Rheilffordd y Chwarel

‘Roedd hi’n dipyn o siom i Edward Gordon Douglas, Barwn cyntaf y Penrhyn, pan sylweddolodd yn 1873 fod trenau stêm yn gweithio chwareli ei gystadleuwyr yng Ngwynedd – Dinorwig gyntaf yn 1848 gan droi yn gynllun cyflawn yn 1870; Ffestiniog yn 1863, a Thalyllyn yn 1864. Ar ei ddesg yr oedd cynlluniau manwl gan Charles Spooner, rheolwr a phrif beiriannydd Rheilffordd Ffestiniog, i gyflwyno cynllun cynhwysfawr tebyg i’r un a fodolai yn Ffestiniog ar gyfer y chwarel yn ogystal ag i wasanaethu teithwyr y fro.  Onid oedd hon yn sefyllfa bryderus i berchennog chwarel y Penrhyn wrth iddo sylweddoli fod ei gystadleuwyr wedi cael y blaen arno, tra yn 1801 ei ragflaenwyr ef oedd ymysg y cyntaf ym Mhrydain i gyflwyno tramffordd ar reiliau mewn chwarel. Mewn cyflwyniad i gynllun cynharach yn 1868 awgrymodd Spooner-  ‘I have …considered that a small railway to be of the same gauge as present tramway worked by Locomotive Steam Engines between Penrhyn Quarries and Bangor Slate Wharves would greatly facilitate transit’. Yr oedd y cynllun i gynnwys llinell newydd o’r porthladd drwy ddyffryn Afon Cegin i Felin Hen ac ymlaen i Dregarth ac yno i ymuno â thramffordd y chwarel yn Dinas i ganlyn gweddill y ffordd hyd at y chwarel.  Fel yn ei gynllun yn Ffestiniog ystyriai Spooner weithio’r rheilffordd drwy ddisgyrchiant naturiol yr allt i ddanfon y llwyth o’r chwarel i’r porthladd, gan ddefnyddio trenau stêm i ddwyn y cerbydau gwag yn ôl i’r chwarel. Pris cyflawni’r cynllun fesul milltir oedd £3,250 a’r pris cyflawn dros chwe milltir a hanner fyddai £37,737 a’r pris i gynnwys cost tair injan stêm yn ogystal.

Ond Barwn ystyfnig oedd y Barwn o Landygái, ac yn 1873 derbyniodd gynllun diwygiedig gan Spooner. Yn y cynllun hwn yr oedd y Felin Fawr i’w throsi yn ganolfan cynnal a chadw i’r rheilffordd ac yr oedd gorsaf i deithwyr a nwyddau i’w hagor ger Ffordd y Garth ym Mangor a changen i gyrraedd i’r porthladd. Ar ei llwybr i’r chwarel yr oedd cyfres o orsafoedd i’w sefydlu yn Nhyddyn y Felin (Felin Hen), Tregarth a Hendyrpeg ac yn nherminws Coed y Parc byddai’n cysylltu â rhwydwaith fewnol y gloddfa. Yr oedd un ychwanegiad diddorol wedi ei gynnwys sef bod cangen i  redeg o Tŷ’n y Clwt i bentref Bethesda gydag un orsaf i’w sefydlu ger Cae Gas a’r llall ym mhen arall y pentref. Ychwanegodd Spooner gynlluniau manwl o’r injans, y wagenni nwyddau a’r cerbydau teithwyr y byddai’n argymell eu defnyddio a rhwydwaith stêm gyflawn oedd hon pe byddid yn ei derbyn. Cost yr holl brosiect, i’w gwblhau mewn blwyddyn o waith, fyddai £51,551.

20201027_155653
Linda, un o injans cwmni Hunslet, yn croesi’r draphont ger y fynedfa i’r cei ym Mhorth Penrhyn

Ond Barwn yr un mor ystyfnig oedd yn trigo yn Llandygái, ac nid oedd am dderbyn y cynllun er i Spooner gyflwyno cynllun diwygiedig arall i’w sylw. Gwraidd y broblem oedd fod y Barwn yn mynnu mai cynllun i’r chwarel yn unig ddylai gael ei gyflawni, heb roi ystyriaeth i anghenion y pentref. Yn y cyfamser yr oedd y Barwn o dan bwysau eithriadol o ddau gyfeiriad. Yn y pentref yr oedd ymgyrch ar droed gan rai o’i dinasyddion amlycaf i ddod â rheilffordd genedlaethol yr LNWR i Fethesda er mwyn gwella’r cysylltiad rhwng y chwarel a’r porthladd. Yn y chwarel, ar y llaw arall, yr oedd anesmwythyd diwydiannol pur ddifrifol yn cyniwair. Yn dilyn cwymp mawr yn y chwarel yn 1872 cyflwynwyd adroddiad pur ddamniol ynghylch diffygion trefniadaeth y gloddfa a’r angen i foderneiddio a gwella diogelwch y gweithlu. Arweiniodd yr anghydfod at streic yn 1874. Yn yr awyrgylch anffafriol hwn y penderfynwyd yn 1874 i archebu dwy injan stêm gan gwmni deWinton o Gaernarfon – Lord Penrhyn a Lady Penrhyn-  ar gost o £300 yr un. Rhoddwyd y ddwy i weithio’n fewnol rhwng ponc Red Lion a phen yr allt i‘r Felin Fawr. Yn Rhagfyr y flwyddyn ganlynol archebwyd dwy injan stêm ychwanegol gan gwmni John Beaston o Derby ar gost o £828 yr un, y ddwy eto i weithio o fewn y chwarel. Mae achlysur eu derbyn i’r gwaith wedi ei gofnodi mewn nodyn gan Francis, rheolwr y chwarel, i Arthur Wyatt, prif asiant stad y Penrhyn, ac meddai – ‘we had a trial just now on the engine in the presence of hundreds of men, women and boys from the mill; to Cilgeraint empty, and from Cilgeraint with 24 waggons …. and this is the most hard step of the line’. Y diwrnod canlynol adroddodd eto – ‘ we had the engines to work this afternoon and it is alright. But unfortunately the guard had an accident; He broke his arm. What a job. I would not for £10’.

Rheilffordd-Penrhyn-lliw
Map rheilffordd y chwarel, drwy garedigrwydd a chaniatâd O.G Jones, Erw Las, Bethesda

Gobaith mawr y Barwn oedd y byddai cyflwyno trafnidiaeth stêm i’r chwarel yn lleddfu ychydig ar yr anesmwythyd oedd yn y gwaith, ac felly yn ochelgar iawn y derbyniodd gytundeb gan Robert Algeo yn 1877 i addasu’r rheilffordd o ben allt Dinas i’r Felin Fawr, cynllun a oedd yn ei hanfod yn seiliedig ar waith cynharach Spooner. Ym mis Mawrth 1878 derbyniodd ail gynllun i adeiladu llwybr newydd i’r rheilffordd o Dinas i’r porthladd ac agorwyd yr holl rwydwaith yn derfynol ar Hydref 6ed 1879. Yn unol â dymuniad y Barwn cynllun preifat i’w weithredu er budd y chwarel yn unig oedd hwn ac ni ddymunai gyhoeddusrwydd tebyg i’r hyn a estynnwyd wrth agor rheilffordd gymunedol Spooner yn Ffestiniog.

Gweithiodd y rheilffordd yn eithriadol effeithiol o gyfnod ei hagor yn 1879 hyd at ddyddiad ei chau’n derfynol yn 1965. Mae’n hawdd i ni feirniadu penderfyniadau’r gorffennol heb sylweddoli pa mor aneffeithlon oedd y gwasanaeth erbyn chwedegau’r ugeinfed ganrif, ond yr oedd yn bur amlwg erbyn hynny na ellid rhedeg y gwasanaeth ar gost economaidd hyd y diwedd. Ac mae’n hawdd eto i ni feirniadu’r penderfyniad i chwalu’r holl gyfundrefn, ond does dim dwywaith pe byddai’r rheilffordd hon mewn bodolaeth heddiw y byddai wedi cyfrannu’n helaeth at economi Dyffryn Ogwen. A meddyliwch, beth pe byddai’r Barwn wedi awdurdodi adeiladu’r gangen i bentref Bethesda? Ond mae hanes yn gyforiog o’r ‘pe byddai!

Gwybodaeth ychwanegol gan Idris Lewis, Dolwern, Ffordd Bangor.

Ffynhonnell

J I C Boyd. 1985.  Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire. Vol. 2. – The Penrhyn Quarry Railways. Oxford

Susan Turner.  1975. The Padarn and Penrhyn Railways; and their associated systems. Newton Abbot.

Ymfudo i Unol Daleithiau’r America

Dyma erthygl gan Meirion Davies, un o’n cyfranwyr gwadd sydd eisoes wedi trafod ymfudo o Ddyffryn Ogwen i ardaloedd eraill o Gymru. Yma mae’n canolbwyntio ar ymfudo i Unol Daleithiau’r America.

Ymfudodd degau o filoedd o Gymry i Unol Daleithiau’r America yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif. Cyrchfan llawer oedd dinasoedd mawr, megis Efrog Newydd a Chicago. Aeth eraill i ardaloedd diwydiannol y Gogledd-ddwyrain yn nhaleithiau Vermont, Efrog Newydd, Ohio a Pennsylvania i weithio yn y chwareli llechi, y pyllau glo a’r gweithfeydd haearn. Mentrodd rhai i daleithiau canolog, fel Wisconsin i ffermio, tra denwyd eraill i fwyngloddiau aur, copr a phlwm y De-orllewin a California. Erbyn 1890 cofnodwyd dros 100,000 yn enedigol o Gymru yng nghyfrifiad yr U.D.A.

Gwelwyd tipyn o ymfudo o Fethesda i’r Unol Daleithiau. Rhwng 1845 a 1851 ymfudodd tua 1500 o Fethesda a Llanberis i ardaloedd llechi Vermont. Yn y 1880au cynnar roedd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn hybu ymfudo fel ateb i ddiweithdra adeg dirwasgiad yn y fasnach lechi. Yn ogystal roedd asiantaethau ymfudo’n denu gweithwyr medrus i symud, ac yn olaf gwelwyd ymfudo fel ymateb i streiciau, megis 1896-1897 ac 1900-1903.

Mae cofnodion ymfudwyr a laniodd yn Ellis Island, Efrog Newydd, rhwng 1893 a 1924, yn hynod fanwl. Ym mhob achos cofnodir enw’r mudwr, ynghyd â’i oed, rhyw, a gwaith. Hefyd nodir y man diwethaf iddynt fyw yn eu mamwlad, y porthladd o ble hwyliodd eu llong, eu dinasyddiaeth/cenedligrwydd, eu cyrchfan yn yr U.D.A. ac os bwriedid mudo’n barhaol ai peidio. Yn ogystal mae llawer o’r cofnodion yn cynnwys gwybodaeth megis statws priodasol; iaith; crefydd; cyfeiriad ffrind neu berthynas yn y tarddle a’r cyrchfan (os yn berthnasol); pwy dalodd am y tocyn; ac a fu’r teithiwr yn yr Unol Daleithiau o’r blaen.

Niferoedd.

Rhwng 1894 a 1924 nododd 485 o bobl eu bod wedi ymfudo o Fethesda. Mae hyn yn nifer sylweddol o feddwl mai oddeutu 9,000 – 11,000 oedd poblogaeth plwyfi Llanllechid a Llandygái yn ystod y cyfnod yma.

Nifer gymharol fychan o drigolion Bethesda a’r cylch a ymfudodd rhwng 1894 a 1902. Bu cynnydd ym 1900, ond o graffu ar ddyddiadau glanio, mae’r mwyafrif wedi cyrraedd cyn mis Tachwedd, felly ni ellir priodoli eu hymfudo i streic chwarel y Penrhyn.

Cymharol ychydig sy’n symud ym 1901 a 1902, yna gwelir cynnydd sylweddol ym mlwyddyn ola’r streic a’r ddwy flynedd ganlynol. Roedd nifer o achosion am y twf yma. Ni fyddai streicwyr amlwg yn debygol o ddychwelyd i’w swyddi. Collodd y chwarel farchnadoedd i gystadleuwyr, a dechreuodd gwledydd eraill godi trethi ar fewnforion llechi o Brydain. Hefyd, daeth teils yn rhatach i’w cynhyrchu. O ganlyniad, erbyn 1907 dim ond 1,800 a gyflogwyd yn y chwarel o’i gymharu â 2,700 cynt. Yn ogystal ni ddylid anwybyddu ffactorau cymdeithasol a phersonol a arweiniodd at ymfudo, gan fod chwerwder a chaledi’r anghydfod wedi rhwygo’r gymuned.

O 1906 hyd 1913 parhaodd lefel yr ymfudo’n ugain neu fwy’r flwyddyn, yna dirywiodd yn sylweddol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Cymharol ychydig a ymfudodd yn y 1920au cyn i’r Unol Daleithiau gyflwyno Deddf Mewnfudo 1924.

Strwythur demograffig a chymdeithasol

Pobl ifanc oedd mwyafrif yr ymfudwyr, yn bennaf yn eu hugeiniau a’u tridegau – adlewyrchiad eu bod yn fwy “troed rydd” na phobl hŷn. Er bod mwy o ddynion na merched wedi ymfudo, nid oedd y gwahaniaeth mor amlwg â’r hyn a welwyd yng nghymoedd glo De Cymru.

O’r oedolion, roedd ychydig dros eu hanner wedi priodi. Traean yn unig o’r rhain a fudodd fel cwpl, boed hynny fel teulu niwclear gyda’u plant neu fel cyplau. Roedd yn llawer mwy cyffredin i un cymar mudo ac yna’r llall ymuno yn ddiweddarach.

Ceir tystiolaeth bellach o ddylanwad ffrindiau a theulu yn yr atebion i’r cwestiwn, “at bwy oedd y mudwr yn symud” ? Hwyliodd y mwyafrif llethol i fyw yn yr un gymuned a pherthynas neu ffrind.

Symud AtNifer
Perthynas321
Ffrind55
Neb108

Nodweddion cyflogaeth.

Roedd dipyn mwy o wrywod na benywod mewn gwaith cyflogedig. Nodwedd gymdeithasol ac economaidd o’r cyfnod yma oedd mai ychydig iawn o fenywod priod oedd yn gyflogedig. Nid oedd yr un o’r gwragedd priod a fudodd o Fethesda mewn gwaith cyflog.

Swyddi Benywod di-briodNifer
Morwyn45
Gwniyddes, hetwraig12
Athrawes, gofalwraig plant3
Clerc2
Bydwraig, nyrs2
Ysgrifenwraig1

Mae swyddi’r menywod dibriod yn debyg iawn i batrwm cenedlaethol cyfrifiadau 1891 – 1911, gyda’r mwyafrif llethol wedi eu cyflogi fel morynion, ynghyd â chanran sylweddol fel crefftwyr yn gwneud dillad. Ychydig oedd mewn swyddi proffesiynol/lled broffesiynol gan mai prin oedd y cyfleoedd addysg bellach i ferched  (yn enwedig merched o gefndir dosbarth gweithiol).

Swyddi GwrywodNifer
Chwarelwr113
Mwyngloddiwr24
Labrwr17
Cigydd, pobydd, groser10
Ffermwr, gwas ffarm, garddwr9
Saer maen7
Gwneuthurwr llechi6
Gof6
Teiliwr, gwneuthurwr oriawr4
Masnachwr3
Fferyllydd3
Pregethwr3
Plymwr, paentiwr, briciwr4
Clerc2
Saer coed2
Glöwr2
Cerddor2
Peiriannydd2
Gweithiwr rheilffordd2
Morwr2
Teithiwr masnachol1
Tyllwr1
Torrwr gwallt1
Asiant yswiriant1
Gwaith haearn1

Fel y merched, ychydig iawn o ddynion oedd mewn swyddi proffesiynol – ambell weinidog yn symud i wasanaethu mewn capeli Cymreig, ambell glerc a hefyd cerddor ac arweinydd cerdd. Yn yr un modd, ychydig oedd yn amaethwyr neu weision fferm.

Mae’n ddifyr fod cynifer yn gweithio yn y diwydiant adeiladu – seiri maen, bricwyr, plymiwr, paentiwr, seiri coed. Arwydd o’r galw cynyddol am weithwyr yn y sector yma i ddiwallu’r angen am gartrefi ar gyfer poblogaeth oedd yn tyfu’n aruthrol o gyflym.

Y swyddi mwyaf cyffredin oedd labrwyr, mwyngloddwyr a chwarelwyr. Does dim syndod fod dros gant o’r dynion yn chwarelwyr – y chwarel oedd prif gyflogwr Bethesda. Gallai’r mwyngloddwyr hefyd fod yn chwarelwyr – yn yr Unol Daleithiau yn aml fe gyfeirir atynt fel “slate miners”. Ond gallai’r mwyngloddwyr yma fod yn ddynion o Fethesda a fu’n gweithio ym mhyllau glo De Cymru cyn ymfudo i Faes Glo Pennsylvannia. Mae cyrchfannau’r mwyngloddwyr yma’n cynnwys trefi chwarelyddol a rhai glofaol.

Patrymau daearyddol

Hwyliodd 95% o’r ymfudwyr o Lerpwl. Dyma’r porthladd agosaf at Fethesda.

O edrych ar fap yr Unol Daleithiau mae’n bosib canfod y rhanbarthau oedd yn denu trigolion Bethesda. Cyrchfan y mwyafrif oedd y Gogledd-ddwyrain. Dyma leoliad y porthladdoedd oedd yn derbyn mewnfudwyr o Ewrop. Hefyd dyma ganolbwynt diwydiannol a masnachol yr Unol Daleithiau ar y pryd. Y prif gyrchfannau oedd taleithiau Pennsylvania, Efrog Newydd a Vermont.

Roedd hefyd rhywfaint o fudo i Ogledd y Canolbarth – taleithiau Illinois (Chicago) a Wisconsin. Prin iawn oedd y mudwyr i’r Gorllewin a’r De.

Gallwn fanylu ychydig ar gyrchfannau’r ymfudwyr. Aeth dros 95% ohonynt i ddinasoedd mawr neu ardaloedd diwydiannol. Llond dyrnaid yn unig a fudodd i lefydd gwledig. Nid yw hyn yn syndod, wedi’r cyfan ardal ddiwydiannol oedd Bethesda ac ychydig o ffermwyr neu weision fferm ymfudodd o Lanllechid neu Landygái.

Denwyd nifer fawr o’r mewnfudwyr i ddinasoedd mwyaf yr Unol Daleithiau, yn enwedig Efrog Newydd a Chicago, ble roedd amrywiaeth o swyddi ar gael. I’r dinasoedd yma y symudodd y rhan fwyaf o weithwyr yn y sectorau masnachol, adeiladu a chrefftau.

Natur economaidd cyrchfannauNifer y mudwyr
Aur/Copr/Calch3
Haearn5
Efrog Newydd29
Chicago31
Dinasoedd mawr eraill, e.e. Boston, Milwaukee, Cincinnati, Buffalo.39
Glo89
Llechi206

Aeth un neu ddau o Fethesda i weithio ym mwyngloddiau aur a chopr y De-orllewin ac ychydig yn fwy i weithfeydd haearn Pennsylvania, ond y meysydd glo ac ardaloedd y chwareli llechi a ddenodd trwch y mewnfudwyr.

Denwyd llawer i weithio ym mhyllau glo Pennsylvania ac mae enwau llawer o’r trefi a gofnodwyd fel cyrchfannau, megis Wilkes Barre a Scranton, yn gyfarwydd iawn i ni yng Nghymru. A oedd gan y mudwyr yma brofiad o weithio ym mhyllau glo De Cymru neu a aethant yn syth o’r chwarel ?

Chwareli llechi’r Gogledd-ddwyrain oedd yr atyniad mwyaf o bell ffordd – Bangor a Slatington (Pennsylvania);  Poultney, West Pawlett a Fairhaven (Vermont); Granville (Efrog Newydd). Cai’r chwarelwyr o Gymru eu hystyried fel gweithwyr profiadol a medrus a gwnaed ymdrech mawr i’w denu i ddatblygu’r diwydiant yn yr Unol Daleithiau. Bu nifer o Gymru yn allweddol i sefydliad rhai chwareli, e.e. Robert Morris Jones (brodor o Fethesda) ym Mangor, Owen Jones yn Slatington.

Nodwedd hynod o’r cofnodion glanio yw’r nifer oedd yn dychwelyd i’r Unol Daleithiau o Fethesda. Roedd 73 ohonynt yn wedi bod yn America o’r blaen, sef 15% o’r teithwyr. Roedd hyn yn annisgwyl, ond o edrych ar gyfrifiadau 1891 i 1911, gwelir bod dros 70 o bobl a aned yn yr Unol Daleithiau’n byw yn Llanllechid, Llandygái a Bethesda. Mae hyn yn awgrymu fod “mudo dychwelyd” (return migration) yn weddol gyffredin. Beth a alluogodd i hyn ddigwydd a beth oedd y rhesymau achosodd y dychwelyd ?

Mae’r cwestiwn cyntaf uchod yn weddol hawdd ei ateb. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd hwylio’r Iwerydd yn fwy diogel ac yn gyflymach nag erioed o’r blaen. Yn y 1830au cymerai’r daith dros bymtheg diwrnod ond erbyn 1900 dim ond 5-6 diwrnod. Yn ogystal roedd y llongau’n fwy –  llawer yn medru cludo dros 2,000 o bobl. Golygai hyn fod cost tocynnau’n gostwng. Yn ogystal roedd cysylltiadau personol yn cynyddu – mwy o bobl yn llythrennog, gwell systemau post, telegraff traws Iwerydd.

Mae’r ail gwestiwn yn anoddach i’w ateb, gan fod rhesymau gwahanol gan bawb i ddychwelyd. Yn ddiamau ymwelwyr dros dro i Fethesda oedd y mwyafrif a gofnodwyd yn dychwelyd i’r Unol Daleithiau, rhai ohonynt yn wreiddiol o Gymru, eraill yn ddisgynyddion i ymfudwyr o Gymru. Efallai eu bod wedi teithio i’w hardal enedigol i ymweld â’r teulu; i gyflwyno plant a anwyd yn yr Unol Daleithiau neu i gynorthwyo ar adegau o argyfwng teuluol. Dyma rai enghreifftiau.

Mehefin 1897. Catherine Williams yn glanio yn Ellis Island gyda’i tri phlentyn. Roedd yn dychwelyd at ei gŵr yn Slatington,  Pennsylvania. Mae cofnodion mewnfudo Prydain yn dangos iddynt hwylio o Efrog Newydd i Lerpwl fis Awst 1896, felly roeddent wedi aros ym Methesda am tua blwyddyn. Beth oedd ei rheswm am deithio ?

Mai 1911. Dychwelodd Katie Parry, 11 oed, at ei thad, Thomas, yn Efrog Newydd. Mae’n nodi ei bod wedi ei geni yn yr UDA ac yn ddinesydd i’r wlad. Dengys cofnodion mewnfudo Prydain iddi gyrraedd Lerpwl Mehefin 1910. Mae cyfrifiad Prydain am 1911 yn dangos ei bod yn aros gyda’i nain Catherine Parry , gweddw 75 oed yn 14 Water Street, Bethesda. Fe’i nodir fel disgybl ysgol 12 oed – “New York City resident. British citizen by parentage”.

Awst 1909 Osborne Jones 25 oed, chwarelwr, yn dychwelyd i West Pawlett, Vermont at ei frawd, William. Hwyliodd o Efrog Newydd i Lerpwl Gorffennaf 1908. Ei gyswllt yn ei famwlad oedd ei dad O. Jones,  3 Gwernydd, Bethesda.

Ymddengys fod y bobl a aned yn yr Unol Daleithiau a gofnodir ym Methesda yng nghyfrifiadau 1891-1911 yn dueddol o fod yn ddychwelwyr parhaol. Mae nifer o resymau i gredu hyn. Yn gyntaf, un sy’n cael ei ddisgrifio fel ymwelydd. Yn ail, mae’r mwyafrif o oedolion gwrywaidd mewn gwaith (chwarelwyr yn bennaf). Yn olaf, mae nifer o blant iau teuluoedd a fu yn America wedi eu geni ym Methesda. Dyma rai enghreifftiau.

1891. 64 Coed y Parc, Llandygái. Y penteulu oedd Margaret Jones, gweddw 27 oed a anwyd yn Llandygái. Roedd ganddi ddau blentyn – William, 7 oed, wedi ei eni yn Llanllechid ac Ellen, dwy flwydd oed, yn enedigol o Philadelphia. Felly symudodd Margaret i’r Unol Daleithiau rywbryd wedi 1884 a dychwelyd ym 1889 neu’n hwyrach. A fu ei gŵr farw yn yr Unol Daleithiau ?

1901. 116 Caegroes, Bethesda. Rowland Thomas, penteulu – chwarelwr 49 oed yn enedigol o Bentraeth, Ynys Môn a’i wraig Grace, 50 oed yn enedigol o Lanllechid. Yn cydfyw gyda hwy mae eu merch, Grace Hughes, a anwyd yn America ym 1875. Roedd gan Grace dri o blant – Lizzie, 5 oed a anwyd yn America, Willie 3 mlwydd oed a Roland 2 fis oed, y ddau wedi eu geni yn Llanllechid. O’r wybodaeth yma gallwn ddweud fod tair cenhedlaeth o’r teulu wedi byw yn yr Unol Daleithiau. Cofnodir Grace yn cyrraedd Lerpwl, Hydref 1898, fel Mrs John Hughes, gyda’i phlant Lizzie ac Ethel (bu farw Ethel ym 1900). Ym 1901 roedd John Hughes yn absennol – efallai ei fod yn un o’r rhai a fudodd i chwilio am waith oherwydd streic Chwarel y Penrhyn.

Mae’n debygol fod amrywiaeth o resymau wedi achosi pobl i ddychwelyd yn barhaol. Marwolaeth neu salwch aelod o’r teulu yng Nghymru neu yn yr Unol Daleithiau. Methiant economaidd neu gymdeithasol yn America. Hiraeth am eu hardal enedigol neu eu teulu a ffrindiau.

Efallai mai’r bwriad gwreiddiol oedd mudo am gyfnod ac yna dychwelyd i Gymru. Mae ymchwil i fewnfudwyr o Pakistan i Brydain wedi’r Ail Ryfel Byd wedi canfod yr hyn a elwir yn “freuddwyd dychwelyd” (myth of return). Gallai’r un freuddwyd fod wedi bodoli ymhlith nifer o ymfudwyr Cymreig.

Yng nghyd-destun y syniad uchod mae angen pwysleisio fod pob un o’r rhai a anwyd yn America ond a gofnodwyd ym Methesda yn ystod cyfrifiadau 1891 – 1911 yn siarad Cymraeg. Fel y soniwyd cynt, roedd llawer o gymunedau Cymraeg eu hiaith yn yr Unol Daleithiau a sefydliadau fel y capeli’n gymorth i barhad yr iaith a’r diwylliant. Derbyniwyd y Cymry yn llawer haws gan yr Americanwyr nag ambell grŵp arall o fewnfudwyr  – medrent Saesneg; roeddent yn Brotestaniaid ac yn aml yn weithwyr medrus. Eto i gyd, yn yr un modd a mewnfudwyr o wledydd eraill, roedd yn cymryd tair neu bedair cenhedlaeth iddynt gymathu (assimilate/integrate) yn llwyr.

Casgliad.

Mudodd cannoedd o bobl o Fethesda i’r Unol Daleithiau yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif. Rhesymau economaidd oedd yn bennaf gyfrifol am yr ymfudo. Ymhlith y ffactorau gwthio oedd tlodi, streiciau, dirwasgiad a dirywiad y diwydiant llechi yng Nghymru. Yr hyn oedd yn eu denu i America oedd y gobaith am waith, yn enwedig yn y dinasoedd mawr neu yn yr ardaloedd diwydiannol.

Ni ddylid anghofio fod elfennau cymdeithasol yn bwysig wrth benderfynu ymfudo. Roedd datblygiad cymunedau Cymraeg yn gwneud y broses o ymsefydlu yn y wlad newydd yn haws ac ar lefel unigol gallwn weld pwysigrwydd ffrindiau a theulu i’r broses yma.

Yn olaf, nid oedd ymfudo o reidrwydd yn daith unffordd. Mae cofnodion mudo a’r cyfrifiad yn dangos fod nifer sylweddol yn ail groesi’r Iwerydd, rhai ar ymweliad dros dro, eraill yn dychwelyd yn barhaol.

Kennedy’s Patent Self Closing Wall Fountain – model D19 – Tapiau dŵr Mynydd Llandygái

Cyfraniad ar y cyd â Helen Hughes, Nant y Graean, Tregarth. Helen sydd yn haeddu’r clod am fod y cyntaf i sylwi ar y nodweddion pwysig yn hanes ein bro a drafodir yn y nodyn hwn.

1854 oedd y flwyddyn y derbyniodd Bethesda gyflenwad dŵr yfed am y tro cyntaf a hynny o gronfa a phurfa a adeiladwyd yn arbennig yn Tŷ Dŵr ar Afon Gaseg ger Nant y Graen ym Mraichmelyn. Cynlluniwyd y gronfa i wasanaethu dinas Bangor yn bennaf, a thrwy agosrwydd y trothwy megis, y cynhwyswyd gofynion pentref Bethesda yn y cynllun.  Deddf Gwelliant Bethesda yn 1854 wnaeth awdurdodi’r cynllun, a chyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £1000 at wella’r cyfleusterau yn ogystal. Golygodd y Ddeddf gadarnhau gwell safonau adeiladu tai yn y pentref, a chynlluniwyd system o garthffosydd integredig i ofalu fod glendid cyffredinol y gymdeithas ar ei mantais, tra bo’r cyflenwadau o nwy o waith cynhyrchu ar gwr gogledd y pentref yn sefydlu trefn o oleuo’r pentref. 

Ond pentref Bethesda yn unig oedd i elwa o welliannau’r Ddeddf ac nid Dyffryn Ogwen yn ei gyfanrwydd. Cyn i’r Chwyldro Diwydiannol ddechrau llygru amgylchedd y dyffryn ar derfyn y ddeunawfed ganrif, cyfres o ffynhonnau a fyddai wedi cyflawni’r gofyn am ddŵr yfed i’r gymdeithas, fel ym mhob ardal arall gyffelyb yng nghefn gwlad Cymru’r cyfnod.  Yn ein hardal ni cofnodwyd lleoliad nifer o’r ffynhonnau hyn mewn enwau caeau sydd yn Arolwg Stad y Penrhyn yn 1768. Yn y ddau blwyf, Llanllechid a Llandygái, mantais eithriadol oedd bod yn agos at gyflenwad y dŵr, boed hynny mewn tyddyn, fferm neu dreflan. Y gred oedd y byddai’n annhebygol i ddŵr y ffynnon fyth rewi, ac os oedd llyffant yn lletya yn ei dyfroedd byddai hynny yn gwarantu purdeb ei hylif. Felly, yng nghymuned Hen Gerlan ffynnon y fferm oedd yn dyfrio gofyn bythynnod gwreiddiol y dreflan ymhell cyn i resi tai canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg gael eu hadeiladu, ac yr oedd y ffynnon yn Gwernydd at ddefnydd y rhes tai cynnar a oedd yno. Ym Methesda, ar gwr eithaf y pentref yn Nolgoch, pistyll agored ar fin ffordd fawr Telford oedd tarddle dŵr yfed preswylwyr y rhes bythynnod hyd at derfyn yr Ail Ryfel Byd. A tybed pa ran chwaraeodd y ffynnon yn sefydlu lleoliad dwy ganolfan tai pwysig ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ym mhlwyf Llanllechid, y naill yn Rachub a’r llall yn Gerlan lle mae Stryd y Ffynnon yn ganolog i’r ddau ddatblygiad?

Hanes tebyg sydd ym mhlwyf Llandygái lle mae’n amlwg i ffynhonnau chwarae rhan sylfaenol bwysig yn y broses o anheddu llwyfandir agored Mynydd Llandygái yn y cyfnod yn dilyn 1768. Ni fyddai gan bob ‘ffynnon’ ei siafft o reidrwydd ond yn hytrach gallasai fod yn bwll cyfleus i oedi dŵr y ffrwd. Yr oedd yno ffynnon yn Nhŷ’n Buarth, Penllyn ar Lôn’r Ynys ac yng Nglanrafon Bach, a ffynnon, a’i dŵr i’w rannu rhwng dau dyddyn oedd ym Mryniau Gwyddelod hefyd, tra sefydlodd ffynnon ym Modfeurig leoliad y tyddyn yn Ffynnon Bach. Islaw cefnen Braich Talog yn Nhre-garth dŵr Cae Ffynnon oedd yn dyfrio tyddyn Tanrhiw ac o leiaf dri annedd arall a oedd gyfagos.

Wedi gobeithio derbyn cynllun dŵr yfed cynhwysfawr, dewis tra gwahanol oedd gan breswylwyr plwyf Llandygái chadael eu cyfoedion yn Llanllechid. Tiriogaeth yr Arglwydd Penrhyn oedd plwyf Llandygái yn ei gyfanrwydd a ‘doedd dim gofyn iddo ef brofi i’w blwyfolion ei awdurdod haelionus megis ym Methesda. Mae’n rhesymol nodi, er hynny, fod amgylchiadau’r plwyf yn dra gwahanol. Nid oedd yno gronfa i buro’r dŵr, ac i gymhlethu’r sefyllfa fwyfwy, roedd patrwm anheddu eithriadol wasgaredig a diffyg canolfannau niwcledig fel oedd yn y plwyf gyferbyn. Ond yr oedd yno ffrydiau lawer i’w harneisio yn llifo o Waun Gynfi – digon i gynllunio math o gyfundrefn amrwd a phur gyntefig, ond eto cyfundrefn led effeithiol, er budd y gymuned. Pan sefydlodd yr Arglwydd dair stryd o dai yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch yn ystod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gofalodd fod ffos danddaearol yn rhedeg drwy gaeau perthynol y tair rhes gydag agoriadau digonol, fwy neu lai, ym mhob cae ar gyfer codi dŵr i ddisychedu’r anifeiliaid – o gofio wrth gwrs mai  un o  gynseiliau pennaf y cynllun anheddu oedd ‘an acer and a cow’. Ond yno hefyd yr oedd nifer o ‘ffynhonnau’ wedi eu dosbarthu blithdraplith,  rhai yn agos at y tai, eraill beth pellter i ffwrdd, ychydig mewn caeau ond eraill ar ymyl y ffordd neu gyffordd yn y lôn, ond oll yn byllau arbennig i oedi ffrwd y nentydd a fyrlymai’n iraidd drwy’r ardal. Mae map ordnans 1888 yn dangos yn eglur amlder y dosbarthiad, a nifer o’r safleoedd yn gynseiliau, bid sicr, i ffynhonnau ychydig yn fwy soffistigedig mewn cynllun mwy cynhwysfawr a ddilynodd yn ddiweddarach. Ymddengys i’r cynllun elfennol oroesi hyd at dro’r ganrif pan sefydlwyd cynllun mwy cymeradwy bryd hynny. Tro’r Awdurdod Lleol,  gyda chytundeb ac efallai nawdd gan berchnogion y Penrhyn, oedd datblygu cynllun mwy effeithlon a  chynaliadwy i breswylwyr plwyf Llandygái.

Cyngor Gwledig Ogwen oedd berchen ar y cynllun gyda ffynhonnell y dŵr i’w dderbyn oddi uchod yn nyfroedd Llyn Marchlyn. Ffrydiai’r dŵr oddi yno i adeilad sy’n ymddangosiadol ddigyswllt, ei bwysigrwydd yn anghofiedig erbyn heddiw, yng nghanol gweundir Gwaun Gynfi. Yno yr oedd tarddle pibell danddaearol a  yrrai’r dŵr i danc cronni ym Mhant yr Afon, Bodfeurig, i’w ddanfon ymlaen i Sling a Thregarth, cyn gorffen y daith ar Ynys Môn. Canghennau o’r bibell hon a rannai’r dŵr drwy weddill y plwyf, a gellir olrhain llwybr y cyflenwad yn y cyfresi o dapiau cymunedol a leolwyd  mewn mannau canolog hwnt ac yma i dynnu dŵr o’r sustem. Teclyn ar ddalen o haearn bwrw, a bollt yn ei ganol i agor llif y  dŵr drwy’r pig, oedd y ddyfais, ac uwchben y follt moldiwyd ar ffurf pedol y geiriau ‘T Kennedy patent’.  Gan amlaf gwarchodwyd y tapiau mewn encilion pwrpasol ym môn y wal, ond erbyn heddiw dim ond yr encilion sy’n nodi’r lleoliad, ac eithrio mewn rhai safleoedd go arbennig lle erys dyfais y tap yn ei gyfanrwydd.

Fig 4
Tudalen o gatalog cwmni Glenfield and Kennedy yn 1916 yn dangos y tap D19 ond heb nodi ei bris

Gwneuthurwr y ddyfais oedd cwmni Kennedy o Kilmarnock yn yr Alban, ac wrth gwrs enw gorwych tap y cwmni a ddefnyddiwyd yn deitl i’r nodyn hwn.  Er hynny, un o greadigaethau mwyaf distadl cwmni Kennedy oedd y D19.  Yn ei ddydd yr oedd cwmni Kennedy yn enfawr ei faint a’i bwysigrwydd, ac yn bennaf gynllunydd ffynhonnau dinesig addurnol gyda marchnad ryngwladol rymus i’w pryniant. Sefydlwyd y cwmni yn 1863 yn arbenigo mewn cynllunio a chynhyrchu gwahanol fathau o ddyfeisiadau dyfrio ac yn rhannu safle â chwmni Glenfield a oedd yn gyfrifol am gyflawni gwaith haearn bwrw’r creadigaethau. Yn 1899 ymunodd y ddau i ffurfio cwmni Glenfield and Kennedy ac mae’r dyddiad hwn yn rhoddi bras amcan o ddyddiad creu rhwydwaith dŵr yfed plwyf Llandygái. Ond er mor dderbyniol y cyflenwad, cynllun cymunedol, ac nid er hwylustod i ddrws y tŷ, a gyflwynwyd gan yr Awdurdod, ac ysywaeth nid oedd traeniad carthffosiaeth yn rhan ohono. O ganlyniad, gorchwyl pur annymunol fyddai’r dasg i’r plwyfolion gladdu’r gwastraff teuluaidd ym mhen yr ardd, ond onid oedd llwyddiant i bob gorchwyl yng nghyflawnder rhiwbob gorau’r greadigaeth a dyfai yn y gerddi hyn!

Mae’n amlwg fod cynllun tebyg wedi ei sefydlu ym mhlwyf Llanllechid i wasanaethu rhan o ogledd yr ardal nad oedd yn derbyn dŵr o gynlluniau trefol yr ardal. Mae’n berthnasol gwybod fod  rhan uchaf pentref Rachub, sef yr hen Gae Llwyn Grydd, wedi derbyn dŵr o Ffridd Corbri ar un cyfnod, tra bo rhan isaf y pentref yn derbyn dŵr o ddatblygiad a oedd yn tarddu yn Gerlan. Ar gyfer anghenion yr ardal rhwng Llanllechid a Thalybont sefydlwyd cynllun a oedd yn harneisio dyfroedd Afon Llan yn ei tharddle yng ngwaun Corbri. Yno yr oedd cwt yn dargyfeirio dŵr yr afon i’w ddanfon i danc cronni yng Nghaban Coch ac oddi yno i’w ddanfon i bentref Talybont lle’r oedd tapiau cymunedol o fath y D19 wedi eu gosod mewn mannau canolog at wasanaeth y gymuned.  

I blwyfolion Llandygái, a rhannau o Lanllechid, y dasg ddyddiol fore a nos oedd casglu dŵr o’r ffynnon, pistyll, pwmp neu dap. Roedd yn orchwyl ailadroddus, trwm a diddychymyg, ond cwbl angenrheidiol yn nhrefn y dydd. Doedd prin amser i glonc a sgwrs wrth ddisgwyl tro i godi’r hylif, ac er mor gymunedol y safleoedd buan iawn y gallasai’r gwmnïaeth gymeradwy suro os oedd dŵr y cyflenwad wedi ‘ei sbydu’ yn ôl yr ymadrodd. Wrth gerdded yr ardal heddiw, drwy edrych, dyfalu, rhyfeddu a gweld sawl adeiladwaith cymen ym môn y clawdd, neu gilfach neilltuedig yn y wal,  ac yna sylweddoli eu bod oll yn gyfrannog yn nhapestri hanes ein hardal. A sylweddoli bod angen diogelu’r ychydig sy’n aros o’r hen ddyfrleoedd bendithiol hyn, ac o weld bod  nifer eu safleoedd, ysywaeth, yn faluriedig ac ar fin tranc anghofrwydd terfynol. Ond yr oedd iddynt oll eu cyfraniad gwerthfawr i hanes ein cymdeithas, ac mae cyfrifoldeb eu gwarchod lawn cyn bwysiced i’n bro ag yw cadwraeth genedlaethol yr honglad hyll o ffoli a adeiladwyd ger pentref Llandygái.

Diolchiadau – cyfrannodd nifer o gyfeillion o’u gwybodaeth i’r nodyn hwn ac mae’n bleser cofnodi ein diolch iddynt –  Idris Lewis, Dolwern; Wynne ap Iorwerth, Glanrafon Bach; Ieuan Wyn, Talgarreg; Huw John Huws, Porthaethwy; Alwenna Williams,  Cefnddwysarn; Eluned Rowlands, Groeslon;  Brian Thompson, Tamworth; Kevin Williams, Bryn Eithin; Owie a Betty Williams, Bryn Owen, Gwilym Rees Evans, Mignant, Ceri Evans, Llanllechid, Wyn Roberts Tregarth, Margaret  Fernley Talybont, Megan a Deri Tomos, Sychnant.

Ynni Ogwen

Dyma gyfraniad gwadd gan Griff Morris o Ynni Ogwen.

Sefydlwyd Ynni Ogwen gan Bartneriaeth Ogwen fel Cymdeithas Budd Cymdeithasol. Mae’r Hydro yn cynhyrchu trydan glân trwy ddefnyddio’r ynni sydd yn llif yr Afon Ogwen.

Caiff dŵr yr afon ei hidlo trwy sgriniau mynediad sydd ag arwynebedd o 5m2 ac wedi eu lleoli ger glan orllewinol yr afon ychydig islaw Pont Ogwen.

Yn ôl rheolau Cyfoeth Naturiol Cymru mae ’n rhaid i’r trothwy uwchlaw pen ucha’r sgrin fod ychydig yn uwch na’r trothwy ar ochr ddwyreiniol yr afon.

Islaw’r sgriniau mae cafnau concrid yn arwain y dŵr i bibell 1.2m o ddiamedr ac i mewn i gawg enfawr (forebay yn Saesneg) lle caiff unrhyw aer sydd wedi ei ddal yn y dŵr gyfle i ddianc cyn i’r dŵr ruthro i lawr pibell 0.9m diamedr sy’n arwain yr holl ffordd i lawr i’r pwerdy wedi ei leoli ger yr afon 16.5m islaw. Ar ei anterth mae 850 litr yr eiliad yn llifo trwy’r bibell ac mewn cyfnod o awr gall gynhyrchu hyd at 100kWh.

Mae llif yr afon yn amrywio’n fawr ac mae’n bwysig gwybod beth yw lefel yr afon ar unrhyw adeg a hefyd lefel y dŵr yn y cawg. Caiff lefel yr afon uwchlaw trothwy’r sgriniau ei fesur gan synhwyrydd wedi ei leoli ar ochr Pont Ogwen ac mae synhwyrydd tebyg y tu fewn i’r cawg yn mesur y dyfnder yno.

Tu fewn i’r pwerdy mae echelion sy’n troi’n gyflym a pheth offer sy’n symud heb rybudd. Felly mae ein gwirfoddolwyr yn gorfod bod yn ofalus iawn yno ac wrth lanhau’r sgriniau yn yr afon. Mae hi hefyd yn eithaf swnllyd y tu mewn i’r pwerdy.

Griff Morris

Mae’r llun uchod yn gymorth i egluro prif nodweddion mecanyddol y pwerdy. Daw’r dŵr i mewn trwy’r bibell las sy’n rhedeg o’r wal ar y chwith. Pe bai angen archwilio’r offer tu fewn i’r tyrbein gellir defnyddio’r olwyn ddu i gau falf i rwystro’r dŵr rhag llifo trwodd.

Lleolir y tyrbein mewn blwch metel lliw glas tywyll sydd wedi ei angori’n gadarn mewn dyfnder o goncrid. Gallwch weld yr echel lliw coch, sy’n cael ei throi wrth i lif y dŵr daro’r silindr tu fewn. Er mwyn rheoli cyflymder yr echel mae dwy fraich y naill ochr i’r blwch yn agor neu gau’r llafnau llywio. Mae’n hanfodol fod yr echel yn troi yn gyson ar 400 tro y funud. Caiff y breichiau eu codi neu ostwng gan system hydrolig olew dan bwysau.

Tu cefn i’r cyfan mae rheolaeth electroneg. Mae’r drefn yn cofio faint o drydan oedd  yn cael ei gynhyrchu ar wahanol  lefelau dŵr yn yr afon a’r cawg a defnyddir yr wybodaeth hon i benderfynu os oes angen newid lleoliad y breichiau.

Er mwyn i ni allu trosglwyddo’r trydan i’r grid cenedlaethol mae angen i’r generadur sy’n trosglwyddo’r ynni cylchol o’r echel i ynni trydanol droi ar gyflymder o 1000 tro y funud. Caiff hyn ei sicrhau trwy ddefnyddio blwch gêr gyda chyfradd o 5:2. Wrth i’r blwch gêr weithio mae’r ymdrech yn peri iddo dwymo ac mae’n hanfodol fod yr olew ynddo yn cael ei oeri. Dyna yw pwrpas y blwch gwyn gyda rhyddiadur bychan ar ei gefn. Gellir cymharu tymheredd yr olew sy’n gadael ac yn dychwelyd i’r blwch gêr wrth gyffwrdd y bibell yn ofalus.

Cludir y trydan o’r generadur trwy wifren drwchus sy’n rhedeg dan y llawr ac yn ei thro i fyny’r rhiw i’r caban mesurydd ar y lôn las uwchlaw cyn ymuno â’r grid. Pan fydd y tyrbein yn rhedeg ar ei anterth mae llif y trydan yn twymo ychydig ar y gwifrau sy’n ei gario i’r grid. Golyga hyn fod gwahaniaeth rhwng faint o drydan, wedi ei fesur mewn MWh, rydym yn ei gynhyrchu a faint rydym yn ei allforio.

Datblygodd Chwarel y Penrhyn nifer o brosiectau arloesol dros y blynyddoedd ac o gwmpas 1929 adeiladwyd system hydro oedd yn defnyddio’r afon i gynhyrchu aer dan bwysau i’w ddefnyddio i dyllu’r graig gyda driliau niwmatig. Er bod yr hen bwerdy, gyda’i dyrbein o wneuthuriad y cwmni enwog Gilkes, wedi mynd a’i ben iddo erbyn hyn mae’n parhau i ennyn edmygedd y rhai sydd â diddordeb. Does dim amheuaeth mai dyna oedd y symbyliad i sefydlu Ynni Ogwen. 

Penderfynwyd cychwyn y fenter yn gynnar yn 2016 a lluniwyd prosbectws deniadol yn apelio am fuddsoddwr. Bu’r ymateb yn anhygoel. Buddsoddodd 307 o bobl gyfanswm o £459,350 mewn cyfnod byr. Mae mwy na hanner y buddsoddiadau yn £500 neu lai ac mae dros 80% o’r buddsoddwyr yn byw yn lleol. Dros y tair blynedd diwethaf rydym wedi talu llog o 3% yn flynyddol i’n buddsoddwyr.

Cawsom ganiatâd cynllunio i adeiladu’r cynllun yng Ngorffennaf 2015 ac erbyn Hydref yr un flwyddyn roeddem wedi cofrestru’r cwmni gyda’r Awdurdod Goruchwylio Cyllidol (Financial Conduct Authority). Wedi hir ddisgwyl cawsom ganiatâd Cyfoeth Naturiol Cymru yn Ionawr 2016 oedd yn ein galluogi i gofrestru gyda OFGEM am Dariff Bwydo Mewn (Feed in Tariff) yn gynnar mis Chwefror.

Mae Ynni Ogwen yn denant i Stad y Penrhyn, perchnogion yr afon, ac i gwmni chwareli Breedon sydd piau’r tir. Ein rhent blynyddol yw’r uchafswm o £4K neu 6% o werth ein hallforion trydanol.

Rydym yn talu treth busnes blynyddol o £7627 i Gyngor Gwynedd ond hyd yma mae Llywodraeth Cymru wedi ein digolledu. Mae peth ansicrwydd beth fydd yn digwydd yn y dyfodol. Mae costau yswiriant oddeutu £4500 y flwyddyn..

IMG_0002
Allbwn Ynni Ogwen

Mae mesuryddion clyfar yn cofnodi faint o drydan a gynhyrchir a hefyd faint sydd yn cael ei allforio bob hanner awr. (Half Hourly Data.) Mae’r bwrdd electroneg yn y pwerdy yn arddangos y data perthnasol ac mae’n hanfodol cofnodi’r data hwn yn wythnosol; dyna un o ddyletswyddau ein gwirfoddolwyr.

Rhwng Mai 2017 a diwedd Hydref 2020 mae Ynni Ogwen wedi allforio 1,690 MWh i’r grid.

Rhoddodd Ynni Ogwen £10,000 i Bartneriaeth Ogwen i’w galluogi i wneud cais llwyddiannus am grant sylweddol i sefydlu Dyffryn Gwyrdd. Yn ystod yr argyfwng Cofid 19 diweddar fe gyfrannodd Ynni Ogwen £3,000 i Gronfa Fwyd Bethesda. Mae grŵp bach o wirfoddolwyr wedi bod wrthi’n paratoi i sefydlu elusen fydd yn gweithio hyd braich oddi wrth Ynni Ogwen ac mae hyn ar fin cael ei wireddu.

Y gobaith yw y bydd yr elusen newydd yn gymorth i ddileu’r G o GYNNI OGWEN.

Ysgolion Cynradd Llanllechid

Ar ddydd Iau, 3ydd Mehefin, 1954 agorwyd Ysgol Gynradd newydd Llanllechid gan yr Athro Syr Idris Ll. Foster. Yr oedd yr achlysur yn gyfle i ganfod hanes ymdrechion y gorffennol i sefydlu cyfundrefn addysg ffurfiol i blant y pentref a’r ardal. Hyd at yr ail ganrif ar bymtheg dim ond aelodau’r dosbarth breintiedig a gai addysg ac felly hanes cyflwyno cyfleoedd i drwch poblogaeth gyffredin yr ardal a ddathlwyd drwy agor yr ysgol newydd yn Llanllechid yn 1954.

Ffig 4 Ysgol
Yr Ysgol genedlaethol ar y sgwâr

Mudiadau gwirfoddol oedd cyfranwyr sylfaenol addysg yn yr ail ganrif ar bymtheg ac yng nghwrs y ganrif sefydlwyd nifer o ysgolion elusennol o dan eu cyfarwyddyd yn Llanllechid. Gellir olrhain yr ysgol gyntaf a agorwyd o dan nawdd Ymddiriedolaeth y Welsh Trust i tua 1675. Mudiad oedd hwn a drefnwyd gan Thomas Gouge (1605?-1681), gweinidog Anghydffurfiol a dyngarwr a anwyd yn Llundain a’i addysgu yn ysgol Eton a phrifysgol Caergrawnt, i efengyleiddio Cymru. Hyrwyddwyd ei waith gyda thanysgrifiadau gan arweinwyr crefyddol o Loegr a Chymru a sefydlodd oddeutu 300 o ysgolion yng Nghymru gyda’r bwriad o ddysgu plant tlodion y wlad i ddarllen ac ysgrifennu, i gyfrif ac i adrodd y Catecism. Cyfrwng y dysgu oedd Saesneg, ond er budd y bobl hynaf cyfieithwyd llawer o lyfrau i’r Gymraeg, gan gynnwys argraffiad o’r Beibl, cyfraniadau annisgwyl wnaeth hyrwyddo gwaith rhai o’r mudiadau a’i dilynodd. Ar farwolaeth Gouge yn 1681 terfynwyd gwaith y mudiad a daeth yr ysgolion i ben, ond yr oedd hedyn addysg wirfoddol wedi ei hau yn Llanllechid fel yng ngweddill Cymru.

Arloeswr mawr yr ysgolion elusennol yng ngogledd Cymru oedd John Jones (1650-1727), ac yn 1689 ef oedd Deon Bangor a rheithor Aber a Llanllechid. Cyfraniad mawr y gŵr nodedig hwn oedd sylfaenu a gwaddodi ysgolion i blant tlodion yn y plwyfi yr oedd ganddo gysylltiad â hwy a threfnu mai yn y Gymraeg y dysgid Catecism Eglwys Loegr. Brodor o Bentraeth, Ynys Môn, oedd ef, ac er ei addysgu yng Ngholeg y Drindod Caergrawnt deallai mai megis rhoddi’r drol o flaen y ceffyl fyddai ceisio dysgu yn Saesneg i blant plwyfolion a oedd yn uniaith Gymraeg. Agorodd ysgol yn Llanllechid oddeutu 1700 ac ymhlith eraill o’i gyfraniadau nodedig oedd dosbarthu llyfrau Cymraeg a sefydlu llyfrgelloedd ymhlith ei blwyfolion. Ei bryder mawr yn 1716 oedd bod y plant yn rhy dlawd i ddod i’r ysgol yn gyson gan eu bod yn treulio eu hamser yn cardota a gweithio ar y ffermydd mewn plwyf nad oedd ei boblogaeth yn fawr mwy na 450. Yn ei ewyllys gwaddododd naw ysgol i addysgu plant y tlawd ac yr oedd ysgol Llanllechid yn un o’r rhai a elwodd gyda chymynrodd o £100. Yn ôl ei gyfarwyddyd yr oedd llog blynyddol y swm i’w ddefnyddio i gynnal ysgol rad i ddeuddeg o blant y plwyf gyda’r nod o’u dysgu i ddarllen Cymraeg yn berffaith. Derbyniai’r ysgolfeistr £4 y flwyddyn o’r llog a’r gweddill i’w ddefnyddio i brynu llyfrau neu ddillad i’r plant tlotaf. Ychwanegwyd toll y ffordd o Fangor i Bwllheli at y gymynrodd a defnyddiwyd cymynroddion eraill i chwyddo’r swm blynyddol.

Derbyniodd John Jones gefnogaeth gan y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristionogol (SPCK) yn ei gwest addysgol. Sefydlwyd y gymdeithas hon yn Llundain gan Thomas Bray yn 1698 i wrthsefyll anlladrwydd drwy ddysgu canonau’r ffydd Gristionogol. Nod deublyg y gymdeithas oedd sefydlu ysgolion elusennol a thaenu’r efengyl Gristnogol. Erbyn 1715 llwyddwyd i agor oddeutu 68 ysgol yng Nghymru gyda churadiaid yr eglwysi yn dysgu’r disgyblion i ddarllen ac ysgrifennu, ond gan mai Saesneg oedd iaith y dysgu ni ellid disgwyl y byddai ymdrechion y gymdeithas yn llwyddiannus eithriadol. Ni agorwyd ysgol yn Llanllechid, ond y gymdeithas hon a sbardunodd gychwyn mudiad addysgol Griffith Jones (1683-1761), Llanddowror a sefydlwyd ysgol lwyddiannus dan ei nawdd ef yn Nhanybwlch a bu’n weithredol o1749 hyd 1767. Er ei fod yn gefnogwr cynnar o’r SPCK yr oedd yn amheus o bwyslais y gymdeithas ar ddysgu drwy gyfrwng y Saesneg yn hytrach nag ym mamiaith y plant. Ei ateb oedd sefydlu cyfresi o ysgolion cylchynol yn 1731 ac ef yn anad neb fu’n gyfrifol am alluog i’r Cymry fod yn genedl lythrennog, ac ar ei farwolaeth yn 1761 amcangyfrifir bod o leiaf chwarter miliwn wedi mynychu’r ysgolion dros gyfnod o dri deg mlynedd. Daeth oes yr ysgolion hyn i ben yn ystod wythdegau’r ddeunawfed ganrif.

Ar ganol y ddeunawfed ganrif yr oedd dwy ysgol led lwyddiannus yn Llanllechid, y naill yn cael ei chynnal mewn ystafell fechan y tu cefn i dŵr yr eglwys a’r llall yn nhŷ bonheddig Tanybwlch, a’r ddwy gyda’r pwyslais ar ddysgu drwy’r Gymraeg. Mantais fawr ysgol John Jones oedd bod cymynroddion yn ei chynnal i’r dyfodol, ond ei hanfantais oedd agwedd wrth-Gymreig yr Eglwys Anglicanaidd i addysg, yn arbennig felly gydag ethol Saeson yn esgobion yng Nghymru drwy gydol hanner olaf y ganrif a chychwyn y nesaf, cyfnod diffrwyth yr Eingl-esgobion. Gwrthbwys i hyn i raddau helaeth oedd llwyddiant mawr ysgolion Sul yr enwadau ymneilltuol a oedd i chwarae rhan allweddol yn addysgu plant a phobol mewn oed i fod yn llythrennog yn y cyfnod wnaeth ddilyn. Had a heuwyd gan ysgolion cylchynol Griffith Jones oedd sylfaen llythrennedd y Cymry a oedd yn uwch ar gyfartaledd nag yn unrhyw ran arall o Brydain, a’r llwyddiant hwn a oedd i fwydo gwleidyddiaeth radical yr oes a ddilynodd. Datblygodd gweithgarwch yr ysgol Sul, dan arweinyddiaeth fedrus Thomas Charles (1755-1814) o’r Bala, yn gyflym gan ysgogi’r holl enwadau Anghydffurfiol i ymuno yn yr ymdrech i gyfrannu at wybodaeth Feiblaidd y Cymry a chyfoethogi eu dealltwriaeth drwy fedru darllen. Daeth yr ysgolion yn rym dylanwadol ym mywyd cyhoeddus Cymru gyda mwy yn eu mynychu ar y Sul nag yn yr ysgolion ffurfiol yn yr wythnos. Cydnabyddir mai’r ysgol Sul oedd magwrfa llawer o arweinwyr y genedl yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ffaith a wireddwyd ar ei ganfed ym mywyd diwylliannol, crefyddol a gwleidyddol Dyffryn Ogwen yn ogystal.

Canlyniadau cymdeithasol y Chwyldro Diwydiannol a thwf enfawr ym mhoblogaeth y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd ymhlith y ffactorau pwysicaf a greodd yr angen i sefydlu cyfundrefn addysg hyblyg a theg i blant o bob haen yn y gymdeithas. Sefydlwyd ysgol Genedlaethol gyntaf Dyffryn Ogwen yn Rachub yn 1828 ar dir a roddwyd gan glerigwr o Landdeiniolen ar gost o £155.11.11. Derbyniwyd benthyciad o £100 gan Maurice Gruffydd, prifathro olaf hen ysgol eglwys Llanllechid, a chafwyd cymorth ychwanegol o £30 gan y Gymdeithas genedlaethol. Meddai’r ysgol ar safle blaenllaw ar y sgwâr ac yn 1832 cyflog blynyddol y prifathro oedd £30 a ‘gwobr’ yr athrawes am ddysgu gwnïo oedd £3.10.0, a’r ddau i ddysgu rhwng 50 i 80 o fechgyn a merched yn gymysg. Dangosodd ymchwiliad y comisiynwyr yn 1847 (Brad y Llyfrau Gleision) pa mor ddiffygiol oedd y ddarpariaeth swyddogol yng Nghymru oherwydd safon isel yr athrawon, niferoedd y plant i’w dysgu a chyflwr gwael yr adeiladau y dysgid hwy ynddynt. Er mawr ryfeddod ni feirniadodd y comisiynwyr y ddarpariaeth yn ysgol Genedlaethol Rachub yn 1847 ond erbyn 1864 dengys y gofrestr fod 95 bachgen a 108 merched i’w dysgu gan ddau athro a oedd yn gyfrifol am yr ysgol. Er bod trwch poblogaeth Rachub megis wyth o bob deg yn Anghydffurfwyr, yr ysgol Genedlaethol oedd yr unig sefydliad i gynnig addysg ffurfiol i blant y pentref hyd nes i ysgol Frutanaidd gael ei hagor yn 1851. Derbyniwyd rhodd o £144 yn ewyllys Owen Jones, un o athrawon hen ysgol Llanllechid, i sefydlu’r ysgol ar dir Plas Pistyll a gyflwynwyd gan ei wraig ar lecyn canolog yn y pentref. Yn 1864 yr oedd 75 o ferched a 75 o fechgyn yn cael eu dysgu yn yr ysgol anenwadol hon gan ddau athro, ond gyda chefnogaeth capel Peniel y Methodistiaid  Calfinaidd yn Llanllechid.

Yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg gosodwyd seiliau deublyg i addysg gynradd ym mhentref Rachub a’r rhaniad wedi ei bennu gan ddaliadau crefyddol yn hytrach na chyfarwyddyd addysgol fel y digwyddodd ym mhob pentref arall yng Nghymru yn ystod yr un cyfnod. Dwy ysgol mewn pentref o lai na mil o boblogaeth a’r ddwy yn cydfyw yn weddol gytûn, er efallai mewn cystadleuaeth, ac ar brydiau dan straen pan oedd cysylltiadau diwydiannol yn bygwth creu rhaniadau cymdeithasol yn y gymdogaeth. Trosglwyddwyd yr Ysgol Frutanaidd i ofal y Cyngor Sir yn dilyn Deddf Addysg 1902 gyda’r awdurdod lleol yn gweinyddu’r gyfundrefn o hynny ymlaen, tra bod yr Ysgol Genedlaethol yn parhau i gael ei chynnal drwy roddion gwirfoddol ac elusennau hyd oni yn 1948, yn dilyn gofynion Deddf Addysg 1944, yr aeth y baich o’i chynnal yn drech na’r eglwys. Bu llawer cais i uno’r ddwy ysgol o ddauddegau’r ganrif ymlaen hyd oni ddaethpwyd i gytundeb yn 1949 i gael un ysgol yn Llanllechid ac, yn dilyn cyfnod byr pryd y gweinyddwyd yr ysgol ar y ddau safle, yr agorwyd yr ysgol newydd yn 1954.

Golygodd uno’r ysgolion fod addysg gynradd yn Llanllechid wedi ei ffurfioli ar ôl mwy na dwy ganrif o hanes ymgyrch arwrol i gyflwyno cyfundrefn addysg deg a chytbwys i blant y pentref, ac mae’n bleser cael cofnodi fod Ysgol Llanllechid heddiw ymhlith y goreuon o holl ysgolion cynradd Gwynedd. Ond rhaid talu teyrnged yn ogystal i waith gwirfoddolwyr ysgolion Sul capeli’r pentref a osododd sylfaen llythrennedd yn y Gymraeg i genedlaethau o blant, a chofnodi fod ysgol Sul capel Carmel yn dal i gyfrannu yr un mor ddylanwadol gyda’r gwaith heddiw. 

Gwybodaeth gyda diolch i Vivienne Parry, Llanfairpwll a Dilwyn Pritchard, Bron Arfon, Rachub

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

William John Lloyd. 1954.  Addysg yn Llanllechid. Rhan o anerchiad  yn seremoni agor Ysgol Gynradd Llanllechid ym mis Mehefin 1954. Pwyllgor Addysg Sir Gaernarfon.

MEDAL y D.C.M.

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd, Andre Lomozik.

Sefydlwyd y Fedal D.C.M. (Distinguished Conduct Medal) ar y 4ydd o Ragfyr 1854, gyda gwarant brenhinol, yn ystod rhyfel y Crimea, fel gwobr i swyddog gwarant, swyddog heb gomisiwn a dynion am wasanaeth gwrol ar faes y gad, gan y Frenhines Victoria. Roedd y fedal yma’n dod chweched mewn dilyniant ac anrhydedd i’r Groes Victoria, ond yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd pryder wedi codi oherwydd y nifer o fedalau oedd yn cael eu gwobrwyo, ac yn dibrisio gwerth y D.C.M. felly penderfynwyd creu medal newydd sef y Fedal Filwrol, am wasanaeth o ddewrder ar dir sych. Sefydlwyd y fedel yma ar y 25ain o Fawrth 1916, ac ei ôl-ddyddio i 1914, o’r dyddiad yma ymlaen dyma’r wobr a roddwyd am ddewrder, a cadwyd y D.C.M. fel gwobr am ddewrder eithriadol ar faes y gad. Gwobrwywyd y fedal gyntaf yn 1885, ac yn 1993 fe derfynwyd y D.C.M. y C.G.M. a’r D.S.O. er mwyn creu medal newydd C.G.C. (Conspicuous Gallantary Cross) nad oedd yn gwahaniaethu rhwng rhengoedd yr lluoedd arfog. Rhwng 1884 a 1993 fe wobrwywyd 29,800 o filwyr gyda’r D.C.M. am eu dewrder mewn gwahanol ryfelgyrchoedd.image

Un o’r milwyr yma oedd gŵr ifanc o Dregarth, a fu yn ymladd yn y rhyfel byd cyntaf, sef Sargeant Jack Malancthon Williams, cafodd ei anafu yn 1915, ac roedd yn rhaid torri ymaith rhan o’i fraich chwith gan fod ei anaf mor ddrwg, ond cyn derbyn triniaeth am ei glwyfau eu hyn, arhosodd ar faes y gad i helpu milwyr eraill a oedd wedi eu hanafu, ac annog y milwyr eraill o’i gwmni ymlaen, cyn cerdded yn ôl heb gymorth ar hyd y ffoes cenadwri i’r orsaf cymorth cyntaf.   Mae ei hanes i’w weld mewn adroddiad ar y 16eg o Dachwedd 1915, tudalen 11433 o’r ‘London Gasette’. Pan gyrhaeddodd adref yn ôl i’w ardal enedigol rhoddwyd croeso anrhydeddus iddo, a dyma sut mae’r adroddiad yn ymddangos yn yr Herald Cymraeg ar Dachwedd 30ain 1915.

CROESAWU GWRON Y D.C.M. YM METHESDA

Yr oedd dydd Sadwrn yn ddiwrnod pwysig yn hanes Bethesda, diwrnod y cofir am dymor maith am dano. Dydd ydoedd i groesawu milwr clwyfedig o faes y frwydr, sef Sargeant J. M. Williams, a enillodd y D.C.M. am wrhydri yn Festubert, ar Fedi 25ain. Er gweled ei law aswy bron wedi ein thori ymaith, a’i glwyfo yn ei ysgwydd, gwrthododd bob cynhorthwy ar y pryd, a chynorthwyodd glwyfedigion eraill o’i amgylch a chalonogodd ei gydfilwr i fyned ymlaen i ennill y frwydr ac am ei ddewrder a’i hunanaberth yr enillodd yr anrhydedd o D.C.M. Mab yw Sergt. Williams i Mr  a Mrs Melancthon Williams, Tregarth, a bu yn gweithio yn Chwarel y Penrhyn hyd doriad allan y rhyfel. Yr oedd bob amser yn ddyn ieuanc hynod boblogaidd ymhlith ei gyd-ieuenctid, a chymerai ran flaenllaw yn chwaraeon yr ardal.jack m

Ffurfiwyd pwyllgor yn y cylch i’w groesawu gartref, a phenderfynwyd cychwyn gorymdaith o’r gwirfoddolwyr ac eraill o’i gartref yn cael ei blaenori gan Seindorf Bechgyn y Clio. Trwy garedigrwydd Mr Richard Jones, Llangollen Hotel, caed cerbyd, ac ynddo yr oedd y gwron a’i rieni a phedwar milwr clwyfedig eraill o’r ardal, sef Pte. William Pritchard, Elfed Terrace, a Pte John Williams, Braichmelyn, a glwyfwyd yn Ffrainc; Pte. William Thomas, Tregarth, a’r Morwr Owen R. Davies. Rynys, a glwyfwyd yn y Dardanells. Rhoddwyd derbyniad brwdfrydig i’r orymdaith ym Methesda. Yr oedd y masnachwyr wedi rhoddi baneri allan a’r brif heol yn llawn o edrychwyr. Chwaraeodd y seindorf drwy y pentref, ac yr oedd golwg urddasol ar y gwirfoddolwyr a’u swyddogion yn gorymdeithio drwy y brif heol. Wedi’r orymdaith cynhaliwyd CYFARFOD CYHOEDDUS yn y Neuadd, ac er mor eang yw y Neuadd nid oedd ddigon i ddal y dyrfa fawr oedd wedi dod ynghyd i groesawu gwron y D.C.M. Llywyddwyd y cyfarfod gan yr Athro David Llewelyn, Llanllechid, a dywedodd eu bod wedi dod yno i roddi “welcome home” i wron o faes y frwydr. Darllenodd y llywydd lythyrau oddi wrth Mr W. D. Hobson, Bangor; Capten Cooke, yr Henadur W. J. Parry, Parch J. T. Job, a Mr E. R. Jones yn gofidio oherwydd amgylchiadau yn eu rhwystro i fod yn bresennol yn y cyfarfod. Dywedodd y Llywydd fod cynllun  Arglwydd Derby i gael ei weithio yn yr ardal yr wythnos nesaf, ac os bu anghydwelediad yr oeddynt wedi dod bellach i ddealltwriaeth ac yn dymuno ar i bawb roddi derbyniad teilwng i’r canfasers.

Galwyd ar y Parch. William Morgan, M. A., i annerch y cyfarfod. Dywedodd mai’r gymwynas orau i Sargt. Williams a fyddai gweled llu o’r dynion ieuainc yn ymuno a’r fyddin. Os collodd y gwron ei law aswy chyll ef byth ei glod. Beth sydd mor gysegredig ag amddiffyn y wlad, a ellir mwy o hunanaberth na’r hyn a wnaeth y milwr clwyfedig yma? Peryglodd ei fywyd ei hyn wrth geisio achub a chynorthwyo milwyr eraill. Os nad yw dyn am amddiffyn ei wlad nid oes ganddo hawl o gwbl i fyw ynddi. Tro annheilwng yw ffoi yn llechwraidd a pheidio ymuno a gadael i eraill ymladd trosom.

Dywedodd y Parch. H. Jones Davies, Tregarth ei fod yn falch o gael croesawu ei gyfaill, Sergt. Williams yn ôl o faes y rhyfel. Wrth gerdded llwybr hunanaberth cerddodd yr un llwybr a Iesu o Nazareth. Llongyfarchai ef fel patrwm o filwr o’r fyddin newydd. Dywedodd Duc Wellington ymhen ysbaid ar ôl brwydr Waterloo mai segurwyr a meddwyn oedd yn ymuno a byddin Prydain Fawr, ond y mae yn wahanol iawn heddiw.

Galwodd y Llywydd ar Mrs Dr Pritchard i

GYFLWYNO FFON HARDD

I Sergt. Williams fel arwydd fechan o serch ac edmygedd yr ardal iddo am ei wrhydri ar faes y frwydr. Derbyniodd y milwr clwyfedig yr anrheg o law y foneddiges gyda gwyleidd-dra sydd yn nodweddu’r Celt ar lawer adeg yn ei fywyd, ac yna chwaraeodd y seindorf “For he’s a jolly good fellow.”

Galwodd y Llywydd ar Mr Melancthon Williams, a dywedodd ei fod yn datgan eu diolchgarwch fel teulu iddynt yn wyneb y profedigaethau yr oeddynt wedi myned trwyddynt yn ddiweddar. Ei eiriau ef a’i briod i’w dau fab cyn iddynt fyned i ymladd tros eu gwlad oeddynt am iddynt gofio gwneud eu dyletswydd a throi at Dduw i ofyn am nerth yn nydd y frwydr.

Chwaraeodd y seindorf i ddiweddu’r cyfarfod “Hen Wlad fy Nhadau”.

Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw

Dyma erthygl gan un o’n cyfranwyr gwadd Deri Tomos, Llanllechid. Mae dolenni at ragor o wybodaeth ar ddiwedd yr erthygl.

panel-1-20190108_140800
Y planedau yn cylchynnu’r haul ym Mryn Twrw.

Ymysg rhyfeddodau Dyffryn Ogwen mae ugeiniau, onid cannoedd, o bentanau a llechi mawrion eraill a gerfiwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg er mwyn addurno nifer o anheddau’r dyffryn. Dyma Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen. Mae nifer ag arnynt ddyddiadau rhwng 1823 a 1843. Wedi’r cyfnod byr hwn aeth yr arfer o’u cerfio allan o ffasiwn ac, i bob pwrpas, yn angof. Yn sicr collwyd nifer ohonynt am byth. Ond o tua 1977 dechreuodd ymchwil, a brwdfrydedd, Gwenno Caffell ac aelodau eraill Cymdeithas Archaeoleg Llandegai a Llanllechid newid yr agwedd ddi-hid hyd yma ac achub nifer o drysorau a fyddai wedi’u colli am byth heb eu gwaith. Yn 1983 cyhoeddwyd y llyfryn (dwyieithog) a oedd i dynnu sylw ehangach atynt (Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Amgueddfa Genedlaethol Cymru). Er, yn ôl y sôn yn y Dyffryn, bu angen cryn berswâd ar yr Amgueddfa Genedlaethol i ymgymryd â’r gwaith ! Mae enwau nifer o’r unigolion a fu’n allweddol yn hyn o beth wedi’u rhestru yn y llyfryn.

Cafell Map DO
Dosbarthiad rhai o Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen (o lyfr Gwenno Cafell).

Yn ddiweddar bu adferiad pellach ym mhroffil y traddodiad wrth i’r artist Sian Owen, sydd â’i gwreiddiau yng Nghaellwyngrydd, ddefnyddio ambell batrwm i ysbrydoli  celf newydd gan drefnu arddangosfeydd a gweithdai pwrpasol. Bu sawl disgrifiad cyhoeddus ar glawr a sgrîn, gan gynnwys rhai gan Magnus Magnusson, Jan Morris a Dewi Prysor.

Mae i bob pentan ei hanes ei hun, ond goroesodd cryn dipyn o gefndir y toreth o fanylion annisgwyl sydd wedi’u cynnwys yng nghynllun un ohonynt. Llechi Seryddol Bryn Twrw yw’r pentan hwnnw. Yn ôl Gwenno Caffell mae’r rhain ymhlith y llechi cerfiedig mwyaf a gofnodwyd. Er nad ydynt, bellach, ym Mryn Twrw maent wedi’u gwarchod yn ofalus. Yn 1983 gwnaethpwyd copi mewn resin ohonynt, sydd bellach yng nghasgliad Storiel (Amgueddfa Bangor).

Pentan Bryn Twrw (DSC_0571) - rhifo
Y pentan yn ei le heddiw. Ar ei dri llechfaen mae 12 o baneli unigol llawn manylion seryddol a sêr ddewiniol.

Wedi’i wneud o dri llechfaen mawr, mae i’r pentan bum pâr o baneli gwyddonol manwl ynghyd â phanel canol lle amgylchynir enwau a dyddiadau teulu Bryn Twrw (Richard  a Grace Jones a’u merch Eleanor) gan ddarluniadau gwych o deulu’r Sidydd.  Y panel sêr-ddewiniol hwn, yn bennaf, sydd wedi dal llygad ymwelwyr diweddar. (Gan gynnwys, yn ôl y sôn, gais gan fyfyrwyr o Fangor ar i’r Parch Aelwyn Roberts fwrw allan gythreuliaid !)  Ond y mae i’r pentan liaws o fanylion eraill sy’n adlewyrchiad dadlennol o’r wybodaeth am seryddiaeth yn 1837 – gan gynnwys manylion clip (diffyg) haul 1836, ymweliad comed Halley yn 1835, y pedair planed (cor-blanedau bellach) newydd a ddarganfuwyd yn negawd cyntaf y ganrif ac, o bosib, un o’r lluniau cyntaf o’r smotyn mawr coch presennol ar wyneb y blaned Iau.

Gwyddom i’r wybodaeth gyrraedd Bryn Twrw yn 1835 o law mathemategydd o’r enw John William Thomas a aned yn Rallt Isaf, Pentir, yn 1805 yn fab i Dorothy a William Thomas, gofalwr cŵn Plas Pentir. (Defnyddiodd John William yr enwau “Arfon” ac yna “Arfonwyson” wrth lythyru a chyhoeddi.)  Mae copi o un llythyr allweddol wedi’i gynnwys yn yr erthygl amdano yn Y Gwyddoniadur Cymreig. Ym meddiant disgynyddion Richard a Grace mae copïau o gylchgronau gwyddoniaeth boblogaidd y cyfnod sy’n dogfennu safon a chynnwys gwybodaeth a diddordeb gwerin ddeallus y cyfnod. Mae’n debyg mai trwy law Arfonwyson y cyrhaeddodd y rhain y dyffryn. Er mai yn Saesneg y mae’r dogfennau hyn, uchelgais John William Thomas oedd sicrhau bod eu cynnwys a’u cefndir ar gael i’r darllenydd Cymraeg. (Cymraeg, wrth gwrs,  yw iaith y pentan.) Treuliodd ei fywyd byr (bu farw o’r diciâu yn 1840 tra’n gweithio yn Arsyllfa’r Brenin yn Greenwich) yn addysgu a chyhoeddi yn Gymraeg ar fathemateg a seryddiaeth. 

Mae hanes bywyd Arfonwyson wedi’i gofnodi’n drwyadl gan y gwyddonydd R. Elwyn Hughes (Pentyrch) ac mewn ambell goffadwriaeth o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Cyhoeddwyd ychydig am ei gyfraniad i ddysgu mathemateg trwy’r Gymraeg – pwnc amserol iawn i ni heddiw – gan Gwyn Llewelyn Chambers.  (Mae erthyglau Elwyn a Gwyn i’w cael yn llawn ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.)  Mae Peter Lord yn cofnodi y paentiwyd llun ohono ar gyfer Cymreigyddion Llundain gan William Roos, yr artist ffasiynol o Gymru, ond diflannodd pob cofnod o’r llun hwn yn fuan wedi’i farwolaeth. Erbyn heddiw diflannodd, hefyd, bob arwydd o’i fedd ym mynwent eglwys Alphege yn Greenwich.

Mae angen mwy o ymchwil i deulu a (unrhyw) disgynyddion i John William Thomas a hefyd fanylion teulu Richard a Grace Jones – a’u perthynas â cherfwyr y Pentan. Mae eu henwau hwythau – Thomas a William Jones – yn elfen fawreddog o gynllun y panel canol.

Wrth baratoi ar gyfer darlith ddiweddar ar Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw aethpwyd ati i ddogfennu’n ffotograffig ac esbonio manylion, yn arbennig fanylion gwyddonol, y llechi. Oherwydd natur sgleiniog y pentan (wedi bron i ddwy ganrif o flac-ledio gofalus !) nid hawdd i amatur dynnu lluniau eang – felly aethpwyd ati i ddarlunio’r manylion unigol.

 

Casglwyd tua 200 o luniau unigol, pob un yn gofyn am eglurhad. Felly, fe’u dosbarthwyd yma yn bum rhan ar wahân y gellir eu cyrraedd drwy’r cysylltiadau gwe (hyperddolenau) isod. (Mae’r rhan fwyaf o’r lluniau wedi’i lleihau ar gyfer y wefan. Os hoffech gopi maint gwreiddiol, neu os hoffech lawr lwytho ffeil pdf o’r rhannau, rhoir cyfarwyddiadau yn y mannau priodol.)

Manylion gwyddonol Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw:

Rhan 1:  Y Sidydd
Rhan 2:  Cysawd yr Haul
Rhan 3:  Seryddiaeth Diffygiadau’ ar yr Haul a’r Lleuad
Rhan 4:  Comed Halley a Chlip Haul 1836
Rhan 5:  Ychydig Gefndir

Mae’r ffeiliau yn agor mewn tudalen newydd, er mwyn eich galluogi i ddychwelid yn hawdd i’r wefan hon.)

Y Cob Mawr

Nodyn ar y cyd ag Idris Lewis, Dolwern, Ffordd Bangor. Ei eiddo ef yw’r holl ddelweddau.

Mynedfa i’r chwarel a’r bont drwy’r cob ym Mryn Llwyd

Mae’r nodyn hwn yn trafod adeiladu  rhagfur hir ac uchel yn Chwarel y Penrhyn nad oedd iddo, hyd sy’n wybyddus, enw swyddogol yn hanes y gloddfa.  Adeiladwyd y cob i redeg rhwng Pont Ogwen a Bryn Llwyd,  gan ffurfio mwgwd gwarcheidiol ar y fynedfa i’r chwarel.  Yr oedd hwn yn anferth o ragfur solet ei adeiladwaith  (oddeutu 300 metr o hyd a 7 metr o uchder) ac i gyrraedd y chwarel lluniwyd agoriad bychan, yn bont gul, i gael mynediad drwyddo.  Mae’n debyg nad oedd arbenigedd mawr yn ei adeiladwaith, mur o glytiau llechi cymesur tebyg i ragfuriau’r Felin Fawr oedd yn ei gyfansoddiad. Nid oedd prinder yn y chwarel o’r deunydd crai i’w adeiladu, er nad oedd ei adeiladwaith syml i’w gymharu ag ysblander peirianyddol pont Rhiwbryfdir ym Mlaenau Ffestiniog er enghraifft. Serch hynny yr oedd yn adeilad a fyddai’n tynnu sylw unrhyw ymwelydd a fyddai’n gorfod ymwthio drwy ei agoriad cyfyng i fynychu’r chwarel.

Rhan o fap ordnans 1888. Noder safle’r ffordd haearn rhwng Tros y Ffordd a Ty’n y Coed (canol isaf y map) ac yn dilyn yn fwa o amgylch y tomennydd rwbel ar y ffordd i Fryn Llys a’r Felin Fawr (llwybr presennol Ffordd Las Ogwen)

Gellir pennu cyfnod adeiladu’r rhagfur i’r degawd rhwng 1888 ac 1899 o ganfod  y newidiadau a welir ym mapiau ordnans manwl y deng mlynedd sydd  rhwng y ddau ddyddiad. Yr ardal benodol sydd dan sylw oedd estyniad o dir gwyrdd, megis, rhwng tomennydd amgylchynol a oedd yn arwain at brif fynedfa’r chwarel yn ardal Bryn Llwyd. Cynhwysai’r rhimyn hwn o dir nifer o dai megis Bryn Llwyd a Ty’n y Coed ac yno hefyd yr oedd capel cyntaf enwad yr Annibynwyr yn Nyffryn Ogwen yn Tros y Ffordd. Yn 1888 dengys y map fod rheilffordd yn croesi’r ardal hon o ochr chwith y gwaith, ochr y gogledd ddwyrain, i ymuno, ar yr un llaw, â rhwydwaith prif bonc cynhyrchu’r chwarel yn Red Lion, ac ar y llaw arall i arwain yn ddolen estynedig hyd ymyl ddwyreiniol y twll nes cyrraedd y Felin Fawr yng Nghoed y Parc. Cynlluniwyd y rheilffordd i redeg rhwng Tros y Ffordd ac yn rhyfeddol o agos at gongl adeilad Ty’n y Coed. Erbyn 1899 mae’n amlwg fod nifer o newidiadau wedi  digwydd yn ystod y ddegawd a aeth heibio. Yn gyntaf  cynlluniwyd dyfrffos o afon Ogwen uwchlaw Pont Ogwen  i fwydo dŵr i weithio pympiau hydrolig y chwarel a hynny mor gynnar â chanol y ganrif.  Yn ail adeiladwyd y cob mawr i gynnal y rheilffordd ar lwybr sydd bellach yn rhedeg i’r dwyrain o Dyn y Coed gan fanteisio yn ogystal ar gopa tomen fechan i godi uchder y lein uwchlaw dau begwn y pant islaw yn Tros y Ffordd.

Golygodd adeiladu’r cob newid holl gynllun trafnidiaeth fewnol y chwarel.  Hwylusodd uchder y cob i gysylltu’n uniongyrchol gyda Phonc Red Lion gan hepgor y ddolen fawr ar ochr y dwyrain a arweiniai i’r Felin Fawr. Drwy wneud hyn gallai’r chwarel ymestyn y twll a’r tomennydd i gyfeiriad y dwyrain ac yn raddol gladdu hen wely’r rheilffordd,  sydd, o ryfeddod yn ein cyfnod ni, wedi ei hail adfer ar ffurf Lôn Las Ogwen.  Ond i gynnal y cysylltiad hollbwysig â’r Felin Fawr cynlluniwyd  gallt o ben gogledd Ponc Red Lion i arwain yn uniongyrchol i’r Felin. Dyma efallai un o’r gelltydd pwysicaf yn yr holl gyfundrefn a’r unig un i’w gweithredu drwy gysylltiad cadwyn ar ddrwm yn hytrach nag ar wifren fel gweddill gelltydd y chwarel. Felly, erbyn 1899 yr oedd y gyfundrefn newydd mewn bodolaeth ac adeilad y cob yn ddolen hollbwysig yn ei chynnal.

Rhan o fap ordnans 1914. Noder y cob mawr yn ei lawn faint ac yn cyfeirio’r rheilffordd i Bonc Red Lion ac ymlaen i Fryn Llys a’r Felin Fawr

Yn ystod cyfnod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif ehangodd pwysigrwydd y cob fwyfwy wrth i gyfnewidiadau yng nghynlluniau’r chwarel ddatblygu o’r newydd. Erbyn dauddegau’r ganrif yr oedd cynlluniau ar droed i weddnewid ochr chwith y gwaith oherwydd mai yno y tybiai’r perchnogion weld ei dyfodol mwyaf llwyddiannus.  Un o’r cynlluniau  mwyaf uchelgeisiol oedd i newid sianel Afon Ogwen rhwng Pont Ogwen a Phont y Tŵr, yn benodol rhag bod ei dyfroedd yn peryglu twll y chwarel ar ymyl gorllewin ei glan.   Ail gynllun oedd datblygu system o aer dan bwysedd i weithio driliau tyllu’r graig drwy’r chwarel i ddisodli’r hen drefn lafurus o dyllu drwy law. Yn ganolog i’r cynllun roedd cynhyrchu egni drwy harneisio dŵr o afon Ogwen fel y grym i weithio tyrbin a leolwyd mewn cwt nepell o Fryn Llwyd.

Map y bibell ddŵr

Cysylltwyd y cwt drwy ddyfrffos o gronfa fechan a gynlluniwyd ar yr afon uwchlaw Pont Ogwen, ac unwaith yn rhagor defnyddiwyd y cob fel y ddolen gyswllt hollbwysig i drosglwyddo’r bibell aer i’r chwarel. 1929 oedd y flwyddyn y  datblygwyd y cynllun aer dan bwysedd yn y chwarel a chymal Pont Ogwen oedd yr unig un i’w bweru ag egni heidro. Trydan a ddefnyddiwyd i weithio’r cynllun yn rhannau eraill y gwaith. Pwysigrwydd y cynllun heidro oedd ei fod yn cynnig, ar amcangyfrif, arbedion o £1610 y flwyddyn, swm a oedd ben ac ysgwydd yn rhatach i’w gynnal na’r cymal cyfatebol a bwerwyd ag ynni trydan.

Y cob mawr yn edrych i gyfeiriad y de yn dangos y bibell aer dan wasgedd ar yr wyneb

Daeth newid byd i’r chwarel yn ystod chwedegau’r ganrif pan ddaeth trefn hen ffasiwn o dan berchnogaeth y Penrhyn i’w therfyn a chyflwynwyd cyfundrefn newydd o redeg y gwaith gan gwmni mawr rhyngwladol McAlpine. Ysgubwyd ymaith y gofyn am dyrbin hen ffasiwn i gynhyrchu aer dan bwysedd ac yn sgil y newid daeth un o brif swyddogaethau’r cob i’w derfyn. Lawn cyn bwysiced oedd  dull sylfaenol y perchnogion newydd o redeg y gwaith. Cynt rhwydwaith o reilffyrdd cul oedd sylfaen y drefn fewnol, a’r trên bach oedd y cyfrwng allanol sidet, hen ffasiwn ac anghymwys, bellach trefnwyd i hepgor yr holl gyfundrefn yn llwyr drwy ddefnyddio cyfresi o lorïau trymion i wasanaethu’n fewnol a thrafnidiaeth cludiant cyhoeddus i ddosbarthu’n allanol. O ganlyniad yr oedd y cob mawr yn rhwystr enfawr i hwylustod y gyfundrefn yn ogystal ag i ddelwedd allanol y gwaith. Ac felly nid drwy bont gul mewn rhagfur gwarcheidiol enfawr yr oedd y chwarel i’w phortreadu i’r byd mawr modern allanol. Yn 1964 chwalwyd y cob ac yn y weithred hon daeth symbol o’r hen gyfundrefn i’w derfyn. 

Yr Allt Fawr o ben Gogledd Red Lion yn arwain i’r Felin Fawr

Gweler erthygl gan Dee Edwards  The Llyn Meurig triangle . Gwreiddiau Gwynedd,  2020, Cyfrol 2, Rhif 79, 16-18.

Nadolig Llawen!

Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda i holl ddarllenwyr gwefan Hanes Dyffryn Ogwen.

Gobeithio eich bod wedi mwynhau darllen hanesion diddorol ein dyffryn eleni. Mae rhagor o nodiadau wedi’u paratoi ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae nifer o gyfranwyr gwadd hefyd wedi danfon cyfraniadau hefyd, felly bydd digon i’w ddarllen!

Gyda phob dymuniad da i bawb ohonoch.

Yn gywir

John a Lowri

Death Valley a’r Klondike

John Evans. Tynnwyd y llun yn San Francisco. Yr oedd yn y ddinas yn 1906 pan ddinistriwyd y ddinas yn yfflon gan ddaeargryn nerthol wnaeth ladd cannoedd o’i thrigolion

Mae Death Valley yng Nghaliffornia yn un o’r mannau poethaf dan wyneb y cread. Ar y llaw arall yn y Klondike yn Alaska, gryn dair mil o filltiroedd i’r gogledd o Death Valley, mae hinsawdd rewllyd hirdymor yr Arctig yn tra arglwyddiaethu ar drefn bywyd. Ond beth sydd a wnelo dwy ardal mor bellennig ac mor gwbl wahanol eu hapêl â hanes Dyffryn Ogwen? Mae’r ateb yn syml – AUR – a’r dwymyn ddychrynllyd a oedd yn meddiannu dynion i ruthro i’w gloddio ym mhedwar ban byd yn y gobaith o ennill ffortiwn a fyddai’n caniatáu iddynt fyw’n gysurus hyd weddill eu hoes. Ond nid aur yw popeth melyn medd yr hen air Cymraeg, ac meddai ymadrodd sinigaidd, ysgeler o America -‘nothing to have a man for breakfast’.

Mae’r stori yn dechrau yn y Parc, tyddyn ar ffin Gwern Cwys Mai ym mhlwyf Llanllechid yn 1871 lle ganed John Evans. Un o bedwar o blant oedd ef ac erbyn ei fod yn unarddeg oed yr oedd yn gweithio fel nafi yn adeiladu rheilffordd yr LNWR i Fethesda. Yn bymtheg oed gadawodd Gymru yng nghwmni ei ddewyrth,  y ddau i geisio bywyd gwell yn Unol Daleithiau’r America, gwlad yr atynfa oludog a breuddwydion y tu hwnt i bob dychymyg. Ac felly yn 1886 caed y ddau yn Death Valley yn ne ddwyrain Califfornia ar y ffin â thalaith Nevada. Mae pam a sut y bu iddynt gyrraedd y fangre uffernol hon yn rhan o’r stori nas datgelwyd rhyw lawer amdani gan John Evans. Ond yno yr oeddynt o ddewis, yn un o’r mannau mwyaf anghysurus yn y byd – dyffryn cul o anialwch crimp 140 milltir o hyd wedi ei gywasgu rhwng mynyddoedd y Sierra Nevada, gyda rhannau o’i lawr yn disgyn yn is na 200 troedfedd islaw arwynebedd y môr.  Lai na chan milltir i’r gogledd safai mynydd uchaf y Sierra Nevada, Mt Whitney, yn dalp anferth o graig 14,000 troedfedd o uchder a’i gopa o dan eira claerwyn am ran helaethaf o’r flwyddyn.  Yr  atynfa, wrth gwrs, oedd y newyddion am ruthr aur i Death Valley yn 1886. Ond nid oed y rhuthr hwn ar yr un raddfa â’r un a ddigwyddodd yng Nghaliffornia yn 1849, yr enwog ‘forty niner’, y rhuthr gwallgof a drawsnewidiodd holl economi’r dalaith ddiarffordd  a’i sefydlu yn atynfa oludog i’r byd. Rhan ffiniol iawn a chwaraeodd Death Valley yn rhuthr 1849, megis croesfan dra pheryglus o’r de i fwyngloddiau gogledd y dalaith ydoedd bryd hynny, a man lle bu farw mintai o fwyngloddwyr ar eu taith o graster yr haul, gan fedyddio’r dyffryn â’i enw angheuol .

Yn  y ffwrnais lethol hon, lle’r oedd gwres dyddiau’r haf yn aros rhwng  90 a 100°F am wythnosau bwygilydd, y bu i’r ddau anturiaethwr ymuno yn y rhuthr mawr yn fforio am aur. Ac yna ymhen llai na blwyddyn o gyrraedd digwyddodd trasiedi pan fu farw’r dewythr o glefyd yr haul gan adael John Evans yn llanc amddifad 16 oed i grafu byw mewn cymdeithas anwar, beryglus, ddireol, lle nad oedd prin gyfraith a threfn yn bodoli.  Rhuthr hwnt ac yma oedd yr un i Death Valley yn 1886 – yr aur yn brin, yr amodau yn anodd, gwres llethol; prinder dŵr a thanwydd; cyfarpar hen ffasiwn; lleoliad anghysbell, ac anawsterau yn cludo’r ysbail i’r banc rhag ymosodiadau lladron gwancus – ond gyda grym ewyllys, penderfyniad, dyfalbarhad, dewrder a dogn helaeth o ffawd bur sicr, llwyddodd John Evans i oresgyn yr holl anawsterau. Prin iawn oedd ei sylw am ei arhosiad yn Death Valley, bu yno hyd 1900 ac yn amlwg yn lled llwyddiannus – cyfrannodd meddai at gynnwys bricsen aur gwerth $140,000 a arddangoswyd yn Ffair y Byd yn Chicago yn 1893 – ond ai gweithio fel mwynwr llawrydd yr oedd ynteu i gwmni mwyngloddio nis gwyddom.

1896 oedd blwyddyn darganfod yr aur yn y Klondike a arweiniodd at ruthr gwallgof arall o oddeutu 100,000 o ddynion (a merched yn eu plith) i gyrraedd un o’r mannau mwyaf anghysbell ar wyneb y cread.  Ac yr oedd John Evans yn eu plith. Gadawodd Death Valley mewn trol a cheffyl am yr ugain milltir cyntaf i gyrraedd y trên a oedd i’w gludo’r wyth can milltir nesaf o’i daith i gyrraedd porthladd  Seattle. Yno ymunodd â llong yr Alpha ym mis Mai 1900 – cragen fusgrell 200 troedfedd o hyd a oedd i hwylio’r 3,000 milltir nesaf  i Nome City, pentref digroeso o bebyll ar lan y môr yng nghulfor Bering rhwng  Alaska a Siberia. Ar ei bwrdd cywasgwyd hyd at 200 o ddynion garw, yn ogystal â chargo, a’r pris i’w dalu am y fath fordaith oedd $1,000. Pan gyrhaeddodd Nome City ni allai’r llong lanio oherwydd y rhew ac yno y buont megis carcharorion am y tair wythnos nesaf – y capten yn feddw a’r bwyd yn eithriadol brin, hyd nes gorfod talu i gychwyr lleol eu rhwyfo i’r lan ar gost o 12/6 yr un. 

John Evans (ar y dde) a’i gyd fforiwr yn hela yn fforest taiga Alaska yn byw megis o’r llaw i’r genau

Canolbwynt y sgarmes aur oedd Dawson City, tref nad oedd wedi bodoli cyn 1896, ond a welodd chwyddo ei phoblogaeth i 30,000 erbyn 1898 ac, yn ôl y disgrifiad, a oedd  ‘little better than a hell on earth…about the roughest place in the world’. Safai yn y mewndir ar aber afonydd yr Yukon a’r Klondike ar y ffin rhwng Alaska a thalaith British Columbia yng Nghanada.  Y daith fyrraf i gyrraedd yno oedd o borthladdoedd Dyea, Skagaway neu Juneau ar arfordir de Alaska, ond taith a olygai ddringo drwy fylchoedd uchel a garw Chilkoot a White Pass i ddisgyn i ddyffryn yr Yukon a hwylio ar ei llif, pe byddai’r afon heb rewi, hyd nes cyrraedd Dawson City. O’r 100,000 a dyrrodd i Alaska amcangyfrir mai dim ond rhwng 30,000 a 40,000 wnaeth gyrraedd y cloddfeydd aur, ac o’r rhain tua 15,000 i 20,000 yn unig  oedd yn fwyngloddwyr aur – ac am y gweddill gellid cyfrif canran uchel ohonynt yn ddichellwyr, twyllwyr, gamblwyr, lladron a llofruddion, gan wireddu’r ymadrodd – ‘nothing to have a man for breakfast’.

Ond yn y gogledd eithaf y dewisodd  John Evans lanio yn 1900 ac o Nome City, yn bartner gyda dau Wyddel a dyn o Sweden, dilynodd yr afon Solomon dri deg milltir i’r mewndir  gan lusgo cwch yn drafferthus yn erbyn y llif yn y fenter o ddarganfod yr aur. Gorchwyl anhawdd iawn ydoedd dan amodau cyntefig a gerwinder eithriadol yr amgylchfyd pryd y gallasai’r tymheredd ddisgyn i ­-50°C (­58°F) rhwng misoedd Hydref a Mehefin. Drwy ffawd y darganfyddid yr aur, naill ai drwy bannu amdano yn llifbridd y nentydd, neu drwy gloddio amdano ar lecyn o dir, y ‘stake’ a nodwyd ar bolyn, ac a gofrestrwyd drwy dalu $15 am yr hawl i’w gloddio hyd weddill y flwyddyn. Ac nid ar chwarae bach yr oedd agor twll mewn daear oedd dan rew parhaol i ddyfnder a olygai gynnau tân fesul troedfedd, fwy neu lai, hyd nes cyrraedd y graig islaw gan obeithio taro gwythïen gyfoethog, ac, os yn llwyddiannus, ymestyn y twll yn dwnnel tanddaearol. Cafwyd peth llwyddiant i’r ymgyrch ond siomedig ar y cyfan oedd y fenter, yn arbennig wedi i aur gael ei ddarganfod yn nhywod aberoedd a thraethau arfordir Nome City, gan chwyddo poblogaeth y ddinas honno i 20,000, yn ffau afrad o dafarndai, casinos a phuteindai. Y dafarn, ac nid y banc, oedd y lle i newid yr aur am arian ac nid ryfedd felly mai perchnogion y tafarndai, drwy eu cyfrwyster ac yn aml gyda byddin o ddrwgweithredwyr i’w gwarchod, oedd pendefigion mwyaf llwyddiannus pob rhuthr aur mewn hanes. Ac yn Nome City yn mis Medi 1899 yr enwog  geidwad cyfraith a threfn a chwiliwr ffortiwn, neb llai na Wyatt Earp ei hun, oedd perchennog y Dexter Saloon yn y ddinas afreolus. Rhywbryd oddeutu 1902 mae’n debyg, ac yn amlwg wedi cael llond bol ar fyw ar y dibyn megis, gwerthodd John Evans ei ‘stake’ yn afon Solomon am ddigon o arian i brynu ei docyn i ddychwelyd yn ôl i Fethesda, yn ŵr ieuanc llawn cyffro mae’n amlwg, ond yn sicr heb feddu ar ffortiwn.

Ond nid oedd twymyn yr aur wedi pallu. Daeth newydd am sgarmes newydd yn Relief Hill yn ne  ddwyrain Califfornia ar y ffin â thalaith Nevada, ac eto ym mynyddoedd y Sierra Nevada gryn 4,000 o droedfeddi uwch arwynebedd y môr. Pentref bychan diarffordd oedd Relief Hill a welodd sgarmesi aur cyson yn ystod y ganrif flaenorol drwy gloddio  yn anhrefnus mewn tyllau dyfnion a thwneli bregus ond yn ddiweddarach drwy ddefnyddio  technegau mwy dinistriol i olchi’r aur o wyneb y graig  gyda phibellau dŵr nerthol. Megis sgarmes fechan a ddigwyddodd yn 1900 yn ail gloddio hen gloddfeydd y ganrif gynt, ond sgarmes a oedd yr un mor orffwyll pan nodwyd am ddinasyddion Relife Hill eu bod yn ‘crazed with gold fever, washed the foundations from under their homes and watched the houses fall into the river, while the wives and children ran for their lives, fleeing a certain death’.  Ac i’r rhanbarth diarffordd hwn , llawn gwylltineb a thor cyfraith, y cyrhaeddodd John Evans oddeutu 1903, a phwy oedd ei ragflaenydd yn Tonopah gerllaw ers 1902 ond Wyatt Earp, yn awr yn berchennog y Northern Saloon. I fod yn fwynwr llwyddiannus yr oedd angen wrth gyfalaf sylweddol cyn gallu cloddio a golchi’r aur a bellach cwmnïau oedd yn rheoli gweithgaredd yn yr hen fwynfeydd yn Relief Hill a Tonopah megis Blue Gravel, Great Eastern, Relief a Wankesha, ac i fforiwr tlawd, ond profiadol, o Gymru prin oedd y cyfleon.  Yn hytrach gwelodd ei gyfle i fod yn warchodwr yn hebrwng y goets a oedd yn danfon yr aur i’r banc gan farchogaeth ar gefn mul ar flaen yr osgordd a gwn yn ei law,  gwaith nad oedd heb ei beryglon, wrth gwrs, o gofio y lladdwyd gwarchodwyr mintai debyg ychydig ddyddiau’n ddiweddarach gan ladron arfog.

Cymharol fyr fu ei arhosiad yng nghymdogaeth Relief Hill, ac yn 1907 penderfynodd ddychwelyd adref i Fethesda gan hwylio o Efrog Newydd i Lerpwl ar Fehefin 28 1907 gan roddi terfyn am dros chwarter canrif o fyw ar y dibyn. Ac meddai, ac ef bellach yn chwarelwr diwyd a blaenor uchel ei barch yng nghapel Carneddi,  ‘gwelais ddigon am un oes a oedd y tu hwnt i ddychymyg y mwyaf beiddgar, drwy grwydro drwy anialwch a thros fynyddoedd a mhac ar fy nghefn’. Bu John Evans fyw gweddill ei oes yn 25 Pen y Bryn y drws nesaf i’w frawd yng nghyfraith J. O. Williams, a’r rhyfeddod  yw na chofnododd ef anturiaethau ei gymydog er yn ddiweddarach iddo ysgrifennu nofel antur i blant am wron dychmygol yn ne America. Ni throediodd JOW gyfandir de America ond byddai defnydd anturiaethau lu yng ngogledd America wedi bod ar gael iddo petai wedi holi hynt a helynt y dyn drws nesaf.

Gwybodaeth

Diolch i Meirion Davies, Bangor a Gwilym Owen, Rhos y Nant am eu hymchwil i hanes John Evans.

Ffynhonnell

Y Cymro, rhifyn Ionawr 6ed 1940, a rhifyn Dathlu Gemau y Cymro 1932-1957 – Erthygl gan John Aelod Jones – Anturiaethau mewn tri rhuthr aur – hanes John Evans