Waliau Dyffryn Ogwen

cloddiau cynhanes
Llun awyr o ffiniau caeau cynhanes ar Ffridd Corbri, Llanllechid: llun drwy ganiatâd a charedigrwydd David Longley, Porthaethwy

Mae waliau cerrig a chloddiau pridd mor hen â chyfnod y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn ôl. Pan ddaeth yr amaethwyr cyntaf i Brydain a dewis ffermio tiriogaethau parhaol yr oedd yn angenrheidiol codi ffiniau i gadw’r anifeiliaid rhag crwydro o’r caeau ac i ddiogelu’r cnydau bwyd a dyfid yn y caeau. Mae gan archaeolegwyr sy’n archwilio safleoedd amaethyddiaeth gynnar ddiddordeb mawr mewn canfod natur a chyfansoddiad y terfynau sydd i’r caeau. Dengys eu hymchwil fod aredig llain o dir, yn arbennig llain ar lethr, yn creu llwyfan isel rhwng dau raniad o’r tir. Yr enw technegol ar y llwyfan isel yw linsied (lynchet). Wrth i’r linsied ddatblygu yn nodwedd fwy amlwg byddai cerrig, cynnyrch o aredig y tir, yn cael eu casglu a’u pentyrru ar y rhaniad i greu wal isel, neu byddai llwyni yn tyfu hyd yr ymyl i greu rhwystr ar ffurf clawdd. Yn nhreigl y canrifoedd diflannodd y cerrig ac ysgubwyd ymaith y gwrychoedd ond erys y llwyfannau isel i nodi terfynau parhaol y caeau. Ar ffridd Corbri yn Llanllechid ceir enghreifftiau ardderchog o’r linsiedau hyn ac fe’u gwelir gliriaf mewn lluniau a dynnwyd o’r awyr sy’n dangos patrymau’r caeau cynhanes fel rhan o dirwedd yr ardal hon. Yng Nghoed Uchaf gwelir patrymau gwahanol oherwydd yno datblygwyd y linsiedau yn lleiniau hirion cyfochrog sy’n rhan o anheddfan gynhanes nad yw’n amlwg bellach oherwydd ei gorchuddio gan dyfiant eithin a mieri ar y safle.

Nid yw’r drafodaeth uchod yn ateb y cwestiwn pam fod waliau cerrig yn gyffredin mewn rhai rhannau o’r wlad a chloddiau pridd mewn rhannau eraill. Ardal o waliau cerrig sych yw Dyffryn Ogwen tra bo Môn, Eifionydd a Llŷn yn ffafrio cloddiau, ac efallai mai rhesymau daearegol sy’n bennaf gyfrifol am hyn yn hytrach na’i fod yn ddewis i’r unigolyn. Yn ystod Oes yr Ia yr oedd y rhewlifau yn erydu creigiau ucheldir Eryri gan adael pentyrrau o feini a cherrig yn weddill, tra ar y gwastadeddau’n ffinio’r mynyddoedd, ardaloedd o ddyddodi graean, priddoedd a cherrig man a geid yno ac felly byddai’r dewis o adnodd bras yn llawer prinnach. Serch hynny, y mae un clawdd i’w gael yn Nyffryn Ogwen sef yr un ym mharc Ocar, er mai clawdd cynnal yn hytrach na chlawdd terfyn a fyddai hwn. O edrych yn fwy manwl mae dosbarthiad waliau cerrig Dyffryn Ogwen yn bur ddiddorol.

Wal Tan y Foel
Wal gerrig Tan y Foel

Waliau sy’n dynodi ffiniau caeau’r ardal ac mae pwysigrwydd arbennig i’r wal derfyn diriogaethol, wal y mynydd, sy’n nodi’r ffin rhwng yr iseldir a amgaewyd a’r ucheldir sy’n ffridd agored. Nodwedd arbennig o Ddyffryn Ogwen yw bod wal y mynydd yn cadw fwy neu lai at gyfuchlin 250metr a phrin iawn fod waliau sy’n amgáu caeau yn ymestyn y tu draw i’r llinell hon fel y gwelir mewn ardaloedd eraill yn Eryri. O’r Bronydd hyd at wal y mynydd uwchlaw Pont Ogwen gellir cerdded gweundir Llanllechid yn ddirwystr.

Prin fod y patrwm yn newid ar lethrau serth Nant Ffrancon er bod yma rai waliau tiriogaethol sy’n dringo’n uchel i nodi terfynau efallai yng Nghwm Bual a Chwm Graianog. Mae’n anodd rhoi dyddiad pryd yr adeiladwyd y terfynau hyn ond gellir crybwyll y gallasai rhai berthyn i gyfnod cynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaethpwyd â bugeiliaid o’r Alban i wella ansawdd ffermio’r ardal dan nawdd stad y Penrhyn a dylanwad brwdfrydig Edward Gordon Pennant, Barwn cyntaf y Penrhyn. Fel y nodwyd uchod, waliau o gerrig sychion sy’n nodweddu ein hardal ni, hynny yw waliau a adeiladwyd drwy grefft arbennig y saer maen o blethu cerrig y wal heb ddefnydd mortar ar sylfaen o gerrig breision, gan gryfhau’r adeiladwaith gyda cherrig cloi pwrpasol a’i gwarchod gyda rhes gymesur o gerrig copa ar y brig.

Rhif 3
Muriau llechi y Felin Fawr

Mae ffurf arall ar waliau cerrig i’w gweld yn Nyffryn Ogwen sef y muriau carreg anferth eu maint a adeiladwyd i gynnal safleoedd diwydiannol yn yr ardal. Yr enghreifftiau gorau yw’r muriau sy’n cynnal safle’r Felin Fawr yng Nghoed y Parc, er bod gofynion diogelwch ein canrif ni bellach wedi golygu chwalu llawer ar anferthedd eu hadeiladwaith. Adeiladwyd y muriau o bennau llechi wedi eu llifio, megis gwastraff o brosesau trin cerrig yn y felin, ac ar eu huchaf yr oedd rhai o’r muriau oddeutu chwe metr (20 troedfedd) mewn maint. Estynnwyd y muriau i gynnal llwybr tramffordd y chwarel gyda’r rhannau mwyaf nodedig ger Tanysgrafell ac yn y gulfan gywasgedig rhwng Hendyrpeg a Dinas. Dyddiad adeiladu’r dramffordd oedd 1801 ac felly mae rhannau o’r muriau hyn yn dyddio i’r cyfnod hwn a cheir cadarnhad o hyn gan Telford sy’n cyfeirio at lwybr y ffordd Dyrpeg yn Dins a adeiladwyd yn 1802 gan bwysleisio ei pheryglon rhwng tyrrau llechi mawr y dramffordd uwchlaw a cheunant yr Afon Ogwen islaw.

Lon Dyrpeg Dinas
Muriau o garreg a llechen ar ffordd Dinas
rhif 6
Cyfuniad o ffens lechi a wal gerrig yn ffurfio’r un terfyn ar ffridd y Bronydd yn Llanllechid

Yn olaf mae’n rhaid cyfeirio at ddull arall o ffurfio ffin rhwng dau eiddo sef y ffens lechi sydd yn nodwedd arbennig o ardaloedd chwarelyddol Gwynedd. Gweler Cyfeiriad Bingley yn 1748  -‘the fences are made with pieces of Blue Slate … driven into thr ground about a foot distant from each other and interwoven near the top with briar;’ to hold them together’.

Rhes pileri
Ffens bileri yn Mynydd Llandygái

Defnyddiwyd  ffens fel dull cost effeithiol o bennu’r ffin rhwng dau gae bychan neu yn derfyn rhwng dau eiddo, megis yn Nhanybwlch a Llwybr Main ym Mynydd Llandygái, datblygiadau sy’n perthyn i chwedegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hanfod y rhwystr yw ffurfio rhes o bileri cul ond talsyth gyda gwifren ddur yn eu plethu er mwyn cryfder ar hyd y pennau. Mewn rhai enghreifftiau defnyddiwyd crawiau llechi llydan yn lle’r pileri main i ffurfio’r ffens ond pur anaml y defnyddid y dull dros bellter ac eithrio mewn enghraifft nodedig ar y llwybr troed sy’n dringo rhwng Sgwâr Penybryn a Ffordd Carneddi ac fe gyfeirir ato ar dafod leferydd fel y ‘Llwybr Pleri’.

pileri 4
Y Llwybr Pleri rhwng Carneddi a Phenybryn

Mae waliau cerrig yn nodweddu cymeriad ardal ac yn rhan o’i hanes a’i datblygiad. Gresyn yw gweld nifer o waliau’r ardal mewn cyflwr gwael megis y rhai sy’n ffurfio ochr y gogledd o’r ffordd rhwng Plas Ffrancon a Hen Barc ar Lôn Newydd. Adlewyrchiad o ddiffyg parch at ein treftadaeth ydyw fandaliaeth o’r fath hon.

Gwybodaeth ychwanegol gan y diweddar Alaw Jones,  Parc Moch, Bethesda oedd yn bencampwr adeiladu waliau sychion Cymru a Phrydain.

Ffynhonnell

Darlith gan Alaw Jones, Clwb Hanes Rachub a Llanllechid, Ionawr 27ain 2016.

Quarry Bank a Gable Cottage

Ai dyngarwr oedd Richard Pennant?

Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu’r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egnïon i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a’i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi.  Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw’r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol.

Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu’r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen.  Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu’r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i’r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri’r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf – cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandygái dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo’r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811.  Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel.

Dengys Arolwg y Penrhyn, a gwblhawyd gan Richard Pennant yn 1768, pa mor amharod oedd Dyffryn Ogwen y cyfnod i’w throsi yn ardal ddiwydiannol. Mae’r Arolwg yn rhestru’n fanwl yr holl breswylfeydd ar y stad, a chyfanrif yr unedau, sy’n cynnwys ffermydd, tyddynnod a bythynnod, oedd 250.  At y rhif gellid amcangyfrifir y gellid ychwanegu 15 uned arall o stadau annibynnol plwyf Llanllechid, ac o’u cynnwys ni fyddai cyfanswm trigfannau’r holl ddyffryn yn llawer mwy na 265 uned. O dderbyn y cyfanswm hwn mae’n amlwg y byddai stoc tai’r ardal yn gwbl annigonol i dderbyn unrhyw ddylifiad sylweddol ei faint o weithwyr i lafurio yn chwarel lechi Cae Braich y Cafn.  O ganlyniad, gellir barnu y byddai cartrefu gweithlu’r chwarel yn broblem y byddai Richard Pennant wedi gorfod ymgodymu â hi. Mae adroddiadau nifer o deithwyr cynnar i Ddyffryn Ogwen, rhwng Thomas Pennant yn 1784 a Bingley yn 1804, oll yn canmol diwydrwydd y perchennog a chydweithrediad medrus ei asiant yn ymateb i’r broblem – mae cyfeiriad Thomas Pennant yn crynhoi’r sylw, …‘the whole neighbourhood is made by the houses and cottages of the quarriers, built after the elegant design of Mr Wyatt’. Serch hynny, dim ond un adroddiad sy’n rhoddi rhif penodol i nifer y tai a adeiladwyd gan Pennant yn ystod ei oes.  Walter Davies (Gwallter Mechain, 1761-1849), oedd awdur adroddiad awdurdodol a gomisiynwyd ar gychwyn y 19g gan Fwrdd Amaethyddol y Llywodraeth i drafod cyflwr economi amaethyddol a chymdeithasol cefn gwlad gogledd Cymru. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1810, ac ynddo wrth ganmol gwaith Pennant yn gwella ansawdd amgylchfyd ei ardal mae’r awdur yn nodi –“ …The cottages and improvements have given variety and life to a most dreary and forlorn waste”, ac yna mae’n ychwanegu’r canlynol – …“to accommodate this surplus of families with habitation 40 cottages were built on the spot from the year 1790 to the year 1800; containing 63 dwellings many of them having double apartments”.

Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau’r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy’n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys â thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa’r perchennog. Mae’r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd â’r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw’r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandygái gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai’n cyfateb i’r tai symlaf eu maint a’u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau’r teithwyr o’r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt.  Mae’r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol.  Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig â gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy’r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandygái.  Mae’r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum ‘tenament’, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae’n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae’r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a’r Talgae. Mae’r datblygiadau mwyaf sylweddol i’w canfod yn ardal trothwy’r chwarel – yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhŷ Hen, Tŷ Du,  Cae Bryn Llys, Dôl y Parc, Coed y Ddôl a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel.

Copi o Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Penrhyn Estate – Rents and Tithes 1812. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/4/98

Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i’w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na’r dystiolaeth. Mae’n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a’i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o’r comin a datblygu’r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae’r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn ôl y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc  enwir y tai fesul un – Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at ‘4 Wyatt Cottages and Land’ a hefyd at ‘six new cottages’, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn ôl telerau’r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dŷ mwy sylweddol eu maint – Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o £12.12.6 a’r llall o £12.10.0.  Mae’n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu’n llwyr o eirfa’r chwarel, a’r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o’r gloddfa.  Mae cynllun W. Jones o’r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i’r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa’r gwaith, a tybed a yw’r 14 ‘cabins’ di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o’r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae’n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i’r chwarel ehangu a’u llyncu bob yn un.

Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandygái gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o’r plwyf fel y byddai’r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid – adeiladodd bum tŷ newydd ym Mhennau’r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau’r ganrif ymlaen. Cyfanswm  cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy’n sylweddol uwch na’r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae’r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gŵr rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a’i gymdogaeth. Mae’n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad – mae adroddiad ar gyflwr tai’r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House – ond pedwar tŷ o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a’r ddyled am drwsio’r cyfan yn swm rhyfeddol o £721.14.0.  Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o £12. Mae’n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae’n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o’r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu’r chwarel mae’n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandygái i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth.

Ffynhonnell

A Report of the State of the Buildings on the Penrhyn Estate 1818. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/14/1146

Penybryn a Brynteg

Bethesda 1855
Penybryn a Brynteg yn 1855 – casgliad mapiau Johnson, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle’r ysgol sy’n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o’r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y ‘garden suburb’ i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai’n  ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pâr yn bennaf ac wedi eu cysylltu â gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i’r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol – chwarelwyr medrus, mân swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol – oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn.

Penybryn 1884
Un o dai Penybryn tua 1890

Prin fod cyfoeth sbâr gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a’u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda’i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor.

Portico Cefnfaes 3
Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg

Perthynai’r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf  The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau’r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4000 tuag at y gwelliannau hyn.

Cynllun penybryn 6
Cynllun adeiladu stad dai Penybryn yn 1865, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Mae datblygiadau ‘garden suburb’ Penybryn a’r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu’r ddeddf. Mae’n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi â chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau’r  Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw ‘chwarelwr’ anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu’r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae’n druth hir a manwl yn rhestru’r bendithion o ddatblygu’r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o’r ardal. Cyfeiria’n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio’n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a’r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai’r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi’r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a’r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau’r chwarelwyr. Yn olaf, mae’n cyfeirio’n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a’i garedigrwydd yn  creu’r holl fendithion hyn i’w gymdeithas.

Pantdreiniog cyn 1900
Cynllun Brynteg oddeutu 1900

Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y ‘chwarelwr’. Mae’n amlwg nad oedd apêl ffug emosiynol llythyr o’r fath am dawelu’r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae’r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod â wynebu’r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i’w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen.

Y Coetmor Arms a Gefail William Edwards

Allt William Edward delwedd 1
Allt William Edward

Cyfraniad ar y cyd â Dafydd Jones, Fferm Coetmor Isaf, Idris Lewis, Dolwern a John Buchanan, Tan y Gaer yw’r nodyn hwn.

Gallt William Edward, yw’r allt sy’n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw’r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Giât Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle’r oedd yr efail a’r dafarn, a phwy oedd William Edward? – cwestiynau sy’n codi ‘sgwarnogod!

Copy of Copy of Copy of llanllechid 1820 delwedd 2
Map plwyf Llanllechid yn 1822 gyda manylyn o groesffordd Bryn Bella – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol Mapiau Penrhyn PFA/6/161

Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i’w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a’i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thŷ wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lôn Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi’r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae’n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu’r dafarn a’i bod yn un o’r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda’r Star ym Methesda.

Screenshot_20210714-133948_Samsung Internet delwedd 3 degwm 1839
Manylyn o Fryn Bella ar Fap y Degwm 1840, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Map y Degwm yn 1840 sy’n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o’r groesfan gwelir adeilad a fyddai’n cyfateb i’r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i’r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o’r groesfan dŷ Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir tŷ Bryn Tirion ac mae’r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau’r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o’r tai ym Mryn Bella, ac mae’r manylion yn dra diddorol.

William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint.  Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn ŵr 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya – gŵr a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dŷ, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a’r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn ŵr ifanc gyda’i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dŷ Coetmor oedd nesaf. John Brissell a’i wraig a’u pum plentyn oedd yn byw yn y tŷ cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a’r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o’r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a’i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a’u cyfenwau yn rhai diarth – North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson.  Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thŷ a restrir, ac eithrio un cariwr.

Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn ôl eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel – bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Dôl Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd  meddiannwyd hi gan Sais o’r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o’r enw Cox brynu’r brydles a gweithio’r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna’r ateb – criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu’r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Dôl Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Dôl Goch yn gweithio ynddi – y chwarel fach ar y trothwy yn Nôl Goch, ynteu’r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb.

Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn ôl y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o’r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw’r chwarel yn sych.  George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau’r chwarel.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Johnson 1855 – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol PFA/6/173

Y cofnod nesaf  yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy’n dyddio i 1855, ac mae’n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae’r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un tŷ a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a’r ail dŷ yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i’r gorllewin o’r tŷ yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I’r de o’r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel ‘old quarry’ gyda’i thwll dan ddŵr a’i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen.

Delwedd 6
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Ordnans 1888/1913, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a’r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o’r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaernïaeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau’r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda’r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un tŷ yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i’r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth â manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy’n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda’r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i’r dde o’r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda’i do tywyll a’i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi’r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod.  Erbyn cyfnod tynnu’r llun yr oedd William Edward wedi marw – cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn ŵr gweddw 77 oed – ac yr oedd y dafarn a’r efail wedi cau a’r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro.

llun 7
Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i’r Coetmor Arms sef y tŷ ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely’r rheilffordd sydd i’w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiatâd Dafydd Jones a Nesta Pritchard

Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i’w leoliad: y chwarel gerllaw a’r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae’n debyg yn un o’r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i’r felin a’r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o’r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai’r ateb cywir i’r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw’r allt ym Mryn Bella.

Ffynhonnell

Derfel Hughes, 1866, Hynafiaethau Llandygai a Llanllechid, Bethesda, tud 128.

Pentref Tal-y-bont

Picture 010
Pont Tal-y-bont yn 1824, casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, drwy garedigrwydd y Llyfrgell

Tal-y-bont, fel y mae’r enw yn ei gyfleu, oedd y man isaf i groesi Afon Ogwen cyn y môr ac, o ganlyniad, yno y lleolwyd un o bontydd pwysicaf yr ardal, pont a ddefnyddid ers 1764 i gario’r Ffordd Dyrpeg o Gonwy i Landygái ac ymlaen i Fangor. Mae rhan o’r hen ffordd hon yn arwain o Dan y Ffordd gyda’i dollborth heibio i safle diflanedig Capel y Gatws ac ymlaen at Eglwys St Cross i arwain drwy ran isaf pentref Tal-y-bont i groesi Afon Ogwen ar y bont. Yn ystod y 18g mae’n amlwg fod ardal Tal-y-bont yn agored iawn i’w ddifrodi gan lifogydd o Afon Ogwen fel y mae cyfres o adroddiadau yn Archif y Penrhyn yn eu mynegi. Yn 1735 adroddir bod y Weirglodd Fawr, llain deg acer o dir gwerthfawr ar lan yr afon cyn iddi ymuno â’r Fenai, yn dioddef ‘flood which yearly destroyed the hay’, ac yn 1741 penderfynwyd adeiladu ‘a great dam in Werglodd Fawr’ i geisio atal y difrod.

20220510_131422 (1)
Y bont bren wreiddiol yn Nhal-y-bont – llun circa 1770 gan Moses Gruffydd; casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, drwy garedigrwydd y Llyfrgell.

Yr oedd gwaeth difrod i ddigwydd yn 1768 pan adroddir am ‘a great flood which carried some of our banks away’, ac mae trafodaeth bellach yn digwydd yn 1770 rhwng Richard Hughes, asiant stad y Penrhyn a’r perchennog John Pennant, yn adrodd ‘after the great flood that carried away the Llandygái bridge … the mills were in great danger … and therefore for their safety I made a hedge in the river to prevent the river going so close to the mill dam and race’.

Tre Felin Llandygai cynllun
Cynllun o’r Felin Isa yn Llandygái yn 1796

Mae’r adroddiad olaf yn sicr yn tynnu sylw at ansefydlogrwydd y bont holl bwysig ar y ffordd dyrpeg, ond mae hefyd yn nodi pa mor werthfawr oedd y felin yn economi’r ardal. Yr oedd dwy felin malu grawn pwysicaf y gymdogaeth wedi eu lleoli ar gwr Tal-y-bont – y Felin Uchaf i’r de a’r Felin Isaf ar y lan gyferbyn ym mhlwyf Llandygái, ond yn cyfrannu ar ei phwysiced i gymuned y pentref. Cyflawnai’r ddwy felin drwy ddefnyddio dŵr Afon Ogwen ofynion amaethyddol a diwydiannol ardal fwyaf ffyniannus y dyffryn a gynhwysai’r ffermydd pwysicaf a’r mwyaf eu maint, yn ogystal â nifer fawr o dyddynnod bychan a ysgubwyd ymaith mewn cyfnod diweddarach gan ddyfodiad y rheilffordd. O sylwi yn fanwl ar Arolwg y Penrhyn yn 1768 bernir bod pentrefan gwladaidd Tal-y-bont yn un o’r rhai mwyaf ei faint, ac efallai’r mwyaf llewyrchus, yn Nyffryn Ogwen yn ei gyfnod. Yn y pentref, os cywir ei ddiffinio fel pentref, yr oedd casgliad o bedwar tŷ a gardd, ynghyd â thyddynnod Tal-y-bont, Tyddyn Cwta, dau dyddyn Pentra Felin ac, ar y cyrion, dau dyddyn Maes y Groes. Roedd pentref Tal-y-bont yn rhan o stad y Penrhyn ac yn ddibynnol ar y stad am ei gynhaliaeth. Er ei fod wedi’i leoli ar drothwy grym gweinyddol y stad yn Llandygái, eto yr oedd pellter hyd braich megis yn caniatáu elfen o annibyniaeth, ac yn fwyaf arbennig annibyniaeth meddwl, yn rhan o grebwyll y preswylwyr.

IMG_2928
Capel Bethlehem

Gellir dirnad meddylfryd annibyniaeth yng nghyfraniad pentref ac ardal Tal-y-bont yn sefydlu enwadaeth ymneilltuol yn Nyffryn Ogwen, ac mae’n amlwg fod rhyw ferw rhyfeddol yn cyniwair drwy’r ardal ar drothwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn y Felin Isaf y trigai John Williams, gof wrth ei alwedigaeth, a’r gŵr a gychwynnodd enwad y Methodistiaid ym mhlwyf Llandygái oddeutu 1783. Y Tyddyn Isaf oedd cartref Elisabeth Ellis, Bedyddwraig wrth ei chredo, a deithiodd i Fochdre yn 1777 i gyrchu pregethwr i draddodi pregeth gyntaf y Methodistiaid ym mhlwyf Llanllechid a hynny yn ei thŷ. Yr oedd gan y Bedyddwyr hefyd ei chenhadon, ac er mai yng Nghilfodan y cychwynnodd yr enwad yn 1771, teulu Humphrey Ellis, fferm y Cefnfaes, gyfrannodd yn helaeth at hybu achos cynnar yr enwad ym Methesda. Ac yn Nhal-y-bont, yn hen gapel Caegwigyn, y sefydlwyd achos ymneilltuol cyntaf Dyffryn Ogwen yn 1784, a’r achos hwn ragflaenodd godi capel Bethlehem yn 1824 ar gost o £300. Yn Caegwigyn hefyd y sefydlwyd Ysgol Sul gyntaf Sir Gaernarfon yn 1788 gan William Hughes gweinidog cyntaf yr eglwys.

Ar gwr dwyreiniol y pentref sefydlwyd achos i’r Methodistiaid Calfinaidd yn y Gatws oddeutu 1799 gan Robert Thomas, saer wrth ei grefft a gododd ei dŷ a’i weithdy ar y safle lle bu’n pregethu am rai blynyddoedd cyn codi’r capel. Adeiladwyd y capel oddeutu 1864 mewn arddull Fernaciwlar gyda’r porth ar dalcen yr adeilad. Perthynai Ysgol Sul ffyniannus i’r capel hwn fel ym Methlehem. Dywedir bod yr Arglwydd Penrhyn y barod ei ganiatâd i’r adeilad fynd rhagddo, ond ar yr amod ei fod i’w guddio y tu cefn i sgrin o dai trillawr eu huchder o’i flaen. Terfynwyd yr achos yn 1996 a dymchwelwyd yr adeilad yn 1997.

Mae’n anodd dychmygu Tal-y-bont fel pentref diwydiannol ond dyna’r hyn a ddigwyddodd yn 1796 pan droswyd y Felin Isaf yn felin ar gyfer malu callestr (flint) i wydro llestri porslen yng nghrochendy’r Herculanaeum yn Lerpwl. Cynllun uchelgeisiol Samuel Worthington, cyfaill mawr i Richard Pennant sgweiar y Penrhyn, oedd y felin. Dygid y callestr o dde Lloegr i Aber Cegin a’i drosglwyddo ar un o dramffyrdd ar reiliau cynharaf Prydain i’w falu yn y felin a’i ddanfon yn ôl i Lerpwl yn yr un ffordd. Byr dymor oedd y diwydiant cyn i Worthington ganolbwyntio ar gael ei ddewis yn brif farchnatwr llechi i Chwarel Cae Braich y Cafn. Trosglwyddwyd datblygiad economaidd yr ardal i gwmni Michael Humble, marsiandwyr o Lerpwl, a arwyddodd gytundeb gyda Pennant yn 1800 i ddatblygu melinau grawn, cornfaen (chert), ac ocr. Mae’n bur debyg mai dyma’r cyfnod y troswyd y felin gallestr yn felin peilliad Penylan, y bwysicaf un yn y gymdogaeth. Yn ddiweddarach yn y ganrif cyflwynodd teulu’r Penrhyn gynllun uchelgeisiol i addasu safle’r Felin Isaf unwaith yn rhagor, yn bennaf ar gyfer anghenion diwydiannol y stad. Cynlluniwyd i agor ffos o leoliad islaw’r Felin Ucha ar Afon Ogwen i redeg am bellter o tua milltir i gyfeiriad Tal-y-bont yn y gogledd. Arweiniwyd y ffos drwy dwnnel oddeutu 600 llath o hyd cyn ei rannu’n ddau, un i gyrraedd melin peilliad Penylan a’r llall i weithio melin goed y stad o 1872 ymlaen. Er bod yr holl gynlluniau hyn yn cael eu datblygu ar draws yr afon o Dal-y-bont, eto y pentref gweithiol oedd ar ei ennill gan nad oedd pentref Llandygái ond megis eglwys a thri thyddyn ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n ddiddorol sylwi mai ar gwr pentref Llandygái y sefydlwyd gefail yr ardal, sy’n awgrymu ei bod yn rhan o ddatblygiad cynnar yn y Felin Isaf cyn i bentref model, ffroenuchel, Llandygái gael ei gynllunio.

20210625_160700
Map OS Talybont yn 1890

Pan ddaeth George Hay Dawkins Pennant i olyniaeth y Penrhyn yn 1808 penderfynodd adeiladu ei gastell gorwych, i greu parc neilltuedig o’i amgylch ac i sefydlu pentref model yn Llandygái, i wasanaethu ei anghenion. Yn raddol, y pentref newydd hwn a gawsai’r sylw, yno yr adeiladwyd neuadd bentref ac y sefydlwyd ysgol a chynllunio ystâd o dai pur wahanol ar gyfer swyddogion y stad oedd yn newydd-ddyfodiaid o Loegr yn bennaf. Gadawyd Tal-y-bont yn bentref gweithiol a gwerinol ac yn bentref o Gymry yn ddiwylliannol, yn grefyddol ac yn ieithyddol.

Diolch i Einion Thomas, cyn Archifydd Prifysgol Bangor, am dynnu ein sylw i’r llawysgrifau sydd yng nghasgliad y Penrhyn – Penrhyn Castle, rhif 1642, 1735; Penrhyn Castle, Rhif 1647, 1741; Casgliad Penrhyn PFA/14/313, Hydref 17,1768, Mawrth 22, 1770. Diolch hefyd i Neville Hughes am ei gyfraniadau mewn ysgrif ac ymgom ac i Dafydd Pritchard, Glanmor Isaf, am ei gyfraniad ar hanes Capel Gatws.

Ffynonellau

Neville Hughes. 2012. Eglwys Annibynnol Bethlehem Talybont ger Bangor- dathlu canrif a hanner y capel presennol. Bangor.

J.I.C. Boyd. 1985. Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire, Vol.2 The Penrhyn Quarry Railways. Oxford.

E.H. Douglas Pennant. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59, 35-54

Megan Hughes Tomos. 2021. Capel Caegwigyn. Gwefan Hanes Dyffryn Ogwen, Mai 23 2021.

Gofaint Dyffryn Ogwen

Yn Arolwg y Penrhyn yn 1768 cofnodir fod tair gefail yn Nyffryn Ogwen – gefail William Pierce yn Llanllechid, gefail Joseff Pritchard yn Llandygai a gefail Robert Owen yn y Talgae, ac mae’n debyg y byddai’r tri gof yn cydweithio â Josiah Mills yn Nhyddyn Isaf ger Llandygái a oedd yn saer troliau. Rhyngddynt, bryd hynny, gallasai’r tri gof gwrdd â holl ofynion cymdeithas wledig Dyffryn Ogwen am grefft y gofaint haearn.

Ymhen llai na deng mlynedd ar hugain cyfnewidiwyd holl strwythur y gymdeithas wledig i un ddiwydiannol gan greu gofynion tra gwahanol ar arbenigedd y gofaint. Er nad oes gofnod am y gefeiliau diwydiannol cynharaf yn Chwarel y Penrhyn mae’n amlwg y byddai‘n rhaid wrth grefft y gofaint o’r dechrau cyntaf, ac erbyn 1832 aethpwyd un cam ymhellach a sefydlu ffowndri yn y Felin Fawr i ateb holl ddibenion trwm y gloddfa. Yno atgynhyrchid copïau manwl o’r holl offer a ddeuai i’r chwarel fel y gellid adnewyddu pob darn pe byddai raid o’r stoc a oedd yn bresennol. Yn 1877 adeiladwyd gweithdy peirianyddol newydd yn y Felin Fawr i gynnwys un efail fawr gyda naw pentan, a’u cynnyrch yn amrywio o greu ac adnewyddu celfi, i adeiladu wagenni a rheiliau ac i drwsio peiriannau fel bo’r gofyn mewn diwydiant arbenigol ac iddo draul trwm a garw. Trasiedi’r Felin Fawr oedd i’r siop seiri gael ei llosgi’n ddamweiniol yn 1952 ac i holl geinder patrymau pren y ffowndri, sail i fwrw pob manylyn, gael eu dinistrio’n llwyr gan roddi terfyn anurddasol i grefftwaith cenedlaethau o grefftwyr.

Erbyn canol a diwedd yr 19g yr oedd o leiaf pum gefail draddodiadol yn gweithio yn Nyffryn Ogwen. Roedd dwy ohonynt ym Methesda, un ger y Douglas, a’r llall, gefail Richard Owen, ger Teras Coetmor ym mhen arall y pentref. Roedd tair gefail ar y cyrion sef gefail Ifan Roberts yn Llanllechid, gefail William Edwards ym Mryn Bella, a gefail Tan Lôn yn Llandygái. Yn dra gwahanol i ofynion arbenigol gefeiliau’r chwarel, gwasanaeth mwy traddodiadol a geid yn y gefeiliau hyn. Roedd rhai’r cyrion yn ateb gofynion megis pedoli a thrwsio offer amaethyddol gan rannu’r gwaith gydag is efeiliau yn Nhyddyn Sarn ger eglwys y Gelli yn Nhre-garth, a gefail yn y Getws ger Talybont. Gorchwylion nid annhebyg a fyddai i efeiliau’r pentref yn trin a thrwsio cerbydau, ac yn achos gefail Richard Owen arweiniodd hyn at sefydlu garej trin ceir yn Nôl Ddafydd ar gwr gogleddol y pentref. Yn gyffredin i waith yr holl efeiliau roedd y gwaith o lunio giatiau a rheilings ar gyfer cymuned a oedd yn ehangu mewn maint a phoblogaeth. Rhai o’r giatiau hyn yw’r cofebau mwyaf niferus sy’n aros i gyfraniad cenhedlaeth o ofaint a adawodd eu stamp ar gymeriad yr ardal.

Ffig 1
Giât a bondo Gordon Teras

Nid oes ateb pendant i’r cwestiwn sut mae adnabod gwaith y gwahanol ofaint a oedd yn gweithio ym Methesda? Cymerer, er enghraifft, yr holl ddatblygiad tai a adeiladwyd ar gwr gogleddol y pentref o fewn cyfnod byr ar ddiwedd y 19g. Mae gatiau a reilings Rhes Gordon, Rhes Coetmor a Rhes Elfed yn rhyfeddol unffurf eu cynllun gyda rhai amrywiadau bychan. Eu prif nodwedd yw bod tri bar ar ffurf U wedi eu trosi yn ffurfio canolbwynt y giât, ac mae’r holl gyfansoddiad yn y tair stryd yn awgrymu gwaith a brynwyd yn ei grynswth gan un cwmni mawr. Yn ogystal, perthyn un nodwedd arbennig i’r holl gynllun yn Rhes Gordon, sef y trelis modrwyog sydd yn addurn ychwanegol dan fondo’r datblygiad.  Tybed a oedd hyn yn rhan o un cytundeb dwsinau i roddi golwg addurnedig ychwanegol i’r holl safle? Mae’n amlwg nad Richard Owen y gof yng ngefail Dol Ddafydd gerllaw a gyflawnodd yr holl waith hwn er bod y datblygiad ar drothwy ei ddrws megis.

Cyflenwid giatiau’r fro yn ôl y gofyn, y mwyafrif llethol ar gyfer tai unigol, eraill yn glwydi i gaeau fferm, rhai yn giatiau mochyn ar gyfer llwybrau’r fro, a rhai mwy ffurfiol yn gomisiynau unigol. Gellir rhannu giatiau’r tai i ddau brif ddosbarth – y rhai plaen eu crefft a’r rhai addurnedig. Giatiau wedi eu rhybedu yw’r mwyafrif llethol, gyda phedwar bar gan amlaf yn creu’r ffrâm ond mewn rhai enghreifftiau prin defnyddir un bar ar ffurf U a’i ben i lawr a’i waelod wedi ei gau gan un bar trawst. Mae’r dulliau o gau’r clwydi yn amrywio, rhai gyda chlicied, eraill gyda bollt i dwll, rhai gyda choes sbring, a nifer bychan ar y giatiau trymaf gyda bach i’w godi oddi ar y derbynnydd.

Ifan Roberts (1885-1973) oedd gofaint Llanllechid am 60 mlynedd, ac yn olynydd i Hugh Thomas mewn gefail â’i thras yn ymestyn i’r efail yn Arolwg 1768. Gellir adnabod ei waith oherwydd ef a gyflawnodd holl giatiau fferm a chwarel Tan y Bwlch yn ogystal â nifer o giatiau i dai unigol ym mhentref Rachub. Nodweddir ei waith gan gatiau plaen a syml eu cynllun gyda fflaped o haearn yn gryfder ychwanegol ar onglau uchaf rhai o’r giatiau trwm. Mae ei grefft i’w gweld ar ei gorau yn y ddwy giât i fynedfa chwarel Tan y Bwlch, ac yn y giât mynydd sydd ar waelod yr allt fawr yn Chwarel y Foel. Tybed ai ef oedd yn gyfrifol am lunio rhai o gatiau mochyn ardal Llanllechid yn ogystal? Ar y llwybr o Bont Dolau Hirion ar y Lôn Goed i Eglwys Llanllechid mae’r un math o fflaped yn addurno’r rhan fwyaf o’r clwydi sydd yn y gatiau mochyn gyda bar ar hytrawst i atgyfnerthu’r cynllun. Mae’n annhebygol mai ef oedd gwneuthurwr y giât mynydd haearn nodedig sydd yn agor i Gwm Caseg ar y ffordd i chwarel Dr Hughes, giât eithriadol drwm a chydnerth ei gosodiad gydag addurn troellog ar ffurf palmette yn goron ar ei brig.

Y mae rhai gatiau haearn ffurfiol a grëwyd i gomisiwn yn aros yn yr ardal. Dioddefodd gatiau a rheilings o’r math hyn adeg yr Ail Ryfel Byd pan awdurdodwyd eu toddi ar gyfer dibenion milwrol. Dyma mae’n amlwg oedd tynged y giatiau i Eglwys Glanogwen, ond erys un enghraifft nodedig yn y giât osgeiddig sy’n arwain i eglwys y Gelli yn Nhregarth. Ond os am weld gwir grefftwaith y gofaint rhaid ond edrych ar y rheilings sy’n amgylchynu bedd mam W. J. Parry yn y fynedfa i Eglwys Glanogwen, gwaith a nodweddir gan ei braffter a’i gadernid.

Bu farw Elisabeth Parry yn 1864 a’r dyddiad hwn yw un o’r cynharaf y gellir ei gysylltu â chrefftwaith y gofaint yn Nyffryn Ogwen. Pe byddid am werthfawrogi crefftwaith y gofaint modrwyog yna rhaid edrych ar fireinder cyfansoddiad giat Brae Side yn Nhregarth sydd, ysywaeth, ond wedi ei diogelu ar gerdyn post o’r dauddegau.

Mae cyflwr llich-di-dafl cynifer o gatiau haearn y fro yn peri gofid, yn arbennig y rhai mwyaf distadl megis y gatiau mochyn. Yr oedd i’r rhain eu crefftwaith arbennig fel y bo’r pen crwm yn cyfateb yn union gyda’r bar gwaelod a’r rheliau yn mesur eu lle yn gyfatebol drefnus yn y cyfanwaith. Mae’r enghreifftiau sy’n gyfan bellach yn brin a fersiynau metal di gymeriad yn cymryd eu lle, a thrwy hynny mae darn o hanes Dyffryn Ogwen hefyd yn llithro i ddifancoll.

Gwybodaeth gan  Wyn Roberts, Bryn Difyr, Tregarth; Andre Lomozik, Bethesda

Ffynonellau

Theo Roberts 1999. Y Felin Fawr (Chwarel y Penrhyn); ei hanes a’i rhamant. Dinbych

Andre Lomozik. Gatiau. Llais Ogwan, Mis Ebrill 2016..

Y Llys a’r drefgor

Mae’r nodyn hwn yn ail drafod pwnc a gafodd sylw ar y wefan rai misoedd yn ôl o dan bennawd trefgor Cororion a’r Wern Fawr. Y mae a wnelo â threfn weinyddol a llywodraethol Cymru, a Gwynedd yn benodol, o dan y tywysogion Llywelyn Fawr (1173-1240), Dafydd ap Llywelyn (bu farw 1246) a Llywelyn ein Llyw Olaf (bu farw 1282) yn y drydedd ganrif ar ddeg. Abergwyngregyn, neu Abergarthcelyn fel y gelwid ef bryd hynny, oedd safle maerdref bwysicaf cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Llys y Tywysogion am agos i 60 mlynedd hyd oni diddymwyd grym Gwynedd gan goncwest y Brenin Seisnig Edward y cyntaf yn 1284. Gan fod Aber yn rhannu arfordir y Fenai â phlwyf Llanllechid mae dylanwad trefn weinyddol y llys i’w ganfod yn y rhan hon o’r ardal estynedig hyd heddiw.

Trefn ffiwdal oedd yr un a weinyddwyd gan y Tywysogion yng Ngwynedd, megis a fodolai, fwy neu lai, yng ngweddill cyfandir Ewrop yn ystod yr un cyfnod. Y Tywysog oedd y teyrn a llywodraethai ei deyrnas yng ngogledd Cymru drwy gyfrwng nifer o is raniadau gweinyddol. Rhennid y cantref, fel y brif uned, yn nifer o gymydau, a’r cymydau hyn wedyn wedi eu his-drefnu yn drefgorau. Y cwmwd oedd yr uned lywodraethol bwysicaf gyda gweinyddwyr y tywysog yn ymweld â hwy yn fisol er mwyn casglu’r rhent a threfnu’r gwasanaethau a oedd yn ddyledus i’r Tywysog. Ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffydd yn 1284 awdurdododd Edward gynnal ystent i gofnodi holl feddiannau’r Tywysog drwy ei diriogaeth, ond ysywaeth ni oroesodd y ddogfen hon. Yn 1352 trefnwyd ail ystent a adnabyddir fel y Record of Caernarvon, dogfen mewn Lladin yn cofnodi holl gymydau a threfgorau’r dalaith ac sy’n ddrych i ddeall cymhlethdodau tirfeddiant y cyfnod yn ogystal â’r newidiadau sylfaenol a orfodwyd ar y deyrnas gan y goncwest. Perthynai dwy elfen i ddaliadaeth y tir – y tir rhydd a oedd ym meddiant y tylwyth, a’r tir taeog a oedd yng ngofal y gwŷr caeth. Yn y tir rhydd, rhwymau perthynas hyd at y bedwaredd genhedlaeth a oedd yn sicrhau’r tir yn yr hyn a elwid yn wely neu’n afael. Dan y drefn Gymreig, ar farwolaeth sylfaenydd y gwely rhennid y tir rhwng y brodyr, y cefndryd ac yn olaf y cyfyrdyr, ond ar gyrraedd y bedwaredd genhedlaeth byddai’r tir yn perthyn i’r deiliad olaf fel y gallasai ef ail gychwyn y broses o rannu ei etifeddiaeth. Disgwylid i ddeiliaid y gwely rhydd gyfrannu at ofynion milwrol y tywysog a bod yn bresennol hefyd yn y llys bob tair wythnos ac yn yr uchel lys pan fo’r gofyn. Yn ychwanegol yr oedd deiliaid y gwely i dalu rhent isel am yr etifeddiaeth yn ogystal â chyfrannu at rai taliadau ychwanegol. Yn y tir caeth yr oedd y taeog ynghlwm â’r tir ac yn gyfrifol am dalu dyledion trymach mewn rhent a gwasanaethau i’r tywysog. Yr oedd gan y tywysog hefyd ei diriogaeth ei hun yn arbennig yn y Faerdref, ond hefyd ym mhob cwmwd, a chyfrifoldeb y taeog fyddai i drin y tir hwn a chyfrannu o’i chynnyrch mewn anifail a chnwd at fuddiant y tywysog. Yn ychwanegol perthynai hafodydd i’r tywysog ar lethrau’r ucheldir ble byddai ei wartheg yn pori yn yr haf.

Pwysigrwydd y gwely fel uned tir oedd fod iddo sail gyfreithiol yn ogystal â bod yn nodwedd ddaearyddol ar lawr gwlad, wele – hwn yw’r tir a berthyn i mi am gwehelyth ond mae hefyd yn sylfaen i’n cynhaliaeth! Yn ôl gorchmynion cyfraith Hywel Dda, a gofnodwyd ddwy ganrif yn gynharach na chyfnod y Tywysogion, yr oedd mesuriadau rheolaidd i gynnwys y rhaniadau tir – pedair erw mewn tyddyn; 16 erw mewn gafael, ac yn y blaen, hyd y drefgor oedd â 256 erw. Cyfyd problemau anodd wrth geisio trosglwyddo’r mesuriadau materol hyn yn ddarnau o dir gyda ffiniau cydnabyddedig i’w diffinio. Ar lawr gwlad cynrychiolid y gwely gan gyfres o renciau hir, cyfochrog a gweladwy, ond ymysg y rhain byddai unedau’r tylwyth ar wasgar yn hytrach na bod ar ffurf un bloc cryno. 

Fel y gellid disgwyl mae tiroedd cysylltiol y llys yn perthyn yn bennaf i ddyffryn ac ucheldir Aber. Yno y ceir llu o enwau sy’n dynodi pwysigrwydd y sefydliad – Henfaes, sef y maes gwreiddiol, Ty’n y Mŵd sef safle castell mwnt a beili Normanaidd o’r unfed ganrif ar ddeg, ac yn ei gysgod safle neuadd y Llys a ddarganfuwyd mewn archwiliadau archeolegol diweddar. Yno roedd hefyd Llwyn Ednyfed Fychan, ac Ednyfed oedd disdain Llywelyn ap Iorwerth; Llys Sgolaig, sef cartref y clerc yng ngweinyddiaeth y gyfundrefn; Llys Madog, ac ef oedd ysgrifennydd Llywelyn ap Gruffydd; Pentre Du, sef pen eithaf yr uned amaethyddol a chartref y taeogion. Yna yn yr ucheldir roedd yr hafodydd – Hafod Meuryn, Hafod Nant Rhaeadr a Hafod y Gelyn, yr olaf oedd bwthyn hela’r tywysogion, ac uwchlaw ar y bryniau y ffriddoedd pori yn Nant Mawan (Anafon), Nanhysglain a’r Cras. Ond yn ogystal perthynai tiroedd y Llys i arfordir y gorllewin o Aber fel mae enwau megis Ty’n yr Hendref, Tai’r Meibion a’r Wig yn eu cyfleu, ac yno hefyd ceir cyfeiriadau fel Nant Heilyn, a Heilyn ap Cynfrig oedd un o lys genhadon Llywelyn ap Iorwerth; a Chae Gwilym Ddu, sef y barwn William de Breos a ddienyddiwyd gan Lywelyn ap Iorwerth yn 1230. Ac yn y caeau o gylch Tai’r Meibion gwelir rhith y gyfundrefn amaethyddol yn y rhenciau isel sy’n brigo’n donnau ansylweddol eu maint drwy wyneb y borfa bresennol a hefyd yn y llwyfannau sefydlog unionsyth sydd yn nodweddion amlwg yn nhirlun y bryn uwchlaw Tai’r Meibion.

Er tryloywder tystiolaeth y Record of Caernarvon am berchnogaeth y tir, y rhenti dyledus a’r gwasanaethau a oedd i’w cyflawni i’r oruchwyliaeth, eto erys y broblem ddaearyddol o sefydlu ffiniau i’r trefgorddau. Mewn astudiaeth ddiweddar o gwmwd Nantconwy, un o’r pedwar cwmwd yng nghantref Arllechwedd , a oedd yn cynnwys trefgorddau caeth Trefriw a Dolwyddelan, trefgorau rhydd Cwmllanerch a Betws a threfgorddau cymysg Penmachno a Gwedir (Gwydir), dim ond mewn tri achos yn unig y gellir canfod sail i ffiniau’r gwahanol unedau hyn o fewn y cwmwd.

The vile of Cororion  1352 (by James Wyatt). Rhan o gynllun Wyatt o Drefgor Creuwyrion yn nodi y gafaelion yn ôl eu trefn yn y cynllun gwreiddiol er nad oes sicrwydd ynghylch ei ddilysrwydd.  Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn PFA/6/2944

Eto mae un ddogfen bwysig ymhlith papurau Stad y Penrhyn sydd efallai yn cyflwyno tystiolaeth pur wahanol am ffiniau’r unedau o fewn trefgor Cororion mewn un rhan o Ddyffryn Ogwen. Mae’r ddogfen ar ffurf map ac mae’n werth cofnodi’r teitl yn llawn cyn ceisio ei ddadansoddi.  … the ville of Creuwyrion , now Llandegai parish in the hundred of  Uchaph … showing the probable positions of the different Gavels mentioned in the extent of Edw(ard).  Mae cryn ddadlau ynghylch dilysrwydd y map hwn a beth yn union oedd y bwriad o’i greu yn y lle cyntaf. Mae’r map yn dyddio i gyfnod Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, ac mae’n bur debyg yn gopi ar raddfa llawer llai ei faint a’i gynnwys o un o fapiau George Leigh sy’n rhan o Arolwg y Penrhyn yn 1768. Ynddo nodir safle y porthladd yn Aber Cegin, baddondy gwraig Richard ar y traeth gerllaw’r Penrhyn a bras leoliad y chwarel ym Mraich y Cafn, manylion sydd yn dyddio’r map yn derfynol i ddegawd olaf y ddeunawfed ganrif.  Mae tiriogaeth y map yn ymestyn o lan y Fenai i Gapel Curig yn y de, sef holl ymestyniad plwyf Llandygái fel y nodwyd yn y teitl. Mae terfyn y de felly yn ffinio â threfgor Gwedir yng nghwmwd Nantconwy yng nghapel Curig. Defnyddiwyd y map hefyd fel sail i gynnwys ychwanegiadau diweddarach megis yn ardal Tregarth, Mynydd Llandygai ac ardal chwarel Cae Braich y Cafn sy’n nodi llociau amgáu yn dyddio yn bennaf rhwng 1718 a 1850 yn ôl nodiadau ymyl ddalen y map. Serch hynny sylwer fod lloc Bodfeurig wedi ei gofnodi mewn dogfen rent o gyfnod y Frenhines Elizabeth yn yr unfed ganrif ar bymtheg.

Beth sydd a wnelo hyn â threfgor Creuwyrion?  Awgrymir y defnyddiwyd map o gyfnod diweddarach i gofnodi trefn, lleoliad daearyddol a pherchnogaeth y 9 gafael a berthynai i’r drefgor yn Cororion fel y’u rhestrwyd yn ystent 1352. Nodir yn nheitl y map mai lleoliad tebygol sydd i’r gafaelion, ond ystyrir bod eu dilyniant o Afon Menai i Gapel Curig yn un cywir a bod y ffiniau rhyngddynt, er efallai yn rhai cyffredinol, eto yn dderbyniol yn ddaearyddol. O edrych yn fanwl ar y map canfyddir fod sawl llawysgrifen wedi cyfrannu i’w ffurf derfynol, ond mae’r ysgrifen sy’n nodi enwau’r unedau yn amlwg gyson drwyddo, fel yn wir y llawysgrifen lai ei maint sy’n cofnodi nodweddion manwl rhai o’r gafaelion. Cynnwys y rhestr hon enwau sy’n cyfateb i ffermydd yn y gymuned heddiw – er enghraifft Cefn y Coed yng ngafael 2, Coed Howel yng ngafael 3 a Moelyci yng ngafael 5 – ac onid tybed fod y manylion hyn yn nodi arwyddocâd arbennig i’r gafaelion unigol? Serch hynny o fewn tiriogaeth Gafel Arthergon y llyn yn unig a gofnodir yng Nghororion ac yno enw Perthi Corniog sy’n dwyn y sylw pennaf. Pam hynny tybed, a pha mor gywir yw ffiniau’r gafaelion a ddangosir? Pe defnyddid yr ystadegau maint yn ôl cyfraith Hywel, yna mae’n amlwg mai ffiniau cyffredinol iawn a ganfyddir ar y map. O ganlyniad mae pob gafael a ddynodir yn llawer mwy nag 16 acer a chan hynny mae cyfanswm holl erwau’r trefgorau yn fwy na 256 erw.

Manylyn o fap Arolwg y Penrhyn 1768 yn dangos ardal trefgor Creuwyrion (Cororion). Noder lleoliad llyn Cororion yn y canol isaf a tair fferm Cororion  gyda’r rhifau 21, 22, 23. Map drwy ganiatâd a charedigrwydd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Archif Penrhyn Ychwanegol 2944

Os cywir y dadansoddiad uchod  yna mae’n rhaid bod unigolyn anhysbys, neu aelodau o gorff cynharach, wedi cyfleu rhywfaint o dystiolaeth o Ladin y Record of Caernarvon i fap y Penrhyn erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn niffyg gwybodaeth byddai’n ddiwerth pendroni ymhellach ynghylch y ffynhonnell debygol ond cyfyd un cwestiwn arall sydd yn werth ei ystyried – beth oedd y rheswm dros fodolaeth y map?  Bernir mai Benjamin Wyatt, prif asiant a strategydd cyfrwys Richard Pennant, oedd awdur y map, a’i ddefnydd tebygol fyddai i gadarnhau hawl difwlch ei feistr ers y bedwaredd ganrif ar ddeg i diriogaeth cyfran helaeth o Ddyffryn Ogwen fel yr ymgorfforir ef heddiw ym mhlwyf presennol Llandygái. Y ddogfen hon oedd i gadarnhau hawl y Penrhyn i diroedd y byddai’r Goron hefyd yn ei hawlio, a’r trysor, wrth gwrs, oedd gwirio meddiant Richard Pennant o chwarel Cae Braich y Cafn. Beth feddyliai’r Tywysogion tybed am y fath ffugio?

Rheilffordd y chwarel 3

Yr oedd mis Mehefin 1801 yn fis cofiadwy yn hanes Chwarel y Penrhyn. Hwn oedd y mis pryd yr agorwyd am y tro cyntaf y dramffordd geffylau i ddanfon prif gynnyrch llechi’r chwarel i Borth Penrhyn i’w gwerthu i’r byd. Yr oedd adeiladu system mor uchelgeisiol o newydd a hyblyg ei defnydd yn gam allweddol yn natblygiad y chwarel. Yn 1819 yr oedd Michael Faraday, y gwyddonydd byd-enwog ym maes electromagneteg a dyfeisydd y dynamo trydan cyntaf, ar daith gerdded drwy Gymru yn fachgen ieuanc 28 oed. Ysgrifennodd yn fanwl a gwybodus am ei daith, ac yn arbennig am y rhan o Fangor i Gapel Curig olygodd iddo ymweld, yn llawn cyffro a rhyfeddod, â Chwarel y Penrhyn.  Wrth gerdded mae’n cofnodi’r canlynol – ‘We soon met lines of wagons on the railway proceeding down to the sea laden with slate slabs. One of these lines consisted of 25 wagons each heavily laden, hooked together and they were drawn apparently with the greatest ease by three horses. It was extremely curious to see this broad and heavy line moving along the way and bending round its slight contortions like an immense snake and the half dozen of men and boys that were sitting here and there on the wagons looked as if they were thinly scattered over the moving mass’.

Ond fel pob cynllun chwyldroadol yr oedd iddo hefyd ei ganlyniad negyddol i un garfan o weithlu’r ardal. Y garfan dan sylw, yn ôl adroddiadau’r cyfnod, oedd y certwyr niferus a‘u ceffylau heini a oedd bellach wedi colli eu cyflogaeth drwy ddyfodiad y dramffordd. Gallasai un rhediad o chwech wagan ar y cledrau a dau geffyl i’w tywys gyflawni, fwy neu lai, orchwyl deuddeg trol a chymaint ag ugain ceffyl.  Ond tybed a oedd yna argyfwng cyflogaeth mewn gwirionedd? Cyn trafod y mater ymhellach mae’n berthnasol ystyried bod cynhyrchu un dunnell o lechi yn golygu creu hyd at ugain tunnell o wastraff rwbel, a chyn i bob chwarel allu gweithredu yn drefnus yr oedd cyn bwysiced gwaredu’r rwbel mewn modd nad oedd yn tagu’r haenau llechi yn y graig. Ac i wneud hynny yn llwyddiannus yr oedd yn rhaid wrth gynllun i ddosbarthu’r ddau gynnyrch yn effeithiol drefnus a bod grym symudol effeithiol wrth law i yrru’r broses.

Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Cynllun W Jones o Fangor yn dangos maint y chwarel yn 1793

Cafwyd cynllun cyntaf o chwarel y Penrhyn, dyddiedig i fis Mehefin 1793, gan W. Jones o Fangor, sef union wyth mlynedd cyn agor y dramffordd. Fel y byddai’r disgwyl, ffyrdd llydan sydd yn tramwyo’r gwaith, i’w defnyddio, bur debyg,  gan droliau a cheffylau i wasanaethu gofynion ymarferol cloddfa oedd yn mynnu lledaenu ei gorwelion ar y safle. Ond a fyddai’r patrwm hwn i’w fabwysiadu o dan gynlluniau mwy uchelgeisiol y ganrif a oedd i ddilyn? Mae paentiadau gan artistiaid o’r chwarel ar dro’r ganrif, megis lluniau gan John Warwick Smith a Thomas Hawkins  yn portreadu rhyferthwy’r chwarel yn hytrach na manylder ei gweithrediad. Ond mewn ysgythriad o’r chwarel yn 1808, gan artist o’r enw Rowle, amlygir yn flaenllaw ar flaen y llun drac rheilffordd eithriadol lydan, gyda rheliau pren, does bosib, gan mor anghyfarwydd fyddai cyfarpar o’r fath i olwg yr arlunydd.

Fig 1Chwarel Penrhyn 1808
Llun gan Rowle dyddiedig i 1808

Yng nghefndir y llun i’r dde portreadir dyn yn gwthio wagen sy’n amlwg yn symud ar drac, a dyn arall ar lwyfan uwch yn cyflawni’r un gorchwyl. Y rhyfeddod yw mai dynion sy’n tynnu a gwthio’r wagenni ac nid ceffylau.  Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach o graffu ar gynllun uchelgeisiol Greenfield yn 1824 i ddatblygu’r chwarel yn gyfres o bonciau cymesur, mae’n amlwg fod y gelltydd a ddangosir yn dringo’r  llethrau serth i wahanol rannau o’r gwaith yn anorfod yn ddibynnol ar reliau cyn eu bod yn weithredol.  Mae’n amlwg, felly, o fewn ychydig flynyddoedd o agor y dramffordd, fod holl gyfundrefn isadeiledd y chwarel  hefyd yn ddibynnol ar gynllun gwe o reliau i gyfarfod â gofynion symudol y gwaith.

Ond beth, tybed, oedd y grym a fyddai yn gyrru’r holl gyfundrefn?  Rhaid disgwyl tan ganol y ganrif cyn canfod fod gan geffylau ran allweddol yn rhedeg cyfundrefn ddosbarthu Chwarel y Penrhyn. Cofnodir, er enghraifft, fod 37 ceffyl yn gweithio yno yn 1850 tra bod gweithlu’r chwarel yn rhifo hyd at 2150 o ddynion.  Mae dau ysgythriad o’r chwarel o gyfnod canol y ganrif,  yn ategu’r sylw uchod. Mae godidowgrwydd trefn reolaidd y ponciau a safiad mawreddog y Talcen Mawr yn tra arglwyddiaethu yn y ddau engrafiad, ond os edrychir yn fanwl gwelir, yn y cyntaf, gasgliad o ymwelwyr trwsiadus yn edmygu’r olygfa tra bod eu gwastrodion yn gofalu am eu meirch. Ond o graffu i’r cefndir, yno gwelir fod dwy res o dryciau, pum tryc mewn un a phedair yn y llall, yn cael eu tywys gan gwpwl o geffylau yr un, yn y ddwy res.   Canolbwynt  yr ail engrafiad yw’r twr bychan o weithwyr ar dde’r llun sy’n amlwg yn trwsio neu osod o’r newydd lwybr y rheliau, tasg fythol hanfodol y ‘platelayer’ ar bob rheilffordd boed mewn chwarel neu ar lawr gwlad, i’w chynnal a’i rhedeg yn ddiogel.

Yn 1860 yr oedd ymwelydd o Rwsia,  Mr Zarunyi, ar daith o Iwerddon i Lundain ac wedi torri ar ei siwrnai drwy aros ym Mangor am noson neu ddwy. Wedi dychwelyd adref cyhoeddodd ei argraffiadau, am y ddinas, ei sylwadau ar y pontydd dros y Fenai, ac ar ei ymweliad brys â chwarel lechi, ac er nad yw yn ei henwi, mae’n amlwg mai chwarel y Penrhyn oedd hi. Cofnododd ei ryfeddod at brysurdeb ac ymdrechion egnïol y gweithlu cyn ychwanegu ei ryfeddod pellach – ‘Here I must say a few words  about the working horses. These horses are distinguished by their stature and especially by their legs, which in size and strength resemble hundred-year-old oak trees. Having seen such a horse for the first time in London I could not believe my own eyes, that this domesticated animal should have such massive legs, like an elephant or hippopotamus’. Mae’n amlwg nad oedd ceffylau gwedd i’w gweld yn Rwsia yn amser Mr Zarunyi, ond mae ei sylw yn adrodd cyfrolau am bwysigrwydd y ceffyl yng nghyfundrefn chwarel y Penrhyn yn ystod cyfnod canol y 19g.

Ac mae’n amlwg fod pwysigrwydd y ceffyl wedi ymestyn o gyfnod sefydlu’r chwarel oddeutu 1800 hyd at y mis tyngedfennol yn 1876 pan benderfynwyd fod stêm i redeg holl rwydwaith rheilffyrdd y gwaith – yn y chwarel, yn y porthladd ac yn y trên rhwng y ddeupen. Er hynny, yn sgil y canfyddiad cyfyd llu o gwestiynau diddorol ynghylch lle’r ceffyl yng nghyfundrefn y chwarel. Pam na chafodd hanfod mor bwysig yn hanes y gwaith sylw llawer mwy dyladwy? Pwy oedd yn gyfrifol am redeg y gwasanaeth – ffermwyr lleol ar log ynteu gwastrodion cyflogedig  yn y chwarel?  Faint o geffylau oedd yn angenrheidiol i redeg cloddfa a fyddai yn ei hanterth yn cyflogi hyd at 3,000 o weithwyr yng  nghyfnod canol y ganrif?;  Lle’r oedd y buarthau i gynnal mintai mor fawr o feirch yng nghynteddau’r chwarel?  Yn ddi-os, byddai  cribinio drwy adroddiadau’r  wasg a phapurau’r Penrhyn o’r cyfnod yn sicr o roddi atebion i rai o’r cwestiynau hyn, ond am y tro rhaid bodloni na cheir atebion i’r rhelyw ohonynt. Mae un ffaith yn sicr, o ystyried y dystiolaeth, y byddai newid y cyfrwng  o nerth anifail byw i ‘anifail’ stêm yn 1876 wedi creu llawer mwy o anghydfod cyflogaeth nag a ddigwyddodd yn 1801 pan sefydlwyd y dramffordd gyntaf.

Yr oedd sefydlu system rheilffordd stêm yn golygu buddsoddiad enfawr gan y perchennog  a olygai brynu cyfarpar newydd i’w rhedeg yn effeithiol. Rhwng 1876-7 prynwyd deg injan stêm gan gwmni lleol deWintons yng Nghaernarfon, saith i weithio yn uniongyrchol yn y chwarel a thair i weithio’r brif linell i Borth Penrhyn. Yn ystod bodolaeth y rheilffordd stêm prynwyd hyd at 43 o injans i redeg y rhwydwaith – rhai yn newydd gan gwmni lleol deWintons, nifer (16) gan gwmni enwog Hunslet o Leeds. Prynwyd eraill yn ail law o wahanol gwmnïau, y mwyafrif o Brydain ond un o’r Almaen a thair gan gwmni  Baldwin o Philadelphia yn dilyn eu gwasanaeth i fyddin Unol Daleithiau America yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf.  Datblygiad diddorol yn ystod cyfnod tridegau’r 19g oedd creu gyfres o 18 injan a addaswyd o geir modur Morris,  ac yn ddiweddarach ychwanegu fflyd  o 22 injan wedi eu peiriannu gan ddisel, creaduriaid eithriadol ddefnyddiol, ond rhyfeddol ddi-ramant, na lwyddodd i ddisodli tra arglwyddiaeth yr injans stêm yn chwarel y Penrhyn.  O ystyried y chwarel yn ei gyfanrwydd, yna yr oedd rhwydwaith y rheilffordd a gynlluniwyd nid yn unig  yn anferthol gymhleth ei faint, ond eto yn ddigon hyblyg ei gynllun i ymestyn i bob rhan o’r gwaith o’r brif bonc ganolog yn Red Lion i’r ponciau ymylol yn y twll a hyd at y llethrau uchaf. Nid bod pob injan stêm o fewn cyrraedd yr holl bonciau  ac yn y mannau mwyaf anhygyrch cryfder y cefn a bôn y fraich oedd y grymoedd perthnasol i yrru’r wagenni fel yn y darlun gan Earle yn 1808. Yn y chwarel darparwyd nifer o wagenni i ateb gwahanol ofynion y gwaith – y mwyaf niferus oedd y wagenni cydnerth o haearn i gario gwastraff bras y rybelwr gydag un pen yn agored er mwyn arllwys y cynnwys yn ddidrafferth dros erchwyn y domen. Amcangyfrifwyd bod oddeutu 2,000 o’r wagenni hyn at ddefnydd yn y chwarel, yn ychwanegol at nifer y wagenni sled agored ar gyfer cludo cerrig melin mawr eu maint.

20201030_110735381_001
Map 1914 yn dangos cynllun y rheilffyrdd ar Bonc Red Lion yn 1914

Ac yna megis gwlith y bore ar fore heulog o Fai diflannodd yr holl gyfundrefn yr un mor swta yn 1962 – y rheliau, y wageni a’r holl injans – oll yn atgof pell i’w diorseddu gan nifer bychan o lorïau anferth yn tramwyo lonydd breision fel y certiau gynt yn 1793 pan gynlluniwyd y chwarel gyntaf gan yr enwog William Williams o Landygái.  O na fyddai hisian hiraethus yr injan stêm yn dychwelyd unwaith eto! Nostalgia llwyr!

Noder fod ceffylau wedi gweithio yn chwareli Dyffryn Nantlle hyd at gyfnod eu cau yng nghanol y 19g.

20201130_213554
Rheilffordd Dyffryn Nantlle

Diolch i Idris Lewis, Dolwern am gyfrannu o’i wybodaeth eang am y chwarel a lluniau o’i archif. Hefyd i Hywel Madog Jones, Golan, am dynnu ein sylw at gyfrol  Michael Faraday in Wales.

Ffynonellau

Susan Turner.  1975. The Padarn and Penrhyn Railways; and their associated systems. Newton Abbot.

William Linnard.  1987. A Russian visitor to Bangor in 1860. Trafodion Hanes Sir Gaernarfon, Rhif 48, 41-45.

Dafydd Thomas (Gol).  1960.  Michael Faraday in Wales. Gwasg Gee.

Pont y Tŵr a rhai o bontydd eraill yr ardal

Caradog Pritchard a gyfeiriodd sylw hudolus at ‘Y llyn bach diog wrth Bont y Tŵr’ yn ei bryddest ‘Y Briodas’, ond er cymaint rhamant yr encil hwn i’r bardd perthyn pwysigrwydd arbennig i Bont y Tŵr oherwydd ei bod yn un o brif safleoedd strategol Dyffryn Ogwen. Yno yr oedd un o groesfannau pwysicaf ardal canol y dyffryn lle’r oedd y prif lwybr o blwyf Llandygái yn croesi i ymuno â llwybr cyffelyb ym mhlwyf Llanllechid. Yno hefyd yr oedd dolen i gychwyn y llwybr i Nant Ffrancon ac ymlaen i ucheldir Eryri. Pwysigrwydd strategol y safle, bid sicr a arweiniodd Tywysogion Gwynedd i leoli eu tŵr gwarchodol ar y graig uwchlaw’r afon, ac mae’n fwy na thebyg fod pont o fath ar y safle yn y 13g os nad yn gynharach. Nodir safle pont ar fap Arolwg y Penrhyn yn 1768, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cofnodir bod y bont hon mewn cyflwr truenus pan aethpwyd ati i’w hatgyweirio yn 1788. Ond pa bont oedd dan sylw yn 1788? Ar yr ail o Awst y flwyddyn honno gwnaethpwyd cytundeb rhwng dau saer coed a dau saer maen lleol i atgyweirio ac ailadeiladu Pont y Tŵr, nad oedd yn ôl y disgrifiad mewn cyflwr addas, ac, yn ychwanegol, i atgyweirio tri chan llath o ffordd a oedd yn arwain at y bont. Yna mae’r cytundeb yn mynd rhagddo i nodi – neu, i adeiladu pont newydd islaw’r rhyd ger melin Coetmor. Ychwanegwyd cynllun o’r bont newydd ac iddi un bwa yn mesur 39 troedfedd ond rhoddwyd pennawd anghywir i’r cynllun sef Pont y Tŵr yn hytrach na Phont Coetmor. Mae’n amlwg fod cryn gamddealltwriaeth ynghylch y cytundeb, ond nid digon mae’n amlwg i rwystro’r datblygiadau oherwydd aethpwyd ati i atgyweirio yr un, a chodi o’r newydd y llall o’r pontydd yn ystod 1788.

Pont Coetmor 1
Pont Coetmor

Nodwedd unigryw Pont y Tŵr yw bod ganddi dri bwa yn rhan o’i hadeiladwaith, sydd, o ganlyniad, yn ei gwahaniaethu o weddill y pontydd carreg un bwa a adeiladwyd ar Afon Ogwen. Lled y bont wreiddiol oedd 11 troedfedd, a oedd yn fesur eithriadol gul ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus cerbydau’r ffordd dyrpeg, ac am y rheswm hwn fe’i lledaenwyd i 19 troedfedd yn 1805 fel mae Hyde Hall yn ei gofnodi. Gwnaethpwyd y gwaith ychwanegol i’w chryfhau rhag y llif ar ochr isaf y bont sy’n wynebu i gyfeiriad y môr. Mae dau brif fwa’r bont â rhychwant o 12 troedfedd, a’r trydydd, ar ochr y de orllewin, ychydig yn llai â rhychwant o 10 troedfedd yn unig. Cynhelir y bont gan golofnau cerrig praff sy’n dair troedfedd mewn trawsfesur, a lluniwyd hwy fel bod blaen llym ar ddwy ochr fel ag i dorri grym y llif. Atgyfnerthwyd y colofnau sy’n wynebu’r llif gyda bwtresi ychwanegol gan ychwanegu at gryfder adeiladwaith y bont.

Nid Pont Coetmor oedd yr unig bont a adeiladwyd o’r newydd yn ystod y cyfnod hwn. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu Pont y Gaseg am £290, swm a oedd hefyd i gynnwys gofal am gyflwr y bont am y saith mlynedd dilynol. Drwy arwyddo’r cytundeb yr oedd y bont yn caniatáu cwblhau’r ffordd rhwng Bont Uchaf yn Carneddi a Chapel Cwta, mesur a olygodd datblygu pentrefan Braichmelyn yn fuan wedyn i ddilyn y ffordd.

Picture 010
Pont Talybont, drwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Yng ngogledd y dyffryn yr oedd Pont Talybont yn groesfan strategol yr un mor bwysig â Phont y Tŵr gan ffurfio dolen gysylltiol rhwng llwybrau trafnidiaeth y ddau blwyf yn y 18g fel yn y canrifoedd cynharach bid sicr. Tybed nad oedd hefyd warchodfan i’r bont hon oherwydd, yn ddiweddar, darganfuwyd gwrthgloddiau pridd isel yn y coed ger y safle – y ‘tal’ yn Nhalybont efallai?

LLandygai
Safle Strategol Pont Talybont

Mae archaeolegwyr yn dra ymwybodol o bwysigrwydd ardal Llandygái yn ystod y cyfnod Rhufeinig, ac mae’n amlwg fod pont yn croesi afon Ogwen yn y cyffiniau ar y ffordd rhwng caerau Segontiwm yng Nghaernarfon a Chaerhun yn Nyffryn Conwy. Ond yn y 18g pwysigrwydd y bont oedd i gynnal y ffordd dyrpeg o Gonwy i Fangor, ac fel ym Mhont y Tŵr yr oedd adeiladwaith y bont yn amherffaith. Ar Ionawr 17 1792 arwyddwyd cytundeb gyda James Defford i adeiladu pont newydd yn lle’r hen bont bren wreiddiol ar y safle ar gost o £955. Trwy hyn sefydlwyd unwaith yn rhagor bwysigrwydd strategol Pont Talybont.

Pont y Tŵr yw’r fynedfa i gerbydau i Chwarel y Penrhyn, ac mae llif cyson y drafnidiaeth fodern i’r gloddfa wedi tarfu ar dawelwch lledrithiol ‘llyn bach diog’ y bardd. Prin fod lled bresennol y bont yn gymwys i dramp cyson y lorïau enfawr sy’n ei defnyddio’n ddyddiol, ond mae cryfder yr hen bont i gynnal pwysau anferthol y drafnidiaeth yn glod enfawr i fedrusrwydd adeiladwyr y bont hon ar gychwyn y 19g sydd wrth gwrs bellach ychydig dros ddau gan mlynedd yn ôl.

Ffynonellau

1956  Comisiwn Brenhinol ar Henebion Sir Gaernarfon, Cyfrol 1. Llundain

E Hyde Hall 1809/1811 A Description of Caernarvonshire. Gol E Gwynne Jones, 1952 Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon , Cyfres Record Rhif 2. Caernarfon

Gwasanaeth Archifau Gwynedd, Caernarfon –  Cynlluniau XB/164-Plan of Pont y Tŵr, 1788; Cynlluniau XB/191 – Archives of Agreement for building new bridge over River Ogwen,1792; Cynlluniau XB/185 Plan of bridge over River Gaseg

Pentref Llanllechid

Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi’n benodol o’i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau’r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd â’i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa’r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod  Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau’r plwyf, y swyddog cyntaf o’i fath yn hanes yr ardal mae’n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion  ym mis Chwefror 1849:

‘The list of 15 men qualified or willing to serve as constables were made out and it was further resolved to appoint a paid constable in this parish to reside in or near Bethesda whose duty will be to prosecute all notons or drunken persons especially on Sundays and to see if the Publicans do keep regular hours according to the law, and to keep a  close a inspection at Bethesda on the Quarry pay days and the week following and also on the first and last days of each month and also to watch and keep care of commons of the parish of Llanllechid and to report every one who may cut turf or injure its pasture to which purpose he must visit the said commons from Penisarnant wall to Bryn Quarry time a week during the month of April, May, June, July, August nnd September, one of his visits to be on Saturday evening in each week … his salary being fixed this day at fifteen pounds, seven pounds and ten shillings from the Poor Rates, Col. Pennant having kindly proposed to pay the other seven pounds and ten shillings. That the person is to be recommended to Mr Wyatt [goruchwyliwr Stad y Penrhyn] by the Parish Officer and Mr John Parry of Bethesda, if approved by him he will be accounted duly elected’.

Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i’w gyfrannu at brynu cot i’r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu’r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau’r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg  a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o’r ffermydd cyfagos – Corbri yn dair uned,  Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i’w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y sêl ‘siet’ arbennig a oedd yn rhan o’r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae’n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu’r ‘pinfold’ yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu’r comin.  Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen â phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchïo mewn bod â dwy dafarn, y Red Lion a’r Bull.

Eglwys Llanllechid
Eglwys Llanllechid

Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o’r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd  gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Tŷ’r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu’r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi’r amser i’r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o’r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced.

Capel Llan 1
Capel Peniel

Sut mae dehongli’r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy’n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na’i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau’r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu – rhyfedd o fyd!

Gwybodaeth  bersonol gan Ieuan Wyn, Talgarreg, Ffordd Carneddi, Bethesda

Ffynonellau

Cofnodion Pwyllgor Gwarchod Comin Llanllechid – drwy law Edgar Roberts, Llanfairpwll.

E Namora Williams. 1985. Carneddog a’i deulu. Dinbych