adeilad fel man addoli ac Ysgol Sul am nifer o flynyddoedd wedi hyn. Dengys cyfrifiad 1841 bod y safle wedi ei droi yn dri thŷ annedd. annedd. Cadarnheir y ffaith yma gan Edward Jones yn 1889 wrth iddo nodi:

“Y mae yr Hen Gapel yn aros hyd y dydd hwn ond ei fod wedi ei droi yn dai annedd ys(sic) llawer blwyddyn.” Nodir mai enw ar y stryd fechan o dri thŷ oedd Hen Gapel yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 mae’r enw wedi diflannu ac er bod yr un tri theulu yn byw yn y tai yma fe’i cyfrifwyd hwy fel rhan o Rachub yn unig. Does dim sôn am stryd Hen Gapel wedyn er bod tai yn parhau ar ôl 1851.

Y tu ôl i’r Capel adeiladwyd Ysgol Frytanaidd a thŷ gan y Methodistiaid yn 1853 ar dir a roddwyd yn rhad ac am ddim gan Mrs Margaret Jones Plasypistyll. Yn ogystal â chodi’r adeilad bu’r Methodistiaid yn cyfrannu swm o arian tuag at gostau rhedeg yr ysgol:

“...adeiladwyd Ysgoldy a thy, y rhai a gostiodd y swm o £370. Yn ychwanegol ar y draul o wneud yr adeilad, telid yn flynyddol am beth amser gan y gynulleidfa Fethodistaidd tua £30 ar ddwyn yr ysgol ymlaen, ac ni chafwyd erioed gynhorthwy arianol at gynal yr Ysgol gan yr enwadau Ymneilltuol eraill yn y gymdogaeth. Mae’n deilwng o sylw for yr ysgol hon yn parhau yn flodeuog a llwyddiannus hyd heddiw.  Gan mai eiddo y Methodistiaid oedd yr Ysgoldy Brytanaidd yn ogystal a’r Capel [yn Llanllechid], fe welir fod y draul o adeiladu yr Ysgoldy  wedi ei roddi ar ddyled y Capel, ac felly fod dyled y naill a ‘r llall yn cael eu talu o’r un drysorfa.”

Bu’r adeilad ar ddefnydd fel ysgol am y can mlynedd nesaf, hyd nes i  Ysgol Llanllechid gael ei hadeiladu ar dir ger Maes Bleddyn. Parhaodd yr hen ysgol i fod o ddefnydd cyson i’r ardalwyr fel Canolfan Gymdeithasol lle cynhelid nifer o weithgareddau  am 63 o flynyddoedd wedi i’r ysgol orffen yno. Yn 2016 daeth  ei dyddiau hithau, fel Capel yr Achub i ben.

lleoliad dau
Gwelir safle Capel yr Achub ychydig i gefn  Ffordd Llanllechid.

Ciltwllan

Cyflwynwyd Cristionogaeth i Ddyffryn Ogwen yn gyntaf rhwng y 5ed a’r 7fed ganrif Oed Crist pan ddaeth nifer o genhadon o Ffrainc a Llydaw i sefydlu celloedd mynachaidd yng Ngwynedd, fel ag y gwnaethant mewn rhannau eraill o Gymru. Cofnododd William Williams yn ei lawysgrif am gyflwr Sir Gaernarfon yn 1808 mai brawd a chwaer, Sant Dygai a Santes Llechid, plant Ithel Hael o Lydaw, a sefydlodd y celloedd a ddatblygodd i fod yn briod eglwysi’r ddau blwyf yn Nyffryn Ogwen.

Mewn llawysgrif sy’n dyddio o 1575-6 cofnodir y sefydlwyd yr eglwys gynharaf Llandygái yn ‘Cae Meusyn Glasog’ a oedd hyd at ddau saethiad bwa o’r eglwys bresennol, ond heb nodi i ba gyfeiriad. Yn yr archwiliadau archeolegol a wnaed i’r gorllewin o bentref Llandygái yn 1966-7 darganfuwyd mynwent o fwy na 57 bedd wedi’u trefnu ar echel i’r gogledd o’r dwyrain i gyfateb â chodiad yr haul ar ŵyl y Pasg. Ychydig lathenni i’r de o’r fynwent yr oedd un bedd wedi’i amgáu mewn lloc arbennig. Yn arwyddocaol, mae’r holl safle yn cyfateb i nifer a archwiliwyd yng ngogledd Cymru sy’n dyddio i gyfnod y 5ed i’r 7fed ganrif. Yn yr enghraifft hon er hynny, ni cheir y dystiolaeth angenrheidiol i gysylltu adeilad y lloc neilltuedig â chell wreiddiol y mynach a roddodd ei enw i’r eglwys ym mhentref Llandygái. Mae’n anodd cadarnhau a oedd adeiladau arbennig yn ganolbwynt i addoli a chladdu Cristionogol yng Nghymru yn y Canol Oesoedd Cynnar, er bod tystiolaeth Llandygái yn awgrymu hynny.

Llandygai Eglwyd gynnar
Rhan o gynllun y fynwent a’r lloc gyda’r bedd canolog o’r Canol Oesoedd cynnar yn yr archwiliad archaeolegol yn Llandygái

Yn yr un modd mae tystiolaeth nid annhebyg yn awgrymu fod gan Eglwys Llanllechid hefyd ei safle cynharach. Mae ‘Capel Llechid’ ar dir Plas Uchaf mewn cae a enwir ‘Cae’r Betws’, er bod maint y cae hwn yn Arolwg Penrhyn 1768 yn 35 acer ac, i ychwanegu at y cymhlethdod, fod yno hefyd ddau gae arall sy’n dair acer yr un, a’r ddau yn dwyn yr enw Cae’r Betws Bach. Nodir fod y ‘capel’ wedi ei godi o gerrig o’r Gyrn a’u bod wedi’u hailddefnyddio i adeiladu nid yn unig yr eglwys gyntaf ond hefyd yr ail eglwys yn Llanllechid. Nodir ymhellach i’r cyplau o’r ‘capel’ gael eu defnyddio i adeiladu tŷ gwreiddiol Plas Uchaf a oedd erbyn 1866 meddir yn ysgubor i’r fferm.

Map Anne R Jones
Rhan o Fap Anne R. Jones o ardal Plas Uchaf

Cofnodir hefyd, mewn brawddeg hynod awgrymog gan Hugh Derfel, fod tywodfaen nadd ac esgyrn dynol hefyd wedi’u darganfod ar y safle. Cysylltiad pellach o ddiddordeb yw agosrwydd y safle at ‘Ffynnon Llechid’, lle’r oedd dŵr â rhinweddau iachusol ac, meddai Hugh Derfel mewn cyfeiriad coeglyd, y ‘byddai hen bobl Llanllechid yn arfer a galw am lymaid … pan dybient eu bod ar fin marw’, heb dderbyn efallai fod cysylltiad rhwng dŵr bywiol a’r Eglwys Fore a thraddodiadau paganaidd o gyfnodau llawer cynharach mewn cynhanes.

Nid y ddwy fam eglwys yw’r unig eglwysi cynnar yn Nyffryn Ogwen, oherwydd mae yma nifer o safleoedd eraill a gysylltir â sefydlu crefydd yn yr ardal. Mae o leiaf naw safle o’r math yn y ddau blwyf er mai mewn enw yn unig y mae hynny yn achos nifer ohonynt gan fod eu hadeiladau wedi eu chwalu. Nodweddir y safleoedd gan adeiladau hirsgwar oddeutu 14-16 medr (15-17 llath) eu hyd wrth 7-9 medr (8-10 llath) mewn lled, gyda muriau trwchus o gerrig bras sydd oddeutu hanner medr (2 droedfedd) mewn trwch. Mae safle Ciltwllan yn nodweddiadol ohonynt. Yno mae tri adeilad hirsgwar. Yn ôl traddodiad dynodir un yn safle’r eglwys, a’r trydydd, sydd oddeutu 30 llath i’r gogledd-orllewin o’r cyntaf yn dŷ’r offeiriad. Mae ffurf wreiddiol adeilad yr eglwys bellach yn annelwig, ond nodir ei safle gan lwyfan eang lle safai adeilad ar ffurf llythyren T gyda chôr yn ei ben deheuol.

Eglwys Llanerchyn)
Eglwys Llanerchyn

Mae tri adeilad hefyd ar safle eglwys Llanerchyn a leolir ar lan un o flaen-ffrydiau Afon y Llan i’r dwyrain o Chwarel Bryn Hafod y Wern (cyfeirnod grid Arolwg Ordnans SH 637690). Mae dau o’r adeiladau hyn yn gyflawn, adeiladau hirsgwar oddeutu 8 medr wrth 5.5 medr (9 wrth 6 llath) mewn maint. Mae’r trydydd, sef tŷ’r offeiriad, i’r de o’r afon yn fwy drylliedig ac wedi’i drosi yn gorlan. Mae safleoedd yr holl eglwysi cynnar ym mhlwyf Llandygái wedi’u dinistrio sef yr Hen Eglwys ger Ffynnon Bach ym Modfeurig; Eglwys Bryn y Byrddau, a safai ger Llyn Meurig ond a gladdwyd dan domennydd y chwarel; Eglwys Cororion, un o nifer o safleoedd ar lan y llyn; a Bryn Darlwyn a safai ychydig i’r gorllewin o safle Castell y Penrhyn. Mae dechreuad yr holl eglwysi hyn yn fater o gryn benbleth gan nad oes ffynonellau dogfennol na thystiolaeth archeolegol i gadarnhau eu cysylltiadau hanesyddol. Credir fod ganddynt gysylltiad ag offeiriadaeth cyfnod y Tywysogion yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg. Ar ddiwedd y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd Abaty Aberconwy gan fynaich Urdd y Sistersaidd o Ystrad Fflur a dderbyniodd siarter gan Lywelyn Fawr. Cyn i Edward I symud y fynachlog i Faenan yn 1283 ystyrir fod cylchdaith wedi’i sefydlu drwy ucheldir Eryri a bod llwybr yr offeiriaid yn tarddu o Aberconwy drwy Garth Celyn yn Abergwyngregyn, i Lanerchyn ac ymlaen i Giltwllan, hyd nes cyrraedd Eglwys Nant Ffrancon a arferai fod ar dir Tŷ Gwyn. Wedi croesi Afon Ogwen ger Bryn yr Hwyaid a chyrchu ymlaen ar y gwastad hyd at Bont y Beudy Llwyd mae’r llwybr yn rhannu, un yn arwain i’r Benglog ac ymlaen i Gapel Curig a’r llall yn dringo’n serth hyd at safle’r Hafod. Yno mae’r llwybr eto yn rhannu yn ddau, un yn dringo i gyfeiriad Bwlch y Cywion a’r llall i gyfeiriad Y Garn.  Mae’n deg nodi nad oes sicrwydd y defnyddid y llwybrau hyn yn y Canol Oesoedd cynnar, ond mewn mannau mae rhannau o’r llwybrau hyn wedi’u dynodi â cherrig mawr, ac mae hyn yn arbennig o wir yn yr ardal rhwng Pont y Beudy Llwyd a‘r Hafod.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y peidiodd y gymuned ag addoli yn yr eglwysi cynnar a thrwy hynny dorri’r cysylltiad â Thywysogion Gwynedd, Abaty Aberconwy a’r ffydd Gatholig, ond mae’n debyg mai’r goresgyniad a achosodd y rhwyg.  Erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg yr oedd y ddwy fam eglwys, Llanllechid a Llandygái, yn rhan o drefn ffurfiol Eglwys Loegr a’u hymlyniad i frenhiniaeth y deyrnas ac nid oedd gofyn mwyach am wasanaeth Catholig yn eglwysi cynnar yr ucheldir.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

  1. Hughes, H. L. North. 1924. The Old Curches of Snowdonia. Bangor

Anne R Jones. Gorffennaf 2008. Llwybr yr Offeiriaid. Llais Ogwan. t. 27.

Frances Lynch, Chris Musson. 2004.  A Prehistoric and Early Medieval complex at Llandygai, near Bangor, North Wales. Archaeologia Cambrensis. 150 (2001). tt. 17-142.

Eglwys Llanllechid

Yn ôl traddodiad danfonodd uchelwr o Lydaw, Ifor Hael, ei fab Tegai a’i ferch Llechid, yn genhadon i Gymru yn ystod y seithfed ganrif Oed Crist gan sefydlu’r eglwysi sy’n dwyn eu henwau yn Nyffryn Ogwen.  Cyfeiriwyd at yr eglwys ganoloesol gyntaf yn Llanllechid mewn rhestr gwerth o Norwich yn dyddio i 1284, ond ni chanfyddir enw rheithor cyntaf yr eglwys, Robert Evans, Deon Bangor, hyd 1534. Disgrifiwyd yr eglwys fel adeilad hir ac isel yn cynnwys corff yn mesur 14.9 medr (49 troedfedd) wrth 14.6 medr (48 troedfedd) ei hyd a 6 medr (20 troedfedd) wrth 14.6 medr (48 troedfedd) yn y gangell. Yr oedd iddi lawr carreg a lle i 214 o gymunwyr addoli. Yn y pen deheuol adeiladwyd capel gweddi bychan, ond dengys bras gynllun o’r eglwys yn 1768 fod adeilad bychan yn cydio yn y pen dwyreiniol yn ogystal, gan roddi i’r adeilad siâp llythyren C y tu wyneb allan.

eglwys-llanllechid-1768
Manylyn o fap Arolwg y Penrhyn 1768 yn dangos braslun o ffurf eglwys ganoloesol Llanllechig. O Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor

Nodir fod seiliau’r eglwys gynnar wedi’u lleoli i’r dwyrain o’r eglwys bresennol. Amgylchynwyd yr eglwys gan y fynwent hirsgwar ei ffurf gyda mur uchel yn ei chau ar ymyl y ffordd, ond yr oedd gweddill y fynwent yn agored i’r caeau a’i hamgylchynai. Yr oedd y fynedfa yn arwain o’r ffordd ar ymyl y dwyrain.

porth-eglwys-llan-1
Porth eglwys wreiddiol Llanllechid o’r canol oesoedd a gynhwyswyd o fewn adeiladwaith yr eglwys bresennol

Mae porth presennol yr eglwys yn dyddio o gyfnod y canol oesoedd ac felly dyma’r unig nodwedd o’r eglwys wreiddiol sydd wedi goroesi i’r presennol

Cynhaliwyd ymchwiliad gan esgob Bangor yn 1623 i’r holl gwynion yn erbyn offeiriaid ei esgobaeth. Yn Llanllechid cydnabyddid mai dim ond tri gwasanaeth y flwyddyn a gynhelid, er bod traddodiad yn mynnu mai yn y Pasg yn unig y cynhelid y gwasanaeth blynyddol. Achwynwyd hefyd fod ceffylau’r rheithor y Dr Gruffydd William (1587?- 1673) yn halogi’r fynwent. Y Dr Gruffydd hwn oedd rheithor Llanllechid ac am gyfnod byr ei arhosiad cyflwynodd eglwys Llanllechid i wleidyddiaeth wenwynig yr eglwys, y frenhiniaeth a’r senedd yn ystod cyfnod y Rhyfel Cartref yn yr ail ganrif ar bymtheg.

Brodor o gylch Llanrug oedd Gruffydd Williams. Addysgwyd ef yn lleol cyn mynd yn fachgen 16 oed i ysgol Eglwys Grist, Rhydychen. Oddi yno aeth i Goleg Iesu, Caergrawnt gan raddio yn 1606. Cymhwysodd ei hun ymhellach drwy ennill nifer o raddau uwch gan gynnwys gradd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1621. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1607 a dechreuodd ddringo yn gyflym iawn drwy rengoedd yr eglwys. Bu’n ddarlithydd yng ngholeg eglwys gadeiriol Sant Paul a derbyniodd reithoriaeth un o blwyfi’r ddinas drwy ddylanwad ei gyfaill a’i noddwr John Williams (gweler Tŷ John Iorc a Y Dalar Hir). Yn anffodus iddo ataliwyd ei yrfa eglwysig yn 1616 pan bregethodd, fel cefnogwr brwd i’r brenin, yn erbyn y Piwritaniaid a chyhoeddi llyfr The Resolutions of Pilate nad oedd yn dderbyniol gan esgob Llundain. Gwaharddwyd ef rhag pregethu ond drwy ymyrraeth ffafriol ar ei ran gan Archesgob Caergaint penodwyd ef yn rheithor Llanllechid. Mae blynyddoedd ei arhosiad yn Llanllechid yn cyfateb i gyfnod rhwng 1617 ac 1621, ond nid i 1634 fel y nodir gan Hugh Derfel. Nid oedd yn gyfnod hawdd oherwydd croesodd gleddyfau diwinyddol a gwleidyddol â Lewis Bayly, esgob Bangor, a oedd yn Biwritan rhonc. Unwaith yn rhagor achubwyd ei gam gan archesgob Caergaint, ond erbyn 1624 ymadawodd am Gaergrawnt ac yn 1625 penodwyd ef yn gaplan teuluol Iarll cyntaf Penfro.

Dychwelodd yn ôl i’r gogledd yn 1626 a derbyniodd reithoriaeth Trefdraeth ym Môn. Penodwyd ef yn gaplan brenhinol yn 1636 a’r un flwyddyn gwnaed ef yn ddeon eglwys  gadeiriol Bangor, swydd a gadwodd mewn enw o leiaf hyd ddiwedd ei oes. Bu’n agos at gael ei wneud yn diwtor i’r Tywysog Charles a Dug Caerloyw yn 1636 ond ni enillodd gefnogaeth yr archesgob William Laud ac aeth y swydd i ffefryn arall. Yn 1641 cysegrwyd Griffith yn esgob Ossory (Swydd Kildare) yn Iwerddon yn yr un flwyddyn ag y derbyniodd ei gydwladwr a’i gyfaill John Williams ffafriaeth y brenin a’i wneud yn esgob Caerefrog. Fis yn unig wedi ei ddyrchafu yn Ossory gorfu i Griffith ffoi o Iwerddon pan dorrodd gwrthryfel allan yn y wlad a dihangodd i’w gartref yn swydd Northampton. Yr oedd y blynyddoedd a ddilynodd rhwng 1645 a’r Adferiad yn 1660 yn rhai eithriadol gythryblus ac ansefydlog yn ei fywyd wrth iddo deithio o un man i’r llall yn ddi-angor, weithiau yn Northampton neu Rydychen, yn Llundain neu Iwerddon, ac am gyfnod estynedig yn Llanllechid. Difrodwyd ei gartref yn Northampton gan filwyr y Weriniaeth gan adael ei wraig a’i blant yn dlodion, ac ar daith o Ddulyn i Gymru yn 1647 ymosodwyd arno gan ddwyn ei arian a’i adael ar ofyn ei gyfeillion. Drwy’r cyfnod hwn yr oedd ei fywyd mewn perygl ac mae’n rhyfeddol na chafodd ei garcharu a’i ddienyddio o ystyried mai ef oedd un o awduron mwyaf cyson , toreithiog a tanbaid ei gyfnod yn ei gondemniad o’r Senedd a chulni ei chrefydd Biwritanaidd. Llosgwyd ei gyfrol The Grand Rebellion yn gyhoeddus yn 1647 ac yn ei gyfrol fawr The Great Antichrist Reveled yn 1660 mae’n disgrifio’r llywodraeth yn San Steffan fel ‘a collected pack or multitude of hypocritical, heretical, blasphemous and most scandalous wicked men that have fulfilled all the prophecies of the Scripture’. Pa ryfedd felly nad oedd ei feirniadaeth yn dderbyniol gan ei elynion!

Ond pam y dychwelodd i Lanllechid tua 1647? Yno yr oedd ganddo eiddo a brynodd, mae’n debyg, yng nghyfnod ei arhosiad cyntaf fel offeiriad yr eglwys yn 1617. Ef oedd perchennog Plas Hwfa, yn ogystal ag un tyddyn, pedwar tŷ a naw cae, eiddo tipyn llai rhodresgar na’r hyn yr oedd yn gyfarwydd ag o mewn rhannau eraill o’r wlad, ond eiddo a’i cynhaliodd yn llafurio fel tyddynwr cyffredin drwy gyfnod estynedig ei arhosiad. Tybed a fyddai wedi cyfarfod â’i noddwr mewn dyddiau gwell, John Williams, a ffodd hefyd, yn ôl traddodiad, i Ddyffryn Ogwen? Go brin, efallai, gan fod John yn chwarae ffon ddwybig yn ystod y cyfnod hwn yn cyfryngu gyda’r Seneddwyr ar ôl cael ei amddifadu o’i loches yng nghastell Conwy. Serch hynny yr oedd Griffith yn bresennol yng nghynhebrwng John yn eglwys Llandygai yn 1650.

Sut dylid gwerthfawrogi bywyd Griffith Williams yr offeiriad gyda’i gysylltiadau brenhinol a’r offeiriad gwrthodedig a alltudiwyd i Lanllechid? Mewn oes eithriadol dymhestlog a gwenwynig ei chysylltiadau gwleidyddol gellir awgrymu mai offeiriad bydol yn hytrach nag un ysbrydol ydoedd, gyda’i uchelgais ar ddringo ysgol hierarchaidd yr eglwys a chadw ffafrau’r frenhiniaeth. Ni ellir amau ei allu ysgolheigaidd, ei ddewrder mewn print na’i deyrngarwch i’r brenin a’i harweiniodd at dlodi personol. Nid oedd cyfaddawdu yn rhan o’i gymeriad ac yn ystod cynni eithaf ei gyfnod yn Llanllechid gwrthododd fywoliaeth fras eglwys yn swydd Gaerhirfryn yn ogystal â chynnig o dâl o £100 y flwyddyn gan y Senedd ar yr amod y byddai’n ymostwng i’r drefn. Ar y llaw arall yr oedd ei deyrngarwch i’r brenin yn fwy felly nag i’w deulu. Cafodd ei wysio gerbron yr uchel gomisiwn yn 1636 am esgeuluso ei wraig a gorfu iddo arwyddo ymrwymiad gwerth £500 y byddai o hynny ymlaen yn ei pharchu fel y dylai bonheddwr barchu ei wraig. Ac yn Llanllechid mae’n bur debyg y byddai ei geffylau wedi derbyn mwy o’i sylw na’i blwyfolion. Ond ar ei farwolaeth nid anghofiodd ei ddyled i Lanllechid. Yn ei ewyllys yn 1671 barnodd fod gwerth trethadwy ei eiddo yn y plwyf i’w ddefnyddio er sefydlu elusen i gynnal y tlodion, ymrwymiad o ddyngarwch gan ŵr eithriadol fydol ei fuchedd.

Ffynonellau

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Dodd, A.H.. 1968. A History of Caernarvonshire, 1284-1900. Caernarvonshire Historical Society. Caernarfon.

Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. 1953. Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940. Llundain

Llyn Meurig

Diflannodd Llyn Meurig o dan domennydd rwbel Chwarel y Penrhyn bron i ddau gan mlynedd yn ôl ond o bryd i’w gilydd mae’n mynnu anfon ei ddyfroedd i orlifo’r ffordd ger y fynedfa i Fryn Meurig.

llyn-meurig-1768-a
Ardal Llyn Meurig yn 1768 lle gwelir safle chwarel Cae Braich y Cafn (y Penrhyn yn ddiweddarach) ar y chwith eithaf; dyffryn Afon Galedffrwd yn y canol; ardal Cilgeraint a Thanysgrafell ar y dde eithaf. O fap Arolwg y Penrhyn 1768, Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.

Ar derfyn y ddeunawfed ganrif yr oedd ardal Llyn Meurig yn denu sylw arbennig oherwydd ei botensial diwydiannol mewn perthynas â datblygiad cynnar chwarel Cae Braich y Cafn. Ar y llethrau rhwng Hen Dyrpeg a Choed y Parc sefydlwyd nifer o dyddynnod, ac yn nyffryn y Galedffrwd uwchlaw Coed y Parc yr oedd clytwaith o gaeau bychan yn perthyn i bedwar tyddyn Cilgeraint. I’r de i gyfeiriad Llyn Meurig yr oedd pedwar tyddyn arall wedi’u sefydlu yn y Ddôl a Thŷ Du, a fferm fechan ym Mryn Llys. Mae enw un deiliad yn mynnu sylw arbennig sef William Williams. Ef oedd deiliad Tyddyn y Ddôl a oedd yn dyddyn o 14 acer, ac yr oedd hefyd yn rhan-ddeiliad pedwar rhandir arall gerllaw gan gynnwys rhandir mwyaf Cae Braich y Cafn a oedd yn 190 acer ei faint.

Yn 1765 arwyddwyd cytundeb rhwng stad y Penrhyn ac wyth deg o gloddwyr yn caniatáu iddynt godi llechi ar ffridd Cae Braich y Cafn. Mae enw William Williams y Ddôl yn ymddangos fel un o’r cloddwyr ac mae rhai o ddeiliaid eraill y tyddynnod a grybwyllwyd uchod hefyd ar restr y cloddwyr. Yn 1782 prynodd Richard Pennant brydlesau’r pedwar ugain cloddiwr am £2 yr un gan ddileu cytundeb gwreiddiol 1765. Galluogodd awdurdodi ei berchenogaeth ar y chwarel yn y modd hwn i Pennant ei throsi yn gyfundrefn gyflawn a oedd yn atebol i orchymyn un rheolwr. Y rheolwr hwnnw oedd William Williams, y polimath galluog o’r Tŷ Mawr yn Llandygái a chynllunydd cyntaf chwarel lechi integredig Cae Braich y Cafn. Dengys cynllun cyntaf y chwarel, sy’n dyddio o 1793,fod William Williams wedi ei datblygu yn gyfres o dyllau dyfnion i ddilyn prif hollt y graig tua’r gorllewin ac erbyn troad y ganrif yr oedd y gloddfa yn cyflogi hyd at dri chant o weithwyr. Y cwestiwn nad oes ateb pendant iddo ydyw ai William Williams y rheolwr, yw’r un dyn â’r llech gloddiwr cynnar yn chwarel Cae Braich y Cafn a oedd hefyd yn ddeiliad tyddyn y Ddôl?

Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, ac yntau ar ymweliad i ryfeddu at chwarel Cae Braich y Cafn yng nghwmni Richard Pennant, awgrymodd Doctor Clever, Esgob Bangor ar y pryd, y dylai’r perchennog adeiladu eglwys er ‘ymgeledd gymwys’ i eneidiau’r gweithlu. Derbyniodd Pennant yr awgrym ac adeiladodd eglwys ar gwr y chwarel ger Llyn Meurig a’i galw yn eglwys Sant Anne yn enw ei wraig Anne Susannah. Mae’n bur debyg y cynlluniwyd yr eglwys gan Benjamin Wyatt a chyfeiriwyd ati gan Fenton fel adeilad a oedd yn cyfuno ‘simplicity with elegance’.

eglwys-llyn-meurig-1836
Manylyn o lechen gerfiedig 1836 sy’n dangos Eglwys Sant Anne ger Llyn Meurig mae’n debyg; delwedd o lyfr Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Gwenno Caffell, 1983.

Credir bod darlun syml ohoni, a’r unig gofnod darluniadol, wedi’i gofnodi ar un o bentanau llechi cerfiedig Dyffryn Ogwen. Yng nghysgod y llyn a’r eglwys datblygodd cymuned wladaidd yn y blynyddoedd canlynol. Gellir amgyffred ei llwyddiant drwy graffu ar fap a gyhoeddwyd yn 1841 sy’n dangos lleoliad yr eglwys mewn perthynas â hyd at un ar bymtheg o dai a bythynnod. Yr oedd rhai o’r unedau hyn mewn rhesi bychan ac eraill yn wasgarog, ond yr oedd pob un wedi’i gysylltu â gardd neu lain o dir at eu defnydd.

llyn-meurig-1841-b
Ardal Llyn Meurig yn 1841. Rhan o fap Penrhyn Ychwanegol PFA/6/166, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.

Cyn pen ugain mlynedd wedi cyhoeddi’r map yr oedd cymdeithas wladaidd Llyn Meurig wedi’i dryllio yn llwyr wrth i domennydd rwbel chwarel y Penrhyn, behemoth y chwyldro diwydiannol, ei thraflyncu yn llwyr. Erbyn hynny nid hon oedd chwarel William Williams ond yn hytrach greadigaeth ei olynydd James Greenfield, ac yn sgil y datblygiad hwn y sefydlwyd pentref Bethesda. O bryd i’w gilydd er hynny, bydd Llyn Meurig yn deffro i dalu’r pwyth yn ôl am feiddio ei orchuddio gan domennydd un o chwareli llechi mwyaf y byd.

Ffynhonnell 

Jones, Dafydd Glyn. 1999. Un o Wŷr y Medra. Dinbych.

Capel Carneddi

Capel Carneddi (1)
Capel Carneddi

Capel Carneddi oedd mam eglwys enwad y Methodistiaid Calfinaidd ym Methesda, ond carreg filltir yn unig oedd sefydlu’r capel yn 1816 oherwydd daethai’r enwad i’r ardal cyn hynny.

Gof o’r Felin Isaf yn Llandygái, John Williams, oedd un o’r sylfaenwyr ac ef a ysbrydolodd gychwyn nifer o achosion, a hynny yn nhai cyfeillion o debyg anian oddeutu 1787. Ar y Sul pregethid ar gylchdaith o’r Felin Isaf i Dai’n y Coed gan orffen yn Nhan y Braich ger Chwarel Cae Braich y Cafn. Ceid gwasanaethau hefyd mewn nifer o ffermydd eraill ym mhlwyf Llanllechid, yng Nghochwillan, Llwyn Penddu a Thyddyn Isaf yn ogystal ag yn chwarel Cae Braich y Cafn. Derbyniodd y sefydlwyr cyntaf lawer o wrthwynebiad ar y dechrau. Gorchmynnwyd John Williams i adael ei gartref yn y Felin Isaf gan y perchennog, Benjamin Worthington, a oedd yn Grynwr, ac ymosodwyd ar bregethwr  arall wrtho iddo draddodi ei bregeth ger mynwent Eglwys Llanllechid.

Gyda nifer yr aelodau’n cynyddu aeth Tai’n y Coed yn rhy fychan i gynnal gwasanaethau ac yn 1793 codwyd capel newydd ym mhentref Rachub. Am gyfnod byr yn unig y defnyddiwyd y capel hwn cyn penderfynu symud i leoliad newydd yn y Carneddi dan arweiniad tri blaenor. Prynwyd llain o dir ac yno ar garnedd o gerrig adeiladwyd capel newydd yn mesur 14 wrth 11 llath ar gost o £1000. Dewiswyd Carneddi fel lleoliad oherwydd ei fod ‘mewn man mwy canolog i’r boblogaeth‘, dewis a oedd braidd yn fyrbwyll efallai o gofio yr agorwyd Ffordd Bost Telford o fewn pedair blynedd gan ganoli’r boblogaeth fwy na y gwnâi’r datblygiad rhuban a oedd yn tyfu ar y ffordd drwy Carneddi i gyfeiriad Pont Uchaf. Cynhaliwyd y cyfarfod agoriadol ar 6 Hydref 1816 ac am y blynyddoedd nesaf yr oedd hanes y capel megis yn efelychiad o ddameg yr heuwr yn y Beibl. Yn 1834 symudodd 38 o aelodau’r Carneddi i atgyfnerthu’r capel newydd a sefydlwyd yn Llanllechid yn 1827, ac yn yr un modd gadawodd 30 aelod yn 1837 i sefydlu Capel Penygroes yn Nhregarth. Nid oedd pall ar aelodaeth y capel gwreiddiol ac yn 1827 estynnwyd yr adeilad drwy ychwanegu croglofft o’i fewn, ond yr oedd hefyd benderfyniadau mwy dyrys yn aros i’w datrys.

Gyda thwf yn y boblogaeth y dewis oedd a ddylid sefydlu capel newydd mewn lleoliad mwy canolog yn y pentref, neu godi capel newydd yn y Carneddi, mater a ystyriwyd yn fanwl rhwng 1839 ac 1840. Penderfynwyd sefydlu achos newydd yn y pentref, ac o dan arweiniad dau flaenor o’r Carneddi, Owen Jones, Brynsalem a William Williams, Penygraig, aethpwyd at i adeiladu capel Jerusalem yn 1842, ac ymunodd 160 o aelodau o’r Carneddi â’r capel newydd. Cenhadaeth y Carneddi oedd hefyd yn gyfrifol am sefydlu eglwysi Tyn y Maes, Hermon ym Mynydd Llandygái, a Brynteg nepell i ffwrdd ar gyrion Chwarel Pantdreiniog, ac yna yn 1869, codwyd capel newydd yn y Gerlan. Yn goron ar lwyddiant yr enwad ailadeiladwyd capel y Carneddi yn 1868.

Yr oedd bri mawr ar ganu cynulleidfaol yng nghapeli’r cyfnod a chyfrifid Bethesda yn un o ganolfannau cerddorol pwysicaf Cymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Breintiwyd yr ardal gan nifer o gerddorion dylanwadol er nad oedd llawer ohonynt wedi derbyn mantais addysg gerddorol ffurfiol. Yn eglwys Llanllechid arweinydd y gân oedd Owen Davies (Eos Llechid), a chymaint oedd bri ei gôr fel y deuai’r Prif Weinidog, William Gladstone, i wrando’n werthfawrogol ar y canu pan ymwelai â Llanfairfechan yn ystod gwyliau’r haf. Yng nghapel Bethesda David Roberts (Alawydd) oedd arweinydd y gân a sefydlodd yntau gôr o safon nodedig yn yr eglwys. Bu nifer o gerddorion yn gysylltiedig â chapel y Carneddi ers ei sefydlu a gellir enwi Robert Davies (Asaph Llechid), Robert Moses a John Parry yn eu plith. Yr arweinydd mwyaf nodedig oedd Robert Williams, chwarelwr wrth ei alwedigaeth, a sefydlodd ddosbarthiadau cerdd yn y capel ond a fu farw yn 1828 yn ŵr ieuanc 37 oed mewn damwain angheuol yn y chwarel. Eto, er cymaint arbenigedd y canu, yr oedd rheol na cheid ‘ymyrraeth ag offerynnau meirwon yn addoliad Duw, megis y delyn, a’r organ, pibelli a chrythau… ond canu yn gerddgar, soniarus a llafar byw a rhesymol’, ac felly oherwydd y gwaharddiad ni chafwyd offeryn cerdd yng nghapel Carneddi tan 1873. Yr un gwaharddiad a olygodd na chafodd yr harmoniwm a gludwyd ar fwrdd y Mimosa gan sefydlwyr cyntaf y Wladfa ei defnyddio mewn gwasanaeth crefyddol.

Nid yw Capel Carneddi yn sefyll mwyach er gwaethaf mawredd ei gyfraniad at werthoedd ysbrydol a chymdeithasol yr ardal. Y mae ei ddifodiad yn adlewyrchiad trist ar gyflwr crefydd yn Nyffryn Ogwen heddiw. Pydredd yn yr adeiladwaith a achosodd gwymp nifer o gapeli’r ardal ond rhesymau eraill megis diffyg ffydd  a chred mewn dysgeidiaeth Gristionogol sydd i gyfrif mae’n debyg am ddiflaniad y cynulleidfaoedd.

Gwybodaeth ychwanegol gan Emyr a Heulwen Roberts, Ystradawel, Bethesda, Alwen Hughes, Cilfodan, Bethesda

Ffynonellau

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Evans, Emlyn. 1991. O’r Niwl i’r Anialwch. Dinbych.

Owen, John. 1992. Dathlu Canrif a Hanner Jerusalem, Bethesda, 1842-1992. Dinbych.

Llyn Tsieini

Traen Dŵr Coed Parc
Twmpath a choed ym Mryn Derwen sy’n nodi cwrs twnnel tanddaearol

Dros y ffordd i’r fynedfa i Fryn Derwen rhwng Grisiau Cochion a’r Felin Fawr mae twmpath enfawr yn sefyll yn y cae. Mae wal gerrig yn ei gynnal a choed pinwydd yn ei orchuddio ac ym mhen arall y cae dan gysgod tomen rwbel y chwarel mae twmpath cyfatebol wedi’i leoli.

pont tansgrafell
Terfynell y ffos ddŵr yng Nhanysgrafell

Mae’r ddau dwmpath yn nodi cwrs twnnel tanddaearol a oedd yn codi dŵr o Afon Ogwen ym Mhont Ogwen, yn ei gario i’r chwarel ar gyfer gweithio’r peiriannau yno, ac yna yn ei arllwys yn ôl i Afon Ogwen yn Llyn Tsiaeni islaw Tanysgrafell. Cynlluniwyd y ffos hefyd i waredu holl ddŵr wyneb y chwarel, ac yn arbennig y dŵr a oedd yn cronni yng ngwaelod y twll. Yn wreiddiol yr oedd modd cyrraedd at y ffos danddaearol o’r twmpathau uchod, ond bellach mae’r mynedfeydd wedi’u cau. Yn Nhanysgrafell mae’r ffos yn dod i’r wyneb drwy fwa llechi yn y derfynell ac yn llifo ymlaen am ganllath olaf y daith fel ffos agored hyd nes cyrraedd glan Afon Ogwen. Yno yr oedd cadwyni o haearn yn rheoli fflodiart y ffos, trefniant nad yw’n weithredol bellach, er bod rhai o’r cadwyni i’w gweld ar y lan gyferbyn.

Llyn tcheini
Llyn Tsieini

Cloddiwyd y ffos yn 1847 gan griw o fwyngloddwyr a ddaeth i’r ardal o Ferthyr Tudful. Perthynent i enwad y Mormoniaid a sefydlwyd capel ganddynt ym Mhenygraig. Mae’r capel bellach yn ddau dŷ yn Stryd John ond mae plac gwag ar y mur uwchlaw yn nodi mai hwn oedd safle capel Bryn Salem. Nid arhosodd y Mormoniaid yn hir ym Methesda, arhosiad byr o lai na deng mlynedd, cyn codi eu pac ac ymfudo at eu cyd addolwyr yn Salt Lake City yn yr Unol Daleithiau.  Meddai Huw Derfel Hughes, mewn cyfeiriad deifiol at eu  crefydd dan bennawd Saint y Dyddiau Diweddaf ‘yr oeddynt yn fwy o wrthrychau tosturi nag i ddigio wrthynt ac yn eu pregethau yn gyffredin bradychent fwy o’r ffŵl nag o’r cnaf … cyn i fechgyn y gloddfa eu cael yn brin’.

Capel y Mormoniaid
Capel y Mormoniaid yn Stryd John

Ffynhonnell

Derfel Hughes, Hugh. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Capel Bethania

Capel BethaniaCapel Bethania oedd yr olaf o addoldai Bethesda i’w adeiladu, ac mae’n perthyn i gynllun a ddatblygodd  o 1875 ymlaen i wella’r fynedfa o’r gogledd i Fethesda. Adeiladwyd y capel gan enwad yr Annibynwyr yn 1885 ar safle twll hen chwarel Llety’r Adar, ac yn groes i’r arfer lleol defnyddiwyd brics llachar coch i’w godi –  brics a fewnforiwyd ar reilffordd y LNWR a oedd newydd agor rhwng Bangor a Bethesda yn 1884. Cynlluniwyd y capel gan y Parch. Thomas Thomas, arch gynllunydd capeli Cymru ac mae’n un o gampweithiau olaf y gŵr hwn cyn iddo farw yn 1888. Mae’r capel yn arddull Eidalaidd Thomas ac yn un o 900 o gapeli a gynlluniodd drwy Gymru yn ystod hanner olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Thomas oedd hefyd yn gyfrifol am gynllunio Capel Tabernacl y Bedyddwyr ym Methesda yn 1865 ac am ail gynllunio capel Carmel yr Annibynwyr yn Rachub yn 1860.

Capel ‘split’ oedd Bethania oddi wrth gapel Bethesda, prif addoldy’r Annibynwyr yn y pentref, yn dilyn rhwyg ymhlith y swyddogion a’r gynulleidfa.  Un o brif flaenoriaid capel Bethesda oedd W. J. Parry, gŵr busnes eithriadol ddylanwadol ym Methesda a Chymru’r cyfnod. Yn 1902 priododd Parry am y drydedd waith â Saesnes o Dudley ger Birmingham. Oherwydd nad oedd swyddogion Capel Bethesda am ganiatáu gwasanaethau yn Saesneg ar ei chyfer symudodd Parry ei aelodaeth i Fethania lle gwireddwyd ei ddymuniad i gael oedfa Saesneg ar fore Sul gan ddyfnhau’r rhwyg rhwng y ddau gapel. Ond bellach, fel yn achos capel Bethesda yr ochr arall i’r pentref, cau fydd tynged drysau capel Bethania yn y dyfodol agos.

Ffynonellau

Hughes, Steven.  2005.  Thomas Thomas, 1817-88: the First National architect of Wales. Archaeoligia Cambrensis, 152 (2003), 69-166

Williams, J. Ll. W. 2009. Portread o fywyd teuluol W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 70, 85-106