Ffordd y Lord


Blaen Nant3
Ffordd y Lord uwchlaw Blaen y Nant yn Nant Ffrancon

Benjamin Wyatt, gŵr o Swydd Stafford yn wreiddiol, oedd prif asiant Stad y Penrhyn o 1786 hyd ei farwolaeth yn 1818. Ef a osododd y sylfeini angenrheidiol ar gyfer datblygiad chwarel Cae Braich y Cafn i’w feistr Richard Pennant, Arglwydd cyntaf Stad y Penrhyn, a thrwy hynny drawsnewid economi holl ardal Dyffryn Ogwen. Cyn cyfnod Wyatt y dull o gario llechi o’r chwarel oedd mewn pynnau ar gefn ceffyl, gan ddilyn llwybr cul heibio i Fryn Meurig a Thanysgrafell, dros Benygroes a Phennau Bronydd, i Benlan a Llandygái ac yna ymlaen drwy Bont Marchogion i Aber Cegin ac yno lwytho’r llechi i longau ar y traeth. Cafodd Pennant brydles ar angorfa yn Aber Cegin gan Esgob Bangor yn 1786 a thasg gyntaf Wyatt oedd troi’r llwybr o’r chwarel i Aber Cegin yn ffordd gymwys.

 

Telford Figure 2
Ffordd y Lord yn Nyffryn Ogwen, drwy ganiatâd David A Jenkins, Allt St Anns, Bethesda.

Cynlluniodd Wyatt ‘Ffordd y Lord’ i ddilyn ymyl orllewinol afon Ogwen i Goed y Parc. Cwblhawyd y rhan o’r Chwarel i Bont Coetmor erbyn 1784, ei hymestyn i Landygái drwy Dinas erbyn 1786 a chyrraedd Aber Cegin yn 1788. Y cam nesaf oedd ymestyn y ffordd o Goed y Parc i Lyn Ogwen i ddilyn ochr orllewinol Nant Ffrancon i osgoi talcen enbyd y Benglog a ddisgrifiwyd gan Thomas Pennant fel un o’r mannau peryclaf i deithwyr yng Nghymru. Meddai y teithiwr Evans yn 1812: ‘Under the auspices of the public-spirited nobleman, the late Lord Penrhyn, a grand road has been cut through the immense range of lofty mountains dominated Snowdonia.   A rhoddwyd clod  arbennig gan Bingley yn 1804 – to the liberality and public spirit of Lord Penrhyn … the public are indebted  ….  the road was made a few years ago at his Lordship’s own expense’.

Telford Figure 3
Ffordd y Lord yn Nant Ffrancon, drwy ganiatâd David A Jenkins, Allt St Anns, Bethesda

Erbyn 1798 yr oedd y ffordd wedi ei hymestyn i Gapel Curig ac yno adeiladodd Pennant westy gwych i dderbyn ymwelwyr i Eryri. Heddiw y gwesty hwn yw Canolfan Plas y Brenin.  Nid masnach y chwarel felly oedd yr unig fwriad gan Pennant o adeiladu’r ffordd ond yr oedd hefyd am ei defnyddio fel atynfa i groesawu ymwelwyr i  Eryri, un o’r cynlluniau twristaidd cyntaf o’i fath  yn yr ardal bid sicr.

Royal Capel Curig 1840
Plas y Brenin yng Nghapel Curig yn 1840. Casgliad Tirlun Cymru – Snowdon from Capel Curig, Louis Haghe. Trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Derbyniodd y ffordd a’r gwesty gymeradwyaeth enfawr gan deithwyr y cyfnod fel y datgelir yn y cyfeiriad  hwn gan Bingley unwaith yn rhagor – ‘Lord Penrhyn has erected …a small but very comfortable inn…Those tourists, who, like myself have visited this Vale a few years ago, when the only place of accomodation was a mean pot house… and who shall now visit it with the present accomodations will be able with some justice to appreciate the spirited conduct, and truly patriotic excertions of the noble proprietor, who has not only constructed for them an inn, but who was the first to make this part of the Country passable in carriages’. Ac yna y gymeradwyaeth eithriadol i’r gwesty gan Bingley unwaith eto  ‘Few even in England will surpass in comfort, cleanliness and civility’. Yr oedd cyfnod adeiladu rhan olaf y ffordd yn cydredeg â’r rhyfel rhwng Prydain a Ffrainc a arweiniodd at ddirwasgiad yn y farchnad lechi. Yn gyfrwys iawn defnyddiodd Pennant chwarelwyr di-waith i adeiladu rhannau helaeth o’r ffordd yn Nant Ffrancon.

 

 

Yn y rhan rhwng y Felin Fawr a Thai Newyddion yn Nant Ffrancon claddwyd llwybr y ffordd gan domennydd rwbel chwarel y Penrhyn ond oddi yno i Gapel Curig mae llwybr gwreiddiol Ffordd y Lord wedi’i diogelu fwy neu lai, ac yn Nant Ffrancon mae’n brif fynedfa i ffermydd Maes Caradog, Pentre a  Blaen y Nant.

Ffordd y Lord y Benglog
Ffordd y Lord yn y Benglog

Dywedir yn aml fod Ffordd y Lord yn Nant Ffrancon hefyd yn ‘Ffordd Rufeinig’, ond mae’n bur anhebygol fod hyn yn gywir er bod un awdur ar ffyrdd Rhufeinig gogledd Cymru yn dadlau o blaid ei chynnwys yn y categori hwn. Er hynny, mae’r ymchwil diweddaraf yn barnu nad oes digon o dystiolaeth  i  gadarnhau fod cynseiliau Rhufeinig i Ffordd y Lord .

 

 

Ffynonellau

William Bingley 1804. North Wales: including its Scenery, Antiquities and Customs (1st edition).

William Bingley 1839. North Wales: including its Scenery, Antiquities and Customs (3rd edition)

J.Evans 1812 North Wales – The Beauties of England and Wales, Vol 14, London.

David Hopewell. 2013. Roman Roads in North West Wales. Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Bangor.

Edmund Waddelove  1999. The Roman Roads of North Wales; Recent Discoveries. Cyhoeddiad Preifat.

Advertisements

Bethesda ac aur y Wladfa

Aur y Wladfa
Lleoliad y cloddfeydd aur yn y Wladfa – map drwy ganiatâd Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon.

Cychwynnodd yr holl helynt gyda llythyr a anfonwyd at W. J. Parry yn 1892 gan Michael D. Jones, un o sefydlwyr y Wladfa ym Mhatagonia. Ynddo mae’n gofyn am gefnogaeth gan gydwladwyr blaenllaw i ariannu cloddfeydd aur o bwys y canfu Cymry yn Corcovado, Mica, ac yn arbennig yn Tecka, wrth droed yr Andes. Yn ganolog i’r mentrau yr oedd y Capten Richards, yn wreiddiol o Sir Feirionnydd, a honnai fod ganddo gonsesiwn i fwyngloddio’r aur ond bod angen cyfalaf i ddatblygu’r mentrau. Argymhellwyd ar frys y dylid sefydlu sindicet gyda Lloyd George a’i frawd William yn ymgynghorwyr cyfreithiol, a chofrestrwyd y Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate yn 1892 gyda swyddfa yn Arundel Street yn Llundain. Arwyddwyd memorandwm y sindicet gan bum Aelod Seneddol yn ogystal ag Edwyn Roberts, brodor o’r Wladfa oedd â chysylltiadau agos â Dyffryn Ogwen, a’r Capten Richards. Penodwyd Lloyd George yn gadeirydd y cyfarwyddwyr. Trosglwyddodd Richards ei hawliau ef ym Mhatagonia, yn ogystal â thystysgrifau gan Lywodraeth Ariannin i’r hawliau hyn, i ofal y sindicet. Y cyfalaf angenrheidiol i ddatblygu’r fenter oedd £10,000 gyda hanner i’w drosglwyddo yn gyfran i Richards a’r hanner arall i’w godi drwy fuddsoddiadau.

W J Parry 1
W. J. Parry yn ŵr ifanc

 

Er cymaint y brwdfrydedd nid oedd yn hawdd ennill buddsoddwyr i’r fenter. Defnyddiodd Lloyd George ei ddylanwad yn Llundain a gofynnwyd i W. J. Parry gasglu cefnogaeth yng Nghymru. Fel gŵr busnes a chyfrifydd parchus yn ei gymdogaeth bu’n eithaf llwyddiannus yn ei dasg, gan dderbyn un o’r buddsoddiadau mwyaf yn y fenter gan fferyllydd o Fethesda, T. J. Hughes, a brynodd 1100 o gyfranddaliadau. Sicrhaodd Lloyd George yntau 1000, William George 600 a Parry 250. Yr oedd cymhellion pur wahanol yn gyrru diddordeb Lloyd George a W. J. Parry yn y fenter. Ennill arian parod mawr oedd nod y ddau – George i’w ddefnyddio i ennill annibyniaeth ariannol rhag dibyniaeth ar ei frawd wrth hyrwyddo ei yrfa boliticaidd; Parry, ar y llaw arall, i’w achub rhag trafferthion ariannol dybryd a oedd yn peryglu ei fywyd proffesiynol. Yr oedd benthyciad o £1000 gan y banc yn dramgwydd parhaol iddo, ac yr oedd ei archeb ffrwydron enillfawr i chwarel y Penrhyn yn y fantol fyth ers i George Sholto, ei elyn mawr, ddilyn ei dad yn berchen ar y stad a’r chwarel. Collodd Parry yr archeb yn barhaol yn 1896 gan ddwysáu ei bryderon ariannol.

O’r cychwyn cyntaf yr oedd yr holl fenter ar dir sigledig, ac yn fuan iawn y sylweddolwyd nad oedd cynlluniau mor bell, bell i ffwrdd o Gymru am lwyddo yn yr Andes. Dechreuodd Richards agor y gloddfa yn Tecka yn Ionawr 1893 ond erbyn mis Gorffennaf yr oedd yr holl gynllun ar chwâl, a’r cloddiwr â’i fryd ar afradu ei waddol ariannol yn hytrach na datblygu’r gwaith aur. Nid Richards oedd yr unig un a geisiai elwa ar y darganfyddiadau wrth i holl ardal yr Andes droi yn ferw gwyllt afreolus a chloddwyr barus yn heidio yno i geisio ennill eu ffortiwn.

Yr oedd yn rhaid ymateb ar unwaith i sefydlogi’r sefyllfa. Yn ffodus yr oedd Edwyn Roberts ar ymweliad â Chymru ar y pryd, yn rhannol i hyrwyddo’r fenter, bur debyg, yn ogystal ag er mwyn ymweld â’i deulu yn Sir Feirionnydd a Bethesda. Wedi trafodaethau brys penderfynodd y sindicet y dylid danfon Parry, gyda Roberts a pheiriannydd mwyngloddio o Ddolgellau, George Williams, yn gymdeithion i ymweld â’r cloddfeydd aur yn yr Andes. Bwriad yr ymweliad, yng ngeiriau Parry, oedd to have Capten Richards taken up for breach of trust in the matter of his money … to see to their business there (sef y sindicet ym Mhatagonia), and to put their business matters straight there’. Trefnwyd fod y tri i deithio ar draws y paith mewn trol a cheffyl ac roedd y daith i gymryd hyd at bedwar mis i’w chwblhau. Amcangyfrifwyd y byddai’r gost yn £300, i gynnwys llogi’r ceffylau a’r wagen; i brynu cyfarpar addas, megis pebyll, arfau a gynnau ac, efallai yn bwysicach oll , one good glass to detect gold, yn ogystal â digon o fwyd, dillad a nwyddau i bara cyfnod y daith. Gwallgofrwydd llwyr oedd trefnu’r fath ymgyrch. Nid llencyn cyhyrog mo Parry bellach ond gŵr hanner cant oed oedd â dwylo meddal ac yn bendant heb brofiad o fyw fel gaucho. Yr oeddynt i gychwyn ar y daith ddiwedd Medi 1893, ond ddeng niwrnod cyn ymadael, ar 17 Medi, bu farw Edwyn Roberts yn gwbl annisgwyl ym Methesda a chafodd ei gladdu ym mynwent eglwys St. Ann.

Rhuthrwyd i newid y trefniadau a phenderfynwyd y byddai Parry ei hun yn gadael Lerpwl am Buenos Aires ar 11 Hydref 11 ar fwrdd yr RMS Britannia. Cyn gadael treuliodd wythnos yn Llundain yn derbyn cyfarwyddyd y Bwrdd Rheoli ac yna ddeuddydd gartref yn Coetmor Hall yng nghwmni Lloyd George ac arbenigwr ar fwyngloddio o’r enw Hoefer. Y gŵr hwn a ddarganfu aur yr Andes yn y lle cyntaf ac yn ddiarwybod i Parry yr oedd wedi cyflwyno adroddiad cudd i Lloyd George yn tanlinellu enbydrwydd y sefyllfa yn y cloddfeydd aur. Yr oedd y fordaith i Buenos Aires yn artaith i Parry. Cofnododd y manylion yn ei ddyddiadur sydd, o’i ddarllen, yn ddrych i’w ansicrwydd. Ynddo mae’n cyfeirio at anlladrwydd y merched ar Ynys St Vincent, yr oedd yn llygad dyst i ymosodiadau terfysgwyr yn Rio de Janeiro, a chofnododd ei artaith o fod mewn cwarantin am ddeg diwrnod ar Ynys Flores cyn cael mynediad i’r Ariannin. I’w ddifyrru cyfansoddai farddoniaeth, y cerddi yn adlewyrchu ei betruster – cerdd ar ‘Merthyrdod Steffan’, cerdd ‘Gostega: Distawa’, cerdd ‘Llef am Noddfa’ a phryddest ar y teitl ‘Ar Hwn yr Edrychaf neu Profiad y Cristion’. Yn gymdeithion i’w ddiddori yr oedd Cofiant John Jones Talysarn a Rhys Lewis gan Daniel Owen.

Cyrhaeddodd Buenos Aires ar 17 Tachwedd gan dreulio’r deg diwrnod cyntaf mewn cwarantin – nid y croeso mwyaf cwrtais i asiant stad Coetmor, Bethesda ar ei ymweliad cyntaf â’r Ariannin. Ar 2 Rhagfyr hwyliodd i Puerto Madryn gan gyrraedd yno ar 12 Rhagfyr wedi mordaith dymhestlog mewn llong eithriadol anghysurus. Yn Nhrelew ddau ddiwrnod yn ddiweddarach, mewn trafodaeth â Chymro o New York, canfu’r gwirionedd am enbydrwydd y gweithfeydd aur wrth droed yr Andes gryn bum can cilomedr i ffwrdd fel yr ehed y fran. Nododd yn ei ddyddiadur – ‘from all I hear and all advice given today am inclined to return to BA and look after matters there’. Yr oedd pryderon ynghylch y gweithfeydd aur yn wybyddus i ddarllenwyr papur newydd Y Dravod ers amser fel mae’r adroddiad canlynol ym mis Medi 1892 yn ei gyfleu: ‘Tybed nad yw yn bryd cael rhyw drevn a dosbarth ar yr holl hawliau hyn, cyn yr elont yn rhy ddyrys i’w dadrys? Debygid vod hyn o gymaint pwys i’r mwynwyr eu hunain ag ydyw i’r cyhoedd, rhag eu syrthio i amryvusedd ac ymryson yn y man’.

Wedi cyfarfod cyfranddalwyr lleol y fenter am ddiwrnod cyfan penderfynodd Parry –‘after weighing all I have heard I’ve decided to return to night to BA and endeavoyr to save the property’. Felly ar 23 Rhagfyr dychwelodd i Buenos Aires gan dyngu wrth ymadael ‘I feel quite determined this morning that I shall not return to Chubut and the mine but will leave for home on Feb 21 or March 8’. Ar y cyfle cyntaf gadawodd yr Ariannin ar 24 Ionawr 1894 a chyrraedd Plymouth ar 16 Chwefror. Cyn gadael bu’n ymrafael â phroblemau’r sindicet gydag arbenigwyr mwyngloddio a swyddogion llywodraeth yr Ariannin. Cafodd ei anfon o bant i bentan gan awdurdodau nad oedd am gynnig hawliau terfynol i grŵp o ymwelwyr blysiog o Brydain. Ar y fordaith gartref ysgrifennodd adroddiad manwl yn argymell sut i osgoi trychinebau pellach a fyddai’n peryglu dyfodol y sindicet, gan nodi’r diffygion gweinyddol canolog yn Buenos Aires, yr anrhefn llwyr yn y cloddfeydd aur, a diffyg ymddiriedaeth cyfranddalwyr y Wladfa yn y fenter oherwydd dyledion ariannol Richards. Amlinellodd faint a photensial y gweithfeydd aur, er nad oedd wedi ymweld â hwy, a chyflwynodd fantolen ariannol a oedd yn amcangyfrif dyledion y sindicet yn Buenos Aires yn $11,200 ac yn y Wladfa yn $52,636.

Sinigaidd iawn oedd y croeso a dderbyniodd Parry wedi dychwelyd i Lundain. Yr oedd Lloyd George yn gandryll gan ddatgan wrth ei frawd mewn llythyr ar Chwefror 19eg –We have been deep in Patagonian waters today. The prospects so far as the property is concerned, seem to be A1, and I don’t anticipate any difficulties over the Chubutian claim. But WJP has played the fool. He ran away in a panic’. Camgymeriad mwyaf Parry oedd iddo beidio ag ymweld â’r mwyngloddiau yn yr Andes, ond yn dilyn trafodaeth fanwl ar ei adroddiad, ac ar sail ei argymhellion, penderfynwyd y dylai ddychwelyd i’r Ariannin ar fyrder. Derbyniodd y cynnig a derbyniwyd ei delerau, sef yn ei eiriau ef, –‘I was offered to go out if my calls of £75 were paid. I received £500 in fully paid up shares and was paid £50 a month for the full time I was in the service of the Company – £150 to be now paid down and all my outfit and expenses paid’. Gwnaethpwyd trefniant ei fod i ddal y llong Sorota yn Lisbon ar 7 Mawrth ar ôl treulio dau ddiwrnod yn unig yng nghwmni ei deulu ym Methesda. Ychydig a wyddai fod brad i ddilyn, ac yr oedd y ddau Jiwdas, Lloyd George a Hoffer, yno i ffarwelio ag ef wrth iddo ymadael ar y trên o Lundain am Lisbon.

Cyrhaeddodd Buenos Aires ar 25 Mawrth a’i groesawu gan ei fab Samuel a oedd wedi gweithio yn y mwynfeydd gyda Richards ers Ionawr 1893. O ganlyniad gallai dderbyn tystiolaeth llygad dyst ei fab am gyflwr y cloddfeydd. Am y pum mis nesaf ymlafniodd Parry yn ddiwyd ym Muenos Aires i geisio sefydlu buddiannau swyddogol y sindicet a bu’n eithriadol lwyddiannus o ystyried yr holl anawsterau a’i hwynebai. Ei brif nod oedd cofrestru ystatudau cyfreithiol y mwynfeydd, tasg a gwblhaodd ym mis Mawrth ond nas derbyniwyd tan fis Awst oherwydd biwrocratiaeth weinyddol llywodraeth y wlad. Ei ail orchwyl oedd cofrestru consesiynau’r sindicet gydag adran mwynfeydd y Llywodraeth, a llwyddodd i dderbyn y dogfennau priodol ar y diwrnod yr oedd yn gadael yr Ariannin ym mis Awst. Yr oedd ei drydedd dasg yn anos, sef llunio cytundebau derbyniol i gyfranddalwyr yn y Wladfa a Buenos Aires. Llwyddodd yn achos y brifddinas ond nid yn y Wladfa. Yn ystod ei arhosiad datblygodd gylch eang o gyfeillion a chydnabod, yn Gymry ac Archentwyr dylanwadol, i ofyn am eu cyngor. Arhosai mewn gwesty cyfforddus, ond derbyniai hefyd groeso yn nhai rhai o drigolion pwysig y ddinas. Yr oedd ar delerau da gyda phennaeth Adran Mwynfeydd y wlad a throsglwyddwyd iddo wybodaeth a chynlluniau am y cloddfeydd aur yn yr Andes. Mynychai eglwysi o wahanol enwadau crefyddol yn rheolaidd a chai ysbrydoliaeth o fod yn y gwasanaethau. Gwahoddwyd ef i deithio i drefi newydd Mendoza a San Juan a derbyn yno groeso swyddogol gan yr awdurdodau a theithio o amgylch y dalaith mewn steil o dan ofal milwyr arfog y Rhaglaw. Ond yr oedd cymylau duon yn casglu ar y gorwel.

Drwy gydol cyfnod ei arhosiad yn Buenos Aires danfonai Parry adroddiadau manwl o’i weithgareddau yn wythnosol i Lloyd George, ond ni dderbyniai ymateb yn ôl gan gadeirydd y cyfarwyddwyr. Ym mis Mehefin yr oedd ei arian yn dechrau prinhau, ond er egluro ei sefyllfa i’r cyfarwyddwyr, ni dderbyniodd nawdd pellach o Lundain. Hyd at fis Mehefin 1894 cadwai Parry ddyddiadur manwl yn cofnodi ei holl brofiadau ers cychwyn ar ei antur ryfeddol i Dde America, ond yn annisgwyl, ac yntau ar ganol ei ymweliad â San Juan, peidiodd ei gofnodi yn y dyddiadur. O ganlyniad ni chofnododd ei amgylchiadau yn ystod tri mis olaf ei arhosiad yn yr Ariannin, ond gellir barnu o gynnwys rhai o’i lythyrau iddo gael ei drin yn annheilwng iawn gan swyddogion y sindicet yn Llundain. Erbyn mis Medi yr oedd Parry yn dlotyn yn Buenos Aires, ac er iddo egluro ei sefyllfa a thaer erfyn fwy nag unwaith am gynhaliaeth, yr unig orchymyn a dderbyniodd oedd y dylai ddychwelyd adref. Gorfu iddo fenthyca arian gan deulu caredig o’r ddinas i dalu am ei lety a thaliadau personol eraill a bu yn hynod ffodus na chafodd ei garcharu ddwy awr cyn ymuno â’r llong i ddychwelyd adref oherwydd nad oedd wedi talu costau cyfreithiol ystatudau’r mwynfeydd. Wedi cyrraedd gartref canfu fod camau wedi eu cymryd i derfynu gweithgareddau’r sindicet a gorfu iddo ddwyn achos cyfreithiol yn eu herbyn i geisio ennill y costau a’r cyflog a oedd yn ddyledus iddo yn ôl ei gytundeb. Yn y diwedd derbyniodd £150 ond gwrthodwyd talu y £70 a fenthycodd yn yr Ariannin.

A dyna oedd terfyn trist y Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate ac ymwneud W. J. Parry â’r fenter. Nid elwodd ef yn ariannol o’r cwmni, fwy na’r buddsoddwyr eraill ym Methesda, ac yr oedd ei fethiant yn gnoc enbyd i’w hygrededd fel gŵr busnes parchus a hyderus. Ni lwyddodd i dalu ei ddyledion fel yr oedd wedi’i obeithio ag elw o’r sindicet. A beth am Lloyd George? Nid oedd pall ar ei yrfa ef fel gwleidydd, waeth beth oedd methiannau’r sindicet. Ceisiodd adfywio’r cwmni yn 1896 ac yng nghwmni dau aelod seneddol arall trefnodd ymweliad â’r Ariannin. Ni fentrodd yntau chwaith i’r cloddfeydd aur yn yr Andes, ond yn hytrach cafodd y tri buddsoddwr daith am ddim i awyrgylch fwynaidd tref Córdoba yn y mynydd-dir. Ni lwyddwyd i adfywio’r cwmni, ac ar 6 Rhagfyr 1900 terfynwyd yn barhaol ar weithgareddau’r sindicet.

Mae’n bur amlwg fod Parry wedi ei drin yn annheilwng iawn gan swyddogion y sindicet er iddo ymlafnio’n galed a didwyll iawn i gadarnhau dyfodol y cwmni. Ond yn y diwedd aberthwyd ef ar allor uchelgais ddidostur Lloyd George a oedd yn grediniol fod holl fethiannau’r cwmni i’w priodoli i lwfrdra Parry, canlyniad a fynegodd mewn llythyr at ei frawd William – ‘I made Parry pretty ashamed of himself for his childishness in coming back’.

Aur Esquel 1
Llun o graffiti yn gwrthwynebu cloddio yn yr Andes heddiw, gyda diolch i’r Parchedig Tegid Roberts, Caernarfon

Pe bai Parry a George yn dychwelyd i’r Wladfa heddiw byddent yn rhyfeddu o weld y gwrthwynebiad cyhoeddus tanbaid sydd yno i gynlluniau i gloddio aur yr Andes drwy ddefnyddio arian byw (mercury) i’w ennill, ac o ganlyniad y peryglon o wenwyno holl ddyffryn Afon Chubut yn y broses.

Ffynonellau

Jean Lindsay.1997. ’Not Eldorado’: W. J. Parry and the Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate. Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, Cyfres newydd, Cyfrol 3. 1997, tt. 136-163.

J. Ll. W. Williams, 2005, W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda; Portread o Gyfrifydd Masnachwr a Hapfasnachwr Cymreig yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 66. tt. 137-167.

Pont Aberogwen

Pont Aberogwen 2
Pont Aberogwen

Beth yw’r cysylltiad rhwng gwaith dur Penydarren â Dyffryn Ogwen yn 1824? Mae’r ateb i’w gael ar y bont haearn a godwyd yng ngheg yr Afon Ogwen yn Aberogwen. Ar y trawst sy’n wynebu’r môr bathwyd y geiriau ‘Cast at Penydarren Iron Works Glamorganshire MDCCCXXIV’. Ystyrir y bont yn un o nifer fach o rai eithriadol arwyddocaol yn hanes adeiladu pontydd haearn yng Nghymru, os nad y byd. Cyfyd nifer o gwestiynau ynghylch ei bodolaeth yn Aberogwen. Pam fod y bont lle y mae a beth oedd ei swyddogaeth? Pwy oedd yn gyfrifol am ei dyfodiad? Beth oedd y rhesymeg dros ddewis pont haearn yn y lle cyntaf, a sut y daethpwyd â hi i’w safle presennol? Gellir ateb rhai o’r cwestiynau hyn ac awgrymu atebion i rai eraill, ond er mwyn ateb y rhelyw rhaid wrth ymchwil fanwl o’r newydd. Dyma, felly, gynnig un dadansoddiad credadwy, ond heb gadarnhad dogfennol, o’r cefndir i adeiladu’r bont yn Aberogwen.

Etifeddodd George Hay Dawkins Pennant stad y Penrhyn yn 1808 ar farwolaeth ei ewythr Richard Pennant, ond ni symudodd i fyw i blasty’r Penrhyn tan 1816 pan fu farw Anne Susannah, gwraig Richard. George Hay oedd yn gyfrifol am adeiladu’r Castell Penrhyn presennol rhwng 1821 a 1836 a chreu’r parc o’i amgylch gyda’r mur uchel yn ei amgáu. Rhan o’r gweithgaredd hwn oedd codi’r bont yn Aberogwen fel y mae’r dyddiad ar ei hystlys yn awgrymu. Yn y cyfnod rhagarweiniol rhwng 1770 a 1810 yr oedd mwy nag un hen ffordd o droedio rhwng Aber a Bangor. Un oedd Ffordd Domas yn croesi yn uniongyrchol ar draws y penrhyn o Aberogwen i Abercegin gan fynd heibio’n agos at leoliad y plasty. Yr ail oedd drwy Landygái, a hon a ddewiswyd, drwy ymgynghoriad a bargeinio rhwng Pennant a swyddogion Ymddiriedolaeth Ffordd Dyrpeg Sir Gaernarfon yn 1777, i gyrraedd Llandygái dros bont Tal-y-bont.

Mae’n eithaf tebygol fod pont flaenorol, o fath, yn croesi’r afon yn Aberogwen, er na welir hynny yn amlwg ar fap George Leigh o stad y Penrhyn yn 1768. Wedi newid cynllun y ffyrdd byddai dyddiau ei defnyddioldeb wedi eu rhifo. Hynny yw tan 1824. Bryd hynny, mae’n debyg, y cychwynnwyd ar gyfnewidiadau enfawr yn Aberogwen i dorri sianel unionsyth i alluogi Afon Ogwen i lifo i’r Fenai yn ddirwystr gan hepgor ei llwybr dolennog gynt drwy Lyn Celanedd. Ac o benderfynu ymhellach i gynnwys llwybr yr afon hyd at bont Tal-y-bont oddi fewn i ffiniau’r parc, yna byddai’n ofynnol cwblhau’r cynllun drwy adeiladu pont newydd yn Aberogwen. Mae’n eithaf tebygol mai penderfyniad George Hay oedd adeiladu pont haearn ar y safle, ond os mai efe a’i gwnaeth, yna mae’n benderfyniad hynod a dweud y lleiaf, oherwydd yr oedd prif gynllunydd pontydd Prydain, Thomas Telford, hefyd yn gweithio yn Nyffryn Ogwen yn ystod y cyfnod hwn. Cydnabu’r ddau ei gilydd yn dda. Onid George Hay oedd cydymaith ifanc Telford yn archwilio’r llwybr gorau i adeiladu’r ffordd bost drwy Ddyffryn Ogwen yn 1810, ac fe gyflwynodd George Hay dystiolaeth arbennig mewn gwrandawiad o flaen Pwyllgor Dethol y Llywodraeth yn 1817 yn cefnogi cynlluniau ei gyfaill. Gellir damcaniaethu y byddai Telford yn rhy brysur yn cyfarwyddo adeiladu Pont y Borth yn ystod y cyfnod hwn i roi ei sylw i brosiect llai cyhoeddus ei arwyddocâd, ond fel un a oedd eisoes wedi adeiladu pontydd o haearn mae’n bosibl ei fod wedi trafod rhagoriaeth codi pont o’r fath yn Aberogwen.

Y bont haearn agosaf i Aberogwen yw Pont Waterloo a adeiladwyd i groesi Afon Conwy ym Metws-y-coed yn 1816, a’i chynllunydd oedd Telford. Bathwyd y pum trawst i’r bont yng ngwaith haearn William Hazeldine (1763-1840) yn swydd Amwythig yn 1815, a’u cludo ar y ffordd bost newydd i Fetws-y-coed i’w gosod ar y safle. Rai blynyddoedd yn gynharach yr oedd Telford wedi cydweithio â Jessup i adeiladu dyfrbont enwog Froncysyllte, gyda’r cafn haearn wedi ei fathu yn lleol yng ngwaith haearn Plas Kynaston. Felly, yr oedd technoleg bathu ac adeiladu pontydd haearn yn cael ei harfer yn y gogledd ddwyrain yn ystod yr un cyfnod, ac mae’n ddirgelwch paham y dewiswyd adeiladu pont yn Aberogwen a fathwyd yng ngwaith dur Penydarren a oedd gryn gant a hanner o filltiroedd i ffwrdd o’r safle. Efallai bod cyfansoddiad y bont ei hun yn cynnig un ateb.

Lluniwyd y bont o dri thrawst haearn addurnedig, 350 troedfedd (107 medr) eu trawsfesur (diamedr), sy’n cynnal troedffordd gul 8.6 troedfedd (26 medr) o led. Mae’r addurn ar y trawstiau ar ffurf latis cymhleth mewn dwy res, un uwchlaw’r llall, gyda chynllun yr uchaf yn llawer brasach na’r isaf. Yr hyn sy’n nodedig am y bont yw iddi gael ei bathu fel un cyfanwaith perffaith, sy’n adrodd cyfrolau am orchest y crefftwyr a’i bathodd. Eu gallu oedd gweld y cyfanwaith y tu chwith allan, a’i ben i lawr megis, yn y mowld tywod anferth a chymhleth a grëwyd gyda medrusrwydd arbennig i dderbyn yr haearn tawdd, ac yna’r grefft o dywallt y metel i redeg i lenwi pob manylyn yn y mowld cyn iddo oeri a difetha’r holl gynllun. Ystyria un arbenigwr, sydd wedi astudio’r bont yn fanwl, y byddai’r mowld tywod wedi cymryd wythnos i’r ‘patent makers’ ei adeiladu, ac y byddai’n eithriadol anodd yn dechnegol i ailadrodd eu gorchest mewn unrhyw ffowndri fodern heddiw.

Penydarren
Delwedd o waith dur Penydarren

Pont arbennig iawn ei chrefftwaith a dweud y lleiaf, ond sut yn y byd mawr y cludwyd cyfanwaith mor enfawr, trwm a thrwsgl o Benydarren i Aberogwen? Gyda llong o Gaerdydd, bur debyg, ond beth am y daith o 30 milltir rhwng y ffowndri a’r porthladd? Un o bedair ffowndri ym Merthyr oedd Penydarren, ac yr oedd gan y fwyaf a’r pwysicaf ohonynt, gwaith dur Crawshay yng Nghyfarthfa, ei chamlas breifat at ei defnydd. Cytunodd y tair ffowndri arall i adeiladu tramffordd ychydig dros naw milltir o hyd o Ferthyr i Abercynon yn 1802, tramffordd sydd o ddiddordeb oherwydd ei bod yn cydoesi â’r un gymharol a adeiladwyd gan Richard Pennant rhwng chwarel y Penrhyn a phorthladd Abercegin. Mae’n amheus y gellid bod wedi defnyddio’r dramffordd gynnar hon i drosglwyddo llwyth a oedd mor anhylaw, o gofio bod ei llwybr mor droellog a serth ac yn fyr o gyrraedd ei nod yng Nghaerdydd. Serch hynny, er diddordeb pellach, ond amherthnasol i hanes y bont, hon oedd y dramffordd a ddefnyddiwyd i redeg injan stêm Trevethick yn 1804, yr injan stem gyntaf yn y byd a deithiodd y naw milltir rhwng Merthyr ac Abercynon ar gyflymder o bum milltir yr awr i ennill her o £1000 am ei gorchest.

Nid oes rhaid ymhelaethu ymhellach, mae pont Aberogwen lle y mae er gwaethaf pob dirgelwch yn ei chylch. Mae’n rhaid bod manylion penodol ei bodolaeth i’w darganfod yma yng Ngwynedd neu yn ne Cymru, ond am y tro rhaid bodloni ar ddamcaniaethau megis yr uchod hyd oni y daw ffeithiau i’w gwrthbrofi.

Gwybodaeth gan  Griff C. Morris, Rhos y Nant, Bethesda

Bodforus

Dyma gyfraniad arall gan gyfrannwr gwadd sef Yr Athro Iolo Wyn Williams, gynt o Dal y Cae, Tregarth ond yn awr o Fangor.

Bodforus
Bodforus

Mae  archwilio a chofnodi gam wrth gam fy nghoeden deulu wedi datgelu ffeithiau cwbl annisgwyl am hanes fy llinach i. Cefais fy magu yn y Bermo yn fab i brifathro’r ysgol gynradd leol yno, y prifardd W. D Williams. Roedd yntau wedi ei eni a’i fagu yng Nglanrafon ger Corwen yn yr hen Sir Feirionnydd. Prin y disgwyliwn ddarganfod fod  un rhan o’m tylwyth yn hanu o Ddyffryn Ogwen.

Mae’r cofnod hwn yn ymwneud â Morris Jones, yr  ‘hen broffwyd’ fel y’i gelwid, a drigai ym Modforus ar fin y ffordd bost ger Braichmelyn. Ganed yr hen broffwyd yn 1782, ym Mraich y Cafn, plwyf Llandygái  medd un ffynhonnell ,  lleoliad bryd hynny a fyddai’n agos at ymyl y chwarel a ddatblygodd ychydig yn ddiweddarach yn chwarel y  Penrhyn.  Yr oedd yn un o ddeuddeg o blant Sion William (B)ellis o Fraich Talog, Tregarth. Ceir disgrifiad manwl iawn o osodiad Morris a’i frawd Thomas  gan y Parch Griffith Jones , Tregarth, fel dynion ‘yn gryfion iawn nid corachod dan size,  pob un yn ddwy lath o hyd, yn wrhyd. Yr oeddynt yn esgyrniog iawn a chymalau mawr, eu crwyn yn llac amdanynt, fel na pe buasent eu llond. Yr oedd Morris yn fwy ac yn lletach na Thomas yn 10 ugain neu 11 ugain o bwysau’.  Mae’n rhyfeddol fel mae manylion o’r fath yn creu darlun annisgwyl o’r gwrthrych tra bo manylion mwy perthynol am amgylchiadau ei waith a’i deulu yn llawer anos eu canfod.  Yr oedd yn briod â Catrin, merch o Ddolwyddelan, a ganed iddynt ddeg o blant – naw bachgen ac un ferch . Fel Morris Jones, Y Chwarel, yr adweinid ef gyntaf , ond wrth i’w deulu ehangu llwyddodd i gael prydles ar ddarn o dir gan yr Arglwydd Penrhyn  a chyda benthyciad ariannol gan hen Gristion o’r enw Owen Jones, Machine, adeiladodd ei gartref ym Modforus.  Trigai cyfanswm o bymtheg person yn y tŷ ar un cyfnod. Ymfudodd pump o’r meibion America a bu farw dau fab arall cyn eu rhieni. Chwarelwr oedd Morris wrth ei alwedigaeth ac mae’n rhyfeddol sut y llwyddodd i ddilyn gyrfa eithriadol lwyddiannus fel pregethwr a pharhau i weithio yn ddyddiol yn y gloddfa.

Fel ‘yr hen broffwyd’ y cyfeirid at Morris Jones yn Nyffryn Ogwen ond adwaenid ef hefyd fel y Parch Morris Jones, Jerusalem.  Ef oedd gweinidog cyntaf capel Jerusalem, prif gapel y Methodistiaid Calfinaidd yn y pentref.  Ond sut y bu i’r gŵr distadl, ond ffyddlon hwn, gyrraedd i’r  fath offeiriadaeth?  I ateb hynny mae angen ceisio gosod Morris Jones o fewn cyd-destun ei gyfnod. Fel cynifer o ŵyr o bob oedran drwy Gymru ar dro’r ddeunawfed ganrif cael ei achub wnaeth Morris Jones. Adroddir ei fod ef a’i gyfoedion ar y ffordd i dafarn neilltuedig yn Nhyn y Maes pan gafodd dröedigaeth a newidiodd gwrs ei fywyd.  Oddeutu 1812 y dechreuodd bregethu pan oedd yn ŵr aeddfed 30 oed. Nid ar chwarae bach y byddai dynion yn penderfynu mynd i bregethu yn nyddiau maboed i gyflwyno dogma gaeth ysbrydol i gymdeithas  Gymreig a bortreadwyd fel un eithriadol annuwiol ar derfyn y ddeunawfed ganrif.  Mae Llechidon yn rhagymadrodd ei lyfr ar enwogion Llanllechid a Llandygái , a gyhoeddwyd yn 1866, yn hallt iawn ei feirniadaeth o lacrwydd ac oferedd y gymdeithas leol cyn dyfodiad crefydd i buro’r awyrgylch.  Mewn tai a ffermydd y cynhelid y cyfarfodydd crefyddol cyntaf ac enwir aelwydydd Lôn Isaf, Abercaseg, Tai’n y Coed a Braich Talog fel rhai o’r mannau cychwynnol.  Roedd y Felin Isaf yn Llandygái hefyd yn gyrchfan nodedig i’r efengylwyr cynnar. Hwn oedd cartref John Williams, un o brif sylfaenwyr Anghydffurfiaeth yn yr ardal a  gŵr a ddioddefodd gam eithriadol yn 1787 pan orfodwyd ef gan Samuel Worthington, perchennog y Felin Isaf a Chrynwr wrth ei ddaliadau crefyddol, i adael ei gartref oherwydd y mynnai bregethu yn y tŷ. Gorchwyl mwy peryglus  fyddai pregethu yn yr awyr agored a chofnodir fel y lluchiwyd cerrig at George Lewis wrth iddo bregethu yn Nhregarth yn 1784 wedi i’r si fynd ar led ei fod yno i ‘dwyllo’r’ bobol. Yn Llanllechid oddeutu’r un amser ymosodwyd ar bregethwr arall gan dri dyn wrth bregethu i griw a ymgasglodd ger fynedfa’r eglwys.

Perthynai Morris Jones i gyfnod ychydig mwy goddefgar  pan oedd yr enwadau yn sefydlu addoldai sefydlog yn y dyffryn.  Cychwynnodd bregethu gyda’r Annibynwyr cyn ymuno â’r trefnyddion Calfinaidd yng nghapel Carneddi  yn 1817, ond yna yn 1842 ymaelododd â chapel newydd Jerusalem pan gafodd ei agor fel addoldy pwysicaf yr enwad yn yr ardal. Ystyrid ef yn bregethwr grymus gyda ‘llais clir a soniarus’ a cheir nifer o bortreadau diddorol sy’n cwmpasu ei gyfraniad fel negesydd yr efengyl. Disgrifir ef gan Hugh Derfel fel ‘dyn dirodres ymdrechgar dros Grist ac yn gynghorwr da bob amser’.  Cyfeirir at ei ddull syml a ffraeth o draddodi ac amlygir ei  fod yn ddoeth a phwrpasol  ei gyfraniad er na fyddai’n pregethu am fwy na chwarter awr. Yn yr holl deyrngedau pwysleisid nad oedd yn ddyn ‘dysgiedig’ ac mae Llechidon braidd yn ddifalch wrth gyfeirio nad oedd ‘wedi ei gynysgaethu â rhyw dalentau dysglaer iawn;  eto yr oedd yn meddu ar ddoniau neilltuol, a chawn ambell waith y meddyliau mwyaf ardderchog ganddo, teilwng o enaid gwir fawr’.  Pwysleisir fwy nag unwaith ei ffyddlondeb a’i deyrngarwch ond canfyddir nifer o hen gyfeiriadau digon gwasaidd ymysg y canmol, rhai megis na chafodd ‘fanteision  addysg ond llafuriodd trwy lawer o anfanteision’, neu ei fod ‘yn dalentog a byddai ganddo weithiau ambell ruthr o huawdledd a synnai bawb’.

Ar gychwyn ei yrfa yr oedd  yn deithiwr mawr yn ‘brasgamu’ hyd fynyddoedd ei gymdogaeth haf a gaeaf i ledaenu ei neges.  Ar lawer Saboth byddai’n cychwyn am Gwm Eigia ac wedi cyrraedd y mynydd tynnai ei esgidiau i groesi’r Aryg cyn esgyn i lawr i Gwm Eigia a Chedryn i bregethu. Am flynyddoedd bu’n cerdded i bregethu yn Llanberis – pregeth yn y bore yn Nrws y Coed, am ddau yn Llanberis,  ac yn yr hwyr oedfa yn Nhai Duon.  Teithiai yn aml i Ddolwyddelan, cartref genedigol ei wraig, a chyfeirir ato fel sefydlydd cyntaf yr enwad yn yr ardal honno. Golygai  cerdded i gadw rhai o’r cyhoeddiadau hyn gychwyn o Fodforus am dri yn y bore a chyrraedd gartref wedi naw yn y nos. Mae’n amlwg y byddai’n cael ei dalu am yr oedfaon hyn er y byddai’r tâl yn amrywio’n  fawr o le i le yn dibynnu ar gryfder yr achos. Fel y nododd un o’i gofianwyr  ‘pan oedd yr achos yn isel yn nechreuad ei weinidogaeth bu yn mynd i bell ffordd a chael ond 1s 6c am ei lafur a gwyddus un tro ond 6c’.

Yn ddiweddarach yn ei yrfa wedi iddo ennill ei blwyf fel pregethwr poblogaidd, gallai deithio yn llawer mwy cyfforddus mewn cerbyd, yn arbennig wedi i ffordd fawr Telford gael ei hagor rhwng 1820 ac 1825. Yn ddiweddarach fyth yn ystod deng mlynedd olaf ei oes roedd y rheilffordd wedi ei hadeiladu rhwng Caer a Chaergybi gan ledaenu maes ei genhadaeth i weddill Gogledd Cymru. O ganlyniad bu’n pregethu cyn belled â’r Bala, Sir y Fflint ac unwaith yn Lerpwl.   Ar un o’i deithiau  i bregethu y mabwysiadodd ei enw fel ‘yr hen broffwyd’ . Yr oedd ef a chydymaith yn teithio mewn coets i Sir Fôn. Cyn croesi Pont y Borth aeth y gyrrwr i’r dafarn am lymaid. Proffwydodd Morris  Jones y byddai’r goets yn troi drosodd wrth groesi’r bont a phenderfynodd mai gwell fyddai iddo ef a’i gydymaith ei cherdded ar droed. Yn ebrwydd, troi drosodd fu hanes y goets gan gadarnhau rhagwelediad proffwydol y pregethwr.

Mae’n debyg y symudodd Morris Jones ei aelodaeth o gapel Carneddi i gapel newydd Jerusalem  pan agorwyd yr addoldy ym mis Hydref 1842. Ni chymerodd ran yn y pregethau a  ddigwyddodd dros ddau ddiwrnod a hanner i ddathlu’r amgylchiad ac mae’n amlwg mai gweinidog mewn enw yn unig ydoedd  hyd oni’r ordeiniwyd ef i’r weinidogaeth yn 1845 pan oedd yn 65 oed.  Ef felly oedd gweinidog cyntaf Jerusalem o 1845 hyd 1860 pan ddilynwyd ef gan y Parch Josiah Thomas.  A dderbyniai dâl am ei swydd nid oes gofnod,  er bod mantolen ariannol blynyddoedd cyntaf y capel yn wybyddus. Mae’n amlwg fod parch enfawr i Morris Jones yn y capel, fel yn y gymdogaeth, ac adlewyrchir hyn yn y teyrngedau a ymddangosodd wedi ei farwolaeth yn ŵr pedwar ugain oed yn 1862. Mae’r disgrifiad o’i gladdedigaeth a ymddangosodd yn y Faner ar Fai 28ain, 1862 yn werth ei ddyfynnu yn llawn nid yn unig oherwydd ei fod yn tanlinellu parch yr ardal at yr ymadawedig ond hefyd oherwydd ei fod yn ddarlun o drefn gosgordd angladdol yn Nyffryn Ogwen yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg: ‘ymgynullodd y dyrfa fwyaf a welsom erioed mewn claddedigaeth yn y gymdogaeth hon, yn weinidogion, diaconiaid, a chyfeillion i hebrwng ei weddillion i’w hir gartref. Cychwynnodd oddi wrth y tŷ tua dau o’r gloch, pryd y darllenodd  ac y gweddïodd y Parch Josiah Thomas. Yna ymffurfiwyd yn orymdaith drefnus, tua 30 o weinidogion o bob enwad crefyddol yn gyntaf; yna y diaconiaid o bob enwad; yna y cantorion, pa rai a ganasant ar hyd y ffordd, yn y capel, a’r eglwys ac wrth y bedd; y nesaf yr elor; yna teulu y trancedig; yna y dyrfa yn gyffredinol. Aethpwyd felly yn arafaidd i gapel Jerusalem, pa un a gafodd ei orlenwi.  Bernir fod y gynulleidfa o 12 i 15 cant’. Fel mesur o lafur Morris Jones yn Jerusalem casglodd yr aelodau £32 i roddi cofadail deilwng ar ei fedd ym mynwent Glanogwen.

Er bod Morris Jones wedi ymgysegru ei fywyd i ddilyn ei  geidwad ysbrydol yn ei fywyd bob dydd wynebai awdurdod meistri bydol ei gymdeithas.  Adroddir stori deuluol fod dau o’i feibion, Robert a Moses, wedi mynd i botsio i afon Ogwen ac iddynt gael eu dal gan y ciper. Llwyddasant i ddianc drwy foddi ci y cipar ond yr oedd eu henwau yn wybyddus a byddai disgwyl canlyniadau difrifol i’r drosedd gan y byddai stad y Penrhyn yn hawlio perchnogaeth pob ysglyfaeth a physgodyn ei thiriogaeth. Y canlyniad oedd i’r ddau frawd ymfudo i America oddeutu 1846 gan briodi yno a chychwyn llinach Americanaidd y teulu.  Mae’n ddiddorol sylwi fod ymadawiad y ddau frawd yn cyd-daro o fewn blwyddyn fwy neu lai i gychwyn gyrfa eu tad fel gweinidog capel Jerusalem.

Mab arall i Morris Jones oedd John a oedd wedi ymsefydlu yn nhyddyn Cefn ‘Rynys ym Mynydd Llandygái. Merch iddo ef, sef Jane Jones,  a symudodd i fyw i Lanrafon, Corwen, a phriodi â Thomas Williams, mab y siop, a thrwy hynny gysylltu fy llinach i gyda’r rhan hon o’r hen Sir Feirionnydd.  Ond stori arall i’w hadrodd fyddai honno!

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau  Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

William Parry (Llecheidon). 1867. Llenyddiaeth ac Enwogion Llanllechid a Llandegai. Dolgellau.

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dr Dafydd Roberts, Cae’r Wern.

R.O. 1886. Cofiant y Parch Morris Jones, Rhen Broffwyd, Jerusalem, Bethesda.  Bethesda

Cyfleusterau angenrheidiol

Mae cofnodi rhestr o adeiladau atodol a oedd yn rhan o gyfleusterau angenrheidiol mewn tai yn Nyffryn Ogwen yn dasg anodd bellach oherwydd diflannodd y mwyafrif wrth i’r tai gael eu moderneiddio a’r gwasanaethau gael eu cynnwys dan yr un to. Yr adeiladau perthnasol oedd y cwt glo, yr ystafell ymolchi a’r tŷ bach, cyfleusterau a fyddai gan amlaf y tu allan i’r tŷ yn arbennig mewn rhesi tai unffurf eu hadeiladwaith. Mewn ffermdy sylweddol megis Coetmor, a adeiladwyd yn 1875, lleolwyd yr ystafell ymolchi, a oedd hefyd yn gwasanaethu fel washiws, y tu allan i’r drws cefn, a chuddiwyd y tŷ bach y tu draw i gornel gul ddisylw.

Gwern Go Isa
Lle chwech Gwern Gof Isaf

Mantais fawr y ffermdai oedd y gellid lleoli’r tai bach beth pellter oddi wrth y tŷ, a’u gosod yn aml uwchlaw ffos ddŵr y gallai gwyntoedd teg ei awyru. Dyna gyfleuster na ellid ei drefnu mor gyfleus mewn rhesi tai yn y pentref wrth gwrs. Yng Nghoetmor yr oedd ail gyfleuster uwchlaw’r domen dail, ond nid oedd hon ar gyfer defnydd gwahoddedigion i’r tŷ, ond yr oedd ei chynnwys yr un mor ddefnyddiol ar gyfer priddo’r ardd a’r caeau. Does ryfedd fod Coetmor yn enwog am ei thatws!

Ar waelod yr ardd yr oedd y tai bach fel arfer, ond prin fod un o’r adeiladau hollbwysig hyn wedi goroesi erbyn hyn heb gael eu trosi yn siediau aml bwrpas. Er yn llawer llai na’r cwt glo yr oedd eu hadeiladwaith yn

Lle chwech Llanllechid
Lle chwech yn Llanllechid

fwy cymesur, a’r to wedi ei doi â llechi pwrpasol a fesurai naill ai 10×5 neu 12×6 modfedd. Roedd y llechi hyn wedi’u hollti’n arbennig ar gyfer y math hwn o gyfleuster gan y bechgyn bach a fyddai’n dysgu eu crefft yn Chwarel y Penrhyn. Cyn dyddiad sefydlu system carthffosiaeth gymunedol ar lan Afon Ogwen yn Nolgoch oddeutu’r 1850au , arferid gwagio carthion y tai bach gan gasglwr yn gyrru trol o un stryd i’r llall. Dyna swydd na fyddai rhestr hir o ymgeiswyr yn cystadlu am ei llenwi bid sicr!

 

 

Cwt glo Dolgoch
Cwt glo Dolgoch

Y cwt glo yw’r adeilad sydd wedi goroesi yn bennaf hyd heddiw. Mewn rhesi tai cynnar a adeiladwyd cyn 1850 yn y tir agored, megis Caeberllan neu Ddolgoch, lleolwyd y cytiau diaddurn hyn yn y fynedfa i’r ardd mewn safle cyfleus i’w cyflenwi a’u gwagio gan wraig y tŷ. Adeiladwyd nifer o’r cytiau hyn o bennau llifio llechi bras gyda chrawiau anghymesur yn do arnynt, megis yn yr enghreifftiau yng Nghaeberllan. Mewn llawer o resi tai diweddarach a adeiladwyd ar diroedd mwy cyfyng, megis y rhai ar lethrau serth y Gerlan sy’n dyddio o chwedegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, yr oedd cynllunio’r cwt glo yn fwy problemus.  Yr ateb yno, wrth gwrs, oedd  lleoli’r cwt glo mewn cloddfa danddaearol yn y llethr yn union gyferbyn â’r drws cefn, megis yn Stryd y

Cwt Glo Tai'r Berllan
Cwt glo Caeberllan

Ffynnon a Stryd Goronwy.  Cynllun tebyg oedd yn Stryd Hir, Gerlan, ac yno mae cwt enwocaf, er mwyaf ysgeler ei hanes yn Nyffryn Ogwen, lle carcharwyd mam y llenor Caradog Pritchard. Fel gweddill y rhesi tai adeiladwyd y cwt hwn yn rhan o wal y cae sydd dros y ffordd i’r tŷ.

Mae un adeilad domestig arall sy’n haeddu sylw yn Nyffryn Ogwen a hwn yw’r cwt rhew a adeiladwyd ym Mryn Meurig Mae’r adeilad bellach yn furddun ond fe dybir ei fod unwaith yn storfa ar gyfer rhewi bwyd, math o ragflaenydd i rewgelloedd ein cyfnod ni. Adeilad unigryw fyddai hwn wrth gwrs ac nid yw’n gyd-ddigwyddiad y cynlluniwyd Bryn Meurig ar gyfer un o giperiaid y stad.

Mewn cymhariaeth â rhesi tai ym Methesda mae gan rai o brif resi tai Mynydd Llandygái gyfleusterau tra gwahanol. Cymharer er enghraifft stryd megis Llwybr Main gyda Stryd Goronwy yn Gerlan, dau ddatblygiad sy’n cydoesi fwy neu lai. A derbyn fod tirwedd y ddau ddatblygiad yn bur wahanol – Llwybr Main ar dir gwastad a Stryd Goronwy ar lethr serth – yr oedd amcan y ddau ddatblygiad mor wahanol. Yn Gerlan y bwriad oedd cywasgu’r nifer mwyaf o dai i lain cymharol fychan o dir, tra yn y Mynydd adeiladwyd stryd o dai dwbl gydag acer o dir yn gysylltiedig. Yr adnodd pennaf felly oedd y tir a fyddai’n galluogi’r deiliad i ychwanegu elfen hunangynhaliol at eu bywoliaeth drwy gadw mochyn, ychydig o ddefaid, neu hyd yn oed fuwch, yn ogystal â dilyn galwedigaeth yn y chwarel. Yn Gerlan perthynai’r tir i ddatblygydd annibynnol a rhaid oedd cywasgu’r tai er mwyn ennill y gorau o’r datblygiad. Ym Mynydd Llandygái stad y Penrhyn oedd y perchennog, fel yng ngweddill y plwyf,  ac o ganlyniad nid oedd gofyn cyfyngu ar faint y cynllun.

Ffynhonnell

Gwybodaeth ychwanegol gan Wyn Roberts, Tregarth.

Tai’r Mynydd

Y mae gan Tai’r Mynydd arwyddocâd arbennig yn hanes cymdeithasol Dyffryn Ogwen. Yn dra anffodus er hynny, dinistriwyd adfeilion y tai ar y safle hwn mewn gweithred gwbl ddianghenraid gan berchennog nad oedd yn sylweddoli pwysigrwydd hanesyddol y safle.  Y tai oedd un o’r enghreifftiau cynharaf yn Nyffryn Ogwen o’r hyn y cyfeirir ato fel pensaernïaeth nawddogol gan berchennog gwreiddiol stad y Penrhyn,  Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn.

Fel  perchennog chwarel Cae Braich y Cafn, a oedd yn datblygu’n gyflym  nepell i’r de o safle Tai’r Mynydd, mae’n siŵr y byddai Pennant wedi bod yn ymwybodol  o brinder tai i gartrefu ei weithlu mewn ardal a oedd mor wledig â Dyffryn Ogwen. Wrth deithio yn yr ardal yn 1804 meddai  Bingley –‘in different parts around are scattered  the whitwashe cottages of the workmen, built from the designs of Mr Wyatt’, a rhwng 1790 ac 1800 cofnodir fod Pennant wedi  adeiladu deugain o dai a oedd yn cynnwys chwedeg tri o anheddau byw.  Mantais fawr yr arglwydd oedd fod ganddo’r cyfalaf i adeiladu tai a’i fod hefyd yn berchen ar rannau helaeth o dir yr ardal. Yn 1798 adeiladodd res o wyth tŷ ar glwt agored o’r comin ym Mynydd Llandygái. Adnabyddid y safle fel Tai’r Mynydd ac mae’r enw wedi goroesi yn enw’r  ffordd sy’n arwain at y lleoliad sydd wedi ei leoli rhwng Hirdir a’r Gefnan.  Terfynir y ffordd gan domennydd  presennol chwarel y Penrhyn ac o’r bron na thraflyncwyd  yr holl safle gan eu hymlediad bygythiol.  Mae’n bur debyg mai cynllunydd y tai oedd Benjamin Wyatt, prif asiant Stad y Penrhyn yn y cyfnod. Datblygiad gwerinol iawn fyddai hwn mae’n siŵr o’i gymharu â chynlluniau cyfoesol, mwy mawreddog Wyatt yn Ogwen Banc a Phenisa’r Nant ar gyfer  Anna Susannah,  gwraig Richard Pennant.

Cynlluniwyd Tai’r Mynydd ar gyfer chwarelwyr cyffredin ac o’r herwydd yr oedd cynllun rheolaidd a chyson yr holl safle yn unigryw o safbwynt eu gosodiad pensaernïol. Roedd y cysyniad hefyd o dai ar gyfer y gweithwyr  hefyd yn un newydd a phwysig yn hanes yr ardal. Adeiladwyd y tai yn rhes gyflawn o fythynnod un llawr syml, i gynnwys dwy ystafell a chroglofft uwchlaw. Adeiladwyd y rhes gyda cherrig bras ac roedd arnynt doeau o lechi. Roedd safon yr adeiladwaith  felly yn uwch na’r anheddau gwael a geid yn rhannau helaethaf  Cymru yn y cyfnod, gan gynnwys Dyffryn Ogwen.  Nodwedd

tai'r mynydd 1889 a
Cynllun Tai’r Mynydd yn 1889. Map OS 1889.

arbennig y tai oedd bod stribed hir a chul o dir o flaen bob uned gan gyflawni  undod rheolaidd i’r holl gynllun. Mesurai stribed yr ardd hiraf ychydig dros 55 metr o hyd wrth ddeg metr o led yn fras  (18 x 3 llath).  Mae cynllun rheolaidd yr holl safle yn dra gwahanol i gynlluniau bythynnod cyfredol a oedd gerllaw’r datblygiad. Mae’n wir fod gwahaniaeth sylfaenol  rhwng  gosodiad rheolaidd rhes o dai unffurf a bythynnod unigol , megis y rhai a safai yn gymharol agos at Dai’r Mynydd yn Braich, Talgae a Thregarth.  Roedd clwt o dir afreolaidd ei gynllun ger y bythynnod hyn a fyddai’n llai nag acer ei faint. Cymharer, er enghraifft,  gynllun rhif 62 yn Nhregarth oedd a dau lain perthynol yn mesur ychydig yn fwy nag un acer o faint, gydag un o’r unedau unigol rheolaidd ei gynllun yn Nhai’r Mynydd.

Fig6 Tregarth Bryn C
Bythynnod Tregarth yn 1768 – rhan o Arolwg Richard Pennant o stad y Penrhyn – Drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor – Archif Penrhyn ychwanegol 2944

Mae’n ddiddorol sylwi mai yn Arolwg stad y Penrhyn yn 1768 cyfeirir at y clytiau bychan sy’n gysylltiedig â’r bythynnod fel ‘gardd’ a dyna yn ogystal  oedd swyddogaeth y lleiniau hir gul yn Nhai’r Mynydd.

Sut felly y cyrhaeddodd yr aderyn brith hwn i ganol y brain ar lethrau Mynydd Llandygái? Mae’n bur debyg y dylid chwilio am gynsail i gynllun Wyatt o gyfeiriad y tu allan i Dyffryn Ogwen.  Ac y mae dau ddewis posibl,  y naill fel y llall heb ffeithiau i’w cadarnhau. Yn gyntaf gallasai Wyatt fod yn gyfarwydd â chynlluniau y ‘burgages’, sef gerddi y dinasyddion ym mwrdesdrefi  concwest Edward y cyntaf yng Nghymru.  Yng Nghaernarfon  ac yng Nghricieth mesurai’r gerddi rheolaidd hyn ychydig llai nag wyth llath mewn hyd wrth bump llath mewn lled tra bo gerddi Biwmares yn wyth llath wrth oddeutu tair llath. Mae’n annhebygol, er nad yn amhosibl, y gwyddai Wyatt am y gerddi hyn, ond mae eu maint a’u lled afreolaidd yn debygol o fynd yn erbyn eu derbyn fel y llinyn mesur cywir.

Jamaica
Stad Coates yn Jamaica 1775. Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor – Mapiau Penrhyn S 2788, drwy garedigrwydd a chaniatâd. Plan of Coate’s Estate in the parish of Clarendon, Jamaica, the property of John Pennant Esq, surveyed by Rome and Burton at thr request of John Shirkle Esq, 1775 – scale 1 inch to 10 chains.

Yr ail ddewis fyddai edrych tuag at stadau siwgr teulu’r Penrhyn yn Jamaica. Yn y stadau hyn yr oedd y caethweision wedi’u lletya mewn tai unigol gyda’r hawl i ddefnyddio gardd ar gyfer plannu llysiau.  Er mae’n debyg nad ymwelodd Pennant yn bersonol â Jamaica yr oedd yn gyfarwydd â gweld cynlluniau map o’i eiddo yno, ac fel perchennog ystyrir ei fod yn ddylanwadol iawn yn cyfarwyddo  gofalaeth ei ystadau. Dywedir ei fod hefyd yn dra ymwybodol  o anghenion sylfaenol ei gaethweision o ran llety, bwyd a iechyd cymharol dda. Wedi’r cyfan, roedd pob caethwas yn fuddsoddiad ariannol i’w warchod. Yn Jamaica, yn ôl y sôn, ar derfyn pob blwyddyn derbyniai pob caethwas  ddogn o rym fel math o ‘dal’ bonws am ei lafur di dal. Gallasai’r caethwas hirben werthu ei ddogn i eraill, a chyda  caniatâd y perchennog, ddefnyddio’r arian i brynu rhandir ychwanegol gan roddi iddo elfen o hunangynhaliaeth yn ei ymdrechion i gynnal ei deulu, ond heb eto ei alluogi i ennill ei ryddid. Mae nifer o fapiau  o blanhigfeydd John Pennant, tad Richard, yn dyddio o gyfnod 1770-75 yn Jamaica. Mae un cynllun penodol  o Stad Coate’s ym mhlwyf Clarendon yn dangos yn eglur raniadau tir y stad, ac mae rhanbarth arbennig wedi’i neilltuo ar gyfer defnydd y caethweision (dynodir â W ar y map). Gwelir fod y rhanbarth hwn  wedi’i rannu yn leiniau hirgul tra bo tai y caethweision mewn rhandir cyfagos (dynodir â X ar y map).

Jamaica 2
Manylyn o fap Stad Coates uchod yn dangos rhandiroedd y caethweision

Gellir awgrymu mai y math hwn o drefniant gweinyddol o Jamaica oedd y cynsail i gynllun Richard Pennant yn Nhai’r Mynydd yn 1798 ac mai hwn oedd y cynsail o haelioni awdurdodol a ddefnyddiwyd  gan stad y Penrhyn fel  templed ar gyfer adeiladu y Gefnan yn 1843, ac  eto yn 1862 yn natblygiad cynhwysfawr, ond unffurf, cynllun Tan y Bwlch a Llwybr Main. Fel yn Jamaica, felly hefyd ar Fynydd Llandygái, y tenant drwy ei lafur oedd yn gyfrifol am adeiladu’r tŷ a chynnal yr ardd, ac yn Nyffryn Ogwen eu ‘braint’ oedd cael byw yn y tŷ hyd at derfyn y les cyn i’r stad ail berchenogi’r adeilad.  Wrth i Pennant gynllunio Tai’r Mynydd tybed faint o ymwybyddiaeth ddyngarol  Samuel Worthington, ei gyfaill o Grynwr a’i gyd ddiwydiannwr o Lerpwl, a’i dylanwadodd?  Ynteu ai gwell fyddai derbyn mai cymhelliad pennaf y cynllun oedd cyfrannu at hunan-les nawddoglyd Richard Pennant?

Ffynonellau

Gwybodaeth bersonol gan E H Douglas Pennant, Llandygái a thrafodaeth berthnasol gyda Rhian Parry, Porthaethwy.

Judith  Alfrey. 2001.  Rural Building in Nineteenth Century North Wales; the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis,,CXLVII (1998), 199-216

A.H. Dodd  1968. A History of Caernarvonshire 1284-1900. Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. Dinbych

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Y PARCH ELIAS OWEN (1833-1899)

Dyma gyfraniad gan un arall o’n cyfranwyr gwadd sef Dilwyn Pritchard, Rachub sy’n gadeirydd Cymdeithas Hanes Llanllechid a Rachub.

Er bod ysgol ddyddiol wedi ei chynnal  ar safle’r Eglwys yn Llanllechid ers o leiaf 1789 fe benderfynwyd  ym 1828 gwario £155 11s.11c ar adeiladu ysgol newydd ar dir a roddwyd gan Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan. Roedd y safle gryn hanner milltir o’r eglwys ac ar ganol y sgwâr yn Rachub. Derbyniwyd  y byddai rhaid cyflogi athrawon trwyddedig gan mai athrawon didrwydded fu’n gyfrifol am addysg y plwyfolion. Bu’r ysgol yn agored hyd at 1953 pan adeiladwyd ysgol newydd ger Maes Bleddyn. Addaswyd yr adeilad ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf fel fflatiau i’r henoed.

ADDYSG YN Y PLWYFI

New Picture (13)
Elias Owen

Yng nghanol y ddegawd 1850au cyrhaeddodd prifathro newydd i’r ysgol. Ganwyd Elias Owen yn Llandysilio, Sir Drefaldwyn ac er ei fod yn ddi-Gymraeg, o fewn mater o wythnosau siaradai Gymraeg fel un o’r brodorion. Fe wasanaethodd yr ysgol hyd at 1871. Dyma ei unig swydd fel athro.

Cafodd ef ei addysg yn ysgol genedlaethol, Llanidloes, cyn mynd ymlaen i addysg uwch mewn coleg addysgu ysgolfeistri dan nawdd yr eglwys, sef, yr Oxford Diocesan Training College for Headmasters, ger Rhydychen. Ym 1868 derbyniwyd ef fel myfyriwr allanol gan Goleg y Drindod Dulyn a  llwyddodd i ennill gradd B.A. dosbarth cyntaf ym 1871. Ym 1878 cwblhaodd ef a’i ddau frawd, Elijah a Timothy gwrs Meistr gan ennill graddau uchel o Ddulyn. Ym 1863 roedd Elijah yn brifathro ar ysgol Glan Ogwen, Bethesda.

Ym1846 penododd y Llywodraeth arolygwyr i edrych ar y maes addysg drwy Gymru, ac fe adnabyddir yr adroddiad bellach fel Y Llyfrau Gleision. Yn ei gyfrol Hynafiaethau  Llandegai a Llanllechid nodai Huw Derfel fod dwy ysgol y Wladwriaeth o fewn y ddau blwyf, yn Llandygái a Llanllechid, aiff ymlaen i honni fod y ddwy yn ysgolion llwyddiannus. Y rheswm dros honiad Huw Derfel yw na chafodd yr un o’r ddwy ysgol sylw gan yr arolygwyr, hynny yn wahanol i fwyafrif o ysgolion Cymru. Dyma ddywed Derfel, ‘…yr oeddynt yn ysgolion go dda debygid, cymaint felly fel na wnaeth yr Yswain Johnson un sylw o honynyt.’

Ysgol Rachub
Adeilad Ysgol y Wladwriaeth yn Rachub

Ym mis Rhagfyr 1864 nodai Huw Derfel fod ysgol Llanllechid yn addysgu 95 o fechgyn a 108 o ferched. Mae dau athro yn cael eu cyflogi sef Mr Elias Owen ag un Mrs Davies.

BYWYD a THEULU ELIAS OWEN.

Priododd Elias â Margaret Pierce, yr hon yn ôl cyfrifiad 1861 a anwyd ym mhlwyf Llanllechid, ac yn ferch i chwarelwr William Pierce a’i wraig Elizabeth. Serch y cysylltiad â Rachub, yng nghapel Cymraeg Brownlow Hill, Lerpwl y priodwyd Elias a Margaret ar Awst 2 1858. Ymgartrefodd y ddau yn Rhianfa, 28 Ffordd Llanllechid. Ganwyd pedwar ar ddeg o blant iddynt ond fe gollwyd merch ddwyflwydd oed tra oeddynt yn byw yn Sir Ddinbych. Ganwyd yr wyth plentyn cyntaf tra oeddynt yn byw yn Rachub. Roedd dau o’r meibion William ac Elias yn bêl droedwyr ardderchog. Chwaraeai’r ddau i dîm amatur llwyddiannus Rhuthun. Aeth y ddau ymlaen i ennill capiau yn nhîm llawn Cymru. William yn ennill deuddeg cap ac Elias yn ennill tri. Gwasgarodd y plant drwy’r byd, Awstralia, Seland Newydd, Chile, Lloegr a thrwy Gymru. Dilynodd nifer o’r hogiau ôl-traed y tad gan wasanaethau o fewn yr eglwys.

Fe gadwodd un o’i ferched gysylltiad â’r ardal hon. Ganwyd Gwen Lily yn 1879 yn Nhrefaldwyn ond daeth i’r ardal hon gan briodi David Williams, masnachwr lleol ac aelod o’r teulu fu’n flaenllaw yn cychwyn busnes bysus a lorïau, Grey Motors. Deil hynafiaid y teulu o hyd yn yr ardal. Bu Gwen Lily farw ym 1969 yn 90 mlwydd oed ac fe’i claddwyd, gyda’i gŵr, ym mynwent Eglwys Llanllechid.

Map Eleias Owen
Map Elias Owen o safleoedd archaeolegol yr ardal.

Tra oedd yn Rachub, ac o dan ddylanwad y rheithor, Y Parch John Evans, datblygodd Elias ddiddordeb mewn archaeoleg, hynafiaethau a daearyddiaeth yr ardal. Dyma gyfnod y bu yn ymwneud â gwaith ymchwil i gaerau Rhufeinig ar Foel Faban. Cynhyrchodd fap trylwyr o’r plwyf yn dangos safleoedd hynafiaethol pwysig. Cafodd y map llawn ei gyhoeddi yn ddiweddarach yn yr Archaeologia Cambrensis. Cyfrifir y wybodaeth ar y mapiau hyn fel rhai pwysig ymysg haneswyr ac archeolegwyr. (Gweler hefyd erthygl Cytiau Gwyddelod Allt Goch am ragor o wybodaeth am y gwaith hwn(gol.)).

I’R EGLWYS

Ymadawodd â Rachub ym 1871 pan ordeiniwyd ef gan Esgob Bangor a’i benodi’n giwrad yn eglwys Sant Gwynnog, Llanwnnog, ger Caersws. Yma y daeth yn gyfaill i’r bardd John Ceiriog Hughes a oedd yn orsaf-feistr yn Llanidloes ar y pryd. Symudodd ym 1875 i ofalu am eglwys Y Drindod yng Nghroesoswallt. Blwyddyn yn unig y bu yno gan iddo dderbyn swydd fel swyddog Addysg ar Esgobaeth Llanelwy gan symud i fyw i Lanfwrog ger Rhuthun. Cyplysodd y swydd hon gyda’r  gwaith fel rheithor Eglwys Sant Michael yn Efenechtyd. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach symudodd i ofalu am eglwys ym mhlwyf Llanyblodwel yn Swydd Amwythig.

Wedi symud i Sir Ddinbych, ac ar ôl diwrnod o waith yn ymweld â gwahanol ysgolionr, arferai ymweld â rhai o hen drigolion yr ardaloedd yma. Cafodd sgyrsiau hir gyda hwy am yr hen ddyddiau ac fe gafodd wybodaeth werthfawr am gymeriadau, traddodiadau a llên-gwerin yr ardaloedd. Dysgodd ddigon o’r hanes i’w alluogi i ysgrifennu traethawd ar gyfer cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Llundain yn 1887. Enillodd £20 a medal am ei waith. Defnyddiodd y traethawd fel sail i’w gyfrol swmpus ar lên-gwerin yng Ngogledd Cymru – Welsh Folk-Lore A Collection of the Folk-Tales and legends of North Wales. Dau ddarn o hanes sydd ynddo yn ymwneud â Dyffryn Ogwen, sef, hanes yr ysbryd blin arferai boenydio trigolion Caellwyngrydd drwy daflu cerrig atynt a hefyd adroddodd hanes y digwyddiadau dyrys wrth i’r Eglwys newydd yn Llanllechid gael ei hadeiladu.

Hyd ddiwedd ei oes daliai yn gynhyrchiol o fewn y byd cyhoeddi. Ym 1886 cyhoeddodd gyfrol bwysig yn ymwneud â hen groesau cerrig yn Nyffryn Clwyd – The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd. Ym 1895 golygodd gyfrol o waith y Parch Griffith Edwards (Gutyn Padarn), cyfaill iddo ers dyddiau’r ddau yn astudio yn Nulyn.

Yntau’n paratoi cyfrol newydd ar Ffynhonnau Crefyddol yng Ngogledd Cymru bu farw yn ddisymwth o lid yr ymennydd ym mis Mai 1899 yntau’n 65 mlwydd oed. Mae ffenestr liw er cof amdano i’w gweld yn eglwys Llanyblodwel.

Ffordd fawr Thomas Telford

Lot 23 - Fig b Telford
Cynllun gwreiddiol  llwybr y ffordd bost newydd o Tŷ’n Tŵr i Bont y Pandy – Map drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau Cenedlaethol, Kew , PRO Work 6/89, 1815-21
8 Telford Nant ffrancon
Ffordd bost Telford yn Nant Ffrancon

Ffordd bost Telford ydi’r A5 presennol, a heb ei hadeiladu rhwng 1815 ac 1819 gan beiriannydd ffyrdd pwysicaf Prydain ei gyfnod ni fyddai pentref Bethesda yn bod heddiw. Drwy gynllunio llwybr cwbl newydd i’r  ffordd i redeg o Bont Ogwen i Bont y Pandy ar ochr ddwyreiniol Afon Ogwen gosododd y seiliau angenrheidiol i sefydlu’r pentref. Deddf  Uno 1801 rhwng Prydain a’r Iwerddon oedd y rheswm dros adeiladu ffordd i gysylltu  prifddinasoedd Llundain a Dulyn. Penodwyd Telford i gynllunio ac adeiladu’r prosiect. Hwn oedd cynllun peirianyddol mwyaf ei ddydd, a’r cyntaf i dderbyn cefnogaeth ariannol lawn gan y Llywodraeth. Cafodd Telford y cyfarwyddyd i adeiladu ffordd ddiogel ar gyfer cludo cerbydau cyflym, gyriant pedwar ceffyl ac iddi wyneb sych a llyfn a gwteri digonol a oedd wedi’i diogelu rhwng muriau cadarn. Yn y mannau mwyaf serth nid oedd y gogwydd i fod yn fwy na 1:40 ac roedd ei lled i aros yn gyson rhwng 28 a 30 troedfedd.  Wedi dewis y llwybr mwyaf ymarferol a’i nodi gyda phegiau, a’i rannu yn adrannau unigol, ei dasg nesaf oedd gwahodd ceisiadau gan gontractwyr i wneud y gwaith yn unol â gofynion y dasg ac o fewn amserlen benodol. Y  contractwr a gynigai’r pris isaf fyddai’n ennill y cytundeb.

thomas telford
Thomas Telford yn ŵr ieuanc oddeutu 35 oed

Rhwng Tachwedd 1815 a Thachwedd 1818 yr oedd o leiaf chwe chontract yn cydredeg rhwng Llyn Ogwen a Llandygái. Cyfanswm cost y prosiectau hyn oedd £10,812 sy’n cyfateb i £1,051,000 yn arian heddiw. Agorwyd y ffordd yn swyddogol yn 1826 gan dorri’r siwrnai o Lundain i Gaergybi o 41 awr yn 1815 i 28 awr yn 1831. Nid oedd teithio yn rhad  – y gost i deithio’n gysurus o fewn y cerbyd oedd chwe cheiniog y filltir a thair ceiniog i’r dewr ar y tu allan. Pris y daith gyfan oedd £38.11.4 heb sôn am gostau ychwanegol talu’r ostleriaid a cheidwaid y tollbyrth. Byr fu tymor gorchest Telford oherwydd yn 1850 gorffennwyd adeiladu’r rheilffordd rhwng Llundain a Chaergybi gan gynnig taith fwy cysurus, rhatach a chyflymach i’r teithiwr i Ddulyn. Yn 1851 collodd y ffordd gymhorthdal y Llywodraeth i’w chynnal fel  priffordd ryngwladol, ond i Fethesda hon oedd yr allwedd i lwyddiant dyfodol y pentref.

Gweler hefyd gofnodion: Cilfachau TelfordGwesty’r Douglas ArmsPont y Benglog; Rhes y GraigTyrpeg Lôn Isa

Ffynonellau

Quartermaine, J., Trinder, B., Turner, R. 2003  Thomas Telford’s Holyhead Road. CBA  Research Report 135. Council British Archaeology/CADW. York.

J.Ll. W. Williams; Lowri W. Williams 2015. Retracing Thomas Telford’s footsteps, the building of the post road through Dyffryn Ogwen in Gwynedd, 1815 – 1824. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 76, 35-60.

Town House a Country Estate

Mae pawb sydd yn byw yn Nyffryn Ogwen yn dra ymwybodol o ddylanwad Stad y Penrhyn, yn gam neu yn gymwys, ar hanes datblygiad ein cymuned. Ond efallai nad ydym yn llawn sylweddoli  fod awdurdod a chrafangau’r stad wedi treiddio ymhell y tu hwnt i ffiniau ein cwmwd ni. Gwyddom bellach am gysylltiad y Penrhyn â stadau siwgr India’r Gorllewin, ond efallai nad ydym mor gyfarwydd â’r rhan y chwaraeodd aelodau’r teulu, fel llawer o aelodau eraill teuluoedd bonedd Prydain, ym mywyd gwleidyddol y wlad.  Yn unol â dyhead y mwyafrif o deuluoedd bonedd Prydain yr oedd bod yn berchen ar dŷ ffasiynol yn Llundain yn gwbl angenrheidiol i’w delwedd gymdeithasol, ac yn hwylustod arbennig i’r rhai a fynnai ddilyn gyrfa wleidyddol. Yr oedd meddu ar eiddo ychwanegol i’r stad deuluol yn gaffaeliad pellach wrth ddringo’r ysgol gymdeithasol, boed hynny drwy briodas gyfleus neu drwy bryniant, neu hyd yn oed, drwy brydles. Meddu ar y ‘town house a’r country residence’ oedd y nod. Nid oedd teulu’r Penrhyn yn eithriad i’r rheidrwydd cymdeithasol hwn, er mae’n ddiddorol nodi mai cyfalaf y stad yn Llandygái fyddai’n ariannu a chynnal yr aelwydydd ychwanegol gan amlaf.

Yr oedd Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, yn Aelod Seneddol dros Petersfield yn Swydd Hampshire (1761-67), ac yna dros ddinas Lerpwl ar ddau achlysur rhwng 1767 a 1790. Tŷ arbennig yn Hanover Square, yr ardal ddrudfawr rhwng Mayfair ac Westminster, oedd ei gartref yn Llundain. Datblygwyd rhannau o’r ardal fonheddig hon, a Hanover Square yn arbennig, ar gyfer cartrefu uchelwyr mwyaf ffasiynol y cyfnod, yn bendefigion, yn aelodau seneddol ac yn gadfridogion milwrol, cymdeithas y byddai Pennant yn sicr o fod yn hapus yn eu plith.

Meddai yn ogystal ar stad Winnington Hall yn Sir Gaer. Dau dŷ wedi eu huno’n un oedd maenordy’r stad hon. Mae bellach wedi ei throsi yn gyfres o swyddfeydd mewn ardal a berthyn i dref Northwich yn Swydd Gaer. Daw’r tŷ gwreiddiol, sydd o fframwaith coed, o gyfnod diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg pan berthynai’r stad i’r teulu bonheddig a roddodd iddo ei enw i Winningtom. Erbyn y ddeunawfed ganrif perchnogion y stad oedd teulu Warburton ac yr oedd Anna, gwraig Thomas Warburton, yn gyd etifeddes i Stad y Penrhyn. Yn 1765 priododd eu wyres Anna Susannah â Richard Pennant a thrwy’r briodas hon etifeddodd Richard stad y Penrhyn yn ei chyfanrwydd yn ogystal â stad Winnington Hall, ac etifeddodd Anna Susannah stadau siwgr ei gŵr yn Jamaica. A dyna greu grym economaidd rhyfeddol stad y Penrhyn ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Richard Pennant oedd yn gyfrifol am adeiladu’r cymar cerrig i’r tŷ gwreiddiol yn Winnington pan gomisiynodd Samuel Wyatt i gynllunio’r ychwanegiad yn 1775. Ni bu’r stad ym meddiant y Penrhyn am gyfnod hir iawn.  Ar farwolaeth Richard Pennant yn 1808 gorfu i Anne Susannah werthu’r stad er mwyn rhyddhau arian i dalu dyledion sylweddol ei gŵr wedi iddo ef orwario ar ddatblygu economi amaethyddol a diwydiannol ei stad yn Nyffryn Ogwen.

Olynydd  Pennant yn y Penrhyn oedd George Hay Dawkins, y gŵr a fynnodd gofeb narsisaidd yn ei honglad hyll o gastell yn Llandygái. Yr oedd hwn yn Aelod Seneddol Newark yn Swydd Nottingham rhwng 1814 ac 1817, ac yna dros New Romney yn Swydd Caint o 1820 i 1830, ardaloedd a oedd yn ddigon pell o Ddyffryn Ogwen er mwyn iddo gael ymarfer ei uchelgais  boliticaidd. Cartref y teulu yn Llundain oedd 56 Portland Place, a’i stad yn y wlad oedd  Wicken, ger Stony Stratford ar y ffin rhwng Sir Buckingham a Sir Northampton. Os am ddewis un o’r rhannau mwyaf drudfawr a ffasiynol o Lundain yna byddai Portland Place yn uchel ar y rhestr. Cynlluniwyd y stryd gan Robert a James Adam ar gyfer Dug Portland ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ac mae nifer o’r tai Sioraidd gwreiddiol yno heddiw. Mae’r stryd yn anarferol o lydan (33m/110t) o gymharu â gweddill strydoedd y brifddinas, a hynny oherwydd bod tenant cyntaf y stryd, yr Arglwydd Foley, wedi mynnu cael golygfa ddirwystr i gyfeiriad y gogledd, y math o orchymyn pendefigaidd hunanol nid annhebyg i’r wltimatwm a orfododd i breswylwyr tyddynnod glannau’r Fenai ddiflannu er mwyn sefydlu parc y Penrhyn ar gyfer George Hay. Ysgol sydd yn meddiannu rhif 56 Portland Place heddiw, a chyda llaw, pe baech am i’ch plant gael eu haddysgu ynddi fe gyst £6840 y tymor, a chofiwch fod tri thymor yn y flwyddyn addysgol!

Wicken
Stad Wicken yn 1717

Yn 1838 y daeth Wicken gyntaf i sylw’r Penrhyn pan sicrhaodd George Hay Dawkins brydles ar 35 acer o’r stad. Gellir olrhain ei bodolaeth yn ôl i’r drydedd ganrif ar ddeg ac erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg roedd ym meddiant teulu Dug Grafton. Yr oedd ganddi fanteision arbennig – yr oedd o fewn 50 milltir i Lundain ac roedd mewn rhan o Loegr a oedd yn enwog am ei helfeydd bonheddig.  Ar ôl deugain mlynedd dan brydles prynwyd y stad gyfan o 3042 acer gan Edward Gordon, Barwn cyntaf y Penrhyn, yn 1877. Bu’n Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon sawl tro rhwng 1841 ac 1865 hyd nes y’i dyrchafwyd i Dy’r Arglwyddi yn 1866. Nid Wicken oedd unig stad wledig Edward Gordon oherwydd bu hefyd yn brysur yn ehangu ei ddylanwad yn llawer nes at gartref. Yn 1859 prynodd stad eang Glan Conwy a ymestynnai hyd at ddyffryn Afon Lledr, Ysbyty Ifan a Llyn Conwy, a phrynodd diroedd ychwanegol yn Sir Gaernarfon gan sefydlu ei hun fel tirfeddiannwr mwyaf y sir yn 1871 gyda daliadaeth gyfan o dros 41,500 acer. Ond yr oedd gan Wicken le amlwg yn hanes teulu’r Penrhyn. Hon oedd yr encil wledig ddigyffro a oedd ymhell o drybestod diwydiannol Dyffryn Ogwen. Ychydig o fuddsoddiad oedd yn angenrheidiol i’w chynnal gan fod incwm sylweddol a chyson o chwarel y Penrhyn yn fodd i’w chadw mewn cyflwr graenus.  Meddai haneswyr Wicken wrth gloriannu hanes cysylltiad y stad gyda’r teulu – ‘The family appear to have regarded Wicken as a convenient second country estate … with more congenial neighbours and certainly more amenable tenants than the small farmers and quarrymen of North Wales amongst whom the family was deeply unpopular’.  A oes yma nodyn o fychanu tybed, ynteu a ydym efallai yn groen denau?

Yn 1866 olynydd Edward Gordon fel Aelod Seneddol, Sir Gaernarfon oedd ei fab George Sholto, hyd nes y’i trechwyd am y tro olaf yn etholiad 1880. Yr oedd gan hwn hefyd ei ddethol breswylfa yn Llundain. Nid oedd mor grand efallai â thai ei ragflaenwyr, ond yr oedd Mortimer House, Halkin St., eto yn rhan o ddatblygiad  Charles Fitzroy, Barwn Southampton ac Edward Harley, Iarll Mortimer ar ran ddethol o ganol y ddinas nid nepell o Oxford Circus.  Nid oes rhaid atgoffa cymuned Dyffryn Ogwen mai unplygrwydd ystyfnig y gŵr hwn wrth geisio gwarchod ei awdurdod  unbenaethol a arweiniodd at un o’r cyfnodau tristaf yn hanes yr ardal.

Eglwys Plwyf Wicken
Eglwys y  Plwyf  yn Wicken, Swydd Northampton

Nid ar y ffrynt ddiwydiannol yn unig y brwydrai’r gŵr hwn rhag erydu ei awdurdod ond hefyd  gwrthwynebai yn ffyrnig nifer o fesurau seneddol  a gadarnhawyd yn y cyfnod rhwng 1888 a 1896 a gyfyngai ar hawliau tirfeddianwyr fel ef. Ond tra byddai’r brwydrau hyn yn chwalu cymunedau ym Methesda gallai George Sholto fwynhau tawelwch digyffro Wicken, neu lonyddwch llesmeiriol Glan Conwy neu arabedd cymdeithas ffroenuchel Mortimer House lle byddai’n cadw llygad barcud ar restrau dyledion y streicwyr hynny a breswyliai ar ei stad. Talodd George Sholto £2000 i adnewyddu ac ehangu eglwys y plwyf yn Wicken yn ystod blynyddoedd streig 1896/97 a hynny er cof am ei wraig gyntaf a fu farw yn 1896. Ac yn Wicken y’i claddwyd yntau yn 1907 er iddo farw ym Mortimer House yn Llundain.

Ni fynnai’r gŵr hwn dderbyn fod y rhod yn troi mewn gwleidyddiaeth, cysylltiadau diwydiannol a thegwch cymdeithasol a  bod dyddiau tirfeddianwyr trahaus fel efe wedi eu rhifo.  Cyfrannodd mesurau i reoli hawliau landlordiaeth, y dreth incwm a thollau marwolaeth i docio yn sylweddol faint eiddo’r Penrhyn yn ystod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Er hynny, nid tan 1944 y bu i’r Penrhyn werthu Wicken a’r stadau siwgr yn Jamaica, ac yn 1973 y gollyngwyd gafael am y tro olaf ar chwarel y Penrhyn.

Ffynonellau 

E H Douglas Pennant. 1998. The Penrhyn Estate 1760-1997: The Pennants and the Douglas-Pennants. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 59. 35-54.

British History on Line. http/ww british-history – Wicken Estate, Northamptonshire,  tud. 413-438

Gwybodaeth ychwanegol drwy garedigrwydd Einion Thomas