Maes awyr Glanmôr Isaf

Ni chreithiwyd Dyffryn Ogwen gan safleoedd milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ond craith barhaol y gyflafan waedlyd yw’r gofeb ym Methesda sy’n nodi na ddychwelodd naw deg dau o fechgyn y fro yn ôl i’r dyffryn ar derfyn y rhyfel yn 1918. Ond eto ni ddihangodd y dyffryn yn llwyr rhag terfysg y rhyfel. Sefydlwyd ffatri yn y Bethesda United Club, sef Yr Aelwyd yn ddiweddarach, yn Nheras Penrhyn, ac yno yr oedd merched y pentref yn gwehyddu sanau i’w danfon i’r milwyr ar faes y gad ac ym mhlwyf Aber sefydlwyd ffatri i gynhyrchu margarine a sebon ar gyfer gofynion y rhyfel.

yr Aelwyd 1914
Ffatri gwneud hosanau yn yr Aelwyd , Teras Penrhyn, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn ogystal, lleolwyd safle o bwysigrwydd mawr yn amddiffyniad y wlad ar faes dewisol ar lannau’r Fenai yng nghwr gogleddol plwyf Llanllechid ar y terfyn â phlwyf Aber.

 

Yn 1917 pryderai awdurdodau’r llynges yn Llundain y gallai llongau tanfor y gelyn greu anhrefn i lynges Prydain ar arfordir Môn a Gogledd Cymru. I ateb y pryder sefydlwyd maes awyr yn Llangefni ar gyfer awyr longau, ond buan y sylweddolwyd y gellid gwella’r gwaith o ganfod drwy ddefnyddio awyrennau yn ogystal. Ym mis Tachwedd 1917 danfonwyd chwech awyren o Lundain i Fôn ond dim ond dwy lwyddodd i gyrraedd pen eu taith. Lladdwyd peilot un ohonynt wrth geisio glanio a diflannodd yr ail i ddyfroedd Traeth Lafan. Nid oedd y safle yn Llangefni yn ddigon da ar gyfer hedfan awyrennau a phenderfynwyd chwilio am safle mwy addas ar gyfer y gwaith. Penderfynwyd, drwy hawl gorfodaeth, greu maes awyr ar gaeau fferm Glanmôr Isaf gan ddefnyddio 50 acer o dir y fferm, yr holl ddaliadaeth yn ei chyfanrwydd fwy neu lai. Diwreiddiwyd y gwrychoedd gan greu maes ar ffurf llythyren T a chodwyd pedair sied i gadw’r awyrennau. Mae’n bosibl fod dwy redfa glanio ar y safle ond yr oedd yn rhaid osgoi pant pur sylweddol yn y tir wrth lanio. Cuddiwyd y tanwydd, cyfarpar i’r awyrennau a’r bomiau mewn ffosydd a gysgodwyd rhwng dwy goedlan gerllaw, a chartrefwyd y peilotiaid a’r staff mewn pebyll ar y maes. Sefydlwyd canolfan gyfathrebu drwy radio yn un o ysguboriau’r fferm. Agorwyd y maes awyr yn swyddogol ym mis Awst 1918 dan ofal yr RAF yn hytrach na’r Llynges a danfonwyd 18 awyren deHaviland i’r safle i gymryd lle yr hen awyrennau diwerth. Disgwylid i’r awyrennau hedfan gwyliadwriaeth dros gyfnod o awr a phumdeg munud ar y tro uwchlaw arfordir y gogledd. Ar y diwrnod cyn agor y maes awyr difrodwyd un awyren wrth lanio a lladdwyd y peilot a disgynnodd awyren arall yn ddisymwth o’r awyr i’r môr. Cafwyd nifer o ddamweiniau cyffelyb yn ystod cyfnod bodolaeth y safle gyda chanlyniadau angheuol i’r peilotiaid. Daeth defnyddioldeb y safle i ben ym mis Ionawr 1919 a chariwyd yr holl offer, y siediau a’r stôr i stesion Bangor i’w cludo ymaith. Adferwyd y tir at ddefnydd amaethyddol ym mis Mai 1919 ac ail-luniwyd terfynau’r caeau gyda ffensiau llechi yn hytrach na’r gwrychoedd. Y ffensiau hyn yw’r unig gofnod a welir heddiw ar gaeau Glanmôr Isaf o fodolaeth y maes awyr.

Yn ddiweddar, mae prosiect cenedlaethol sy’n ymchwilio i gyrchoedd ymosodol llongau tanfor oddi ar arfordir Cymru wedi cychwyn ar adnabod yr union fygythiad i lynges Prydain yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf a hynny cydweithrediad gyda Adran Eigioneg Prifysgol Bangor. Hyd yma mae’r astudiaeth wedi canfod hyd at 13 o safleoedd lle mae llongau tanfor yr Almaen a Phrydain yn gorwedd ar waelod y môr ym Mae Ceredigion ac arfordir Môn. Yn ychwanegol, canfuwyd y safle lle gorwedda un o longau hudo llynges Prydain. Llong a oedd yn edrych fel llong gargo ddiniwed oedd llong hudo ond fe gynhwysai gyfres o fagnelau cuddiedig. Serch hynny, ni ellir dweud ar hyn o bryd faint o’r suddiadau hyn y gellir eu priodoli i weithgareddau’r awyrennau a hedfanai o faes glanio Glanmôr Isaf. Mae hefyd stori ddiddorol am ymweliad dau ysbïwr tybiedig a arhosodd ym Mryn Eithin am gyfnod byr cyn i’r rhyfel dorri. Mae’n amlwg fod ymweliad y ddau, gŵr a gwraig ddigon cyffredin, wedi codi amheuaeth perchennog y tŷ, yn arbennig gan iddynt ymadael yn bur swta gan adael nifer o fapiau o’r ardal ar eu holau. Stori wneud efallai, ond un sy’n berffaith gredadwy o ystyried y cefndir er hynny.

Bron i gan mlynedd yn ddiweddarach mae’n anodd mesur llwyddiant y cynllun gwylio a diogelu’r arfordir o faes awyr Glanmôr Isaf. Fe’i sefydlwyd, fwy neu lai, ar derfyn y Rhyfel Byd cyntaf pan oedd y gyflafan ar y tir yn tynnu tua’i therfyn. Wynebodd y cynllun nifer o anawsterau gan gynnwys diffygion y maes awyr ei hun a phroblemau ychwanegol a achoswyd gan wyntoedd cryfion a glawogydd trwm. Yr oedd problemau gydag ansawdd yr awyrennau ar gwaith o’u hadnewyddu, ac nid oedd yn hawdd denu peilotiaid cymwys i’w hedfan. O ganlyniad, yr oedd nifer y damweiniau yn uchel. Er hynny, mae’n angenrheidiol gosod yr holl gynllun yn ei gyd-destun. Prin megis cychwyn oedd y cynlluniau i hedfan awyrennau gydag adenydd sefydlog yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 y llwyddodd Wilbur Wright i hedfan ei awyren Wright Flyer II dros bellter o dair milltir yn Dayton, Ohio. A dim ond yn 1909 y llwyddodd Louis Blériot i hedfan dros y Sianel o Ffrainc i Brydain gan ennill bet o £1000 am ei orchest. Rhwng 1900 a 1914 adeiladwyd 800 o awyrennau ym Mhrydain a’r oll ohonynt yn ddiffygiol hyd nes y cywirwyd y problemau gan Blériot. Sefydlodd yntau ffatri i adeiladu awyrennau ym Mhrydain yn 1917.

awyren W E Williams
Y ‘Bamboo Bird’, awyren W. E. Williams o Dyddyn Canol, Tregarth.

Yn yr un cyfnod yr oedd yr Athro W. E. Williams o Adran Peirianneg Drydanol Coleg y Brifysgol, Bangor, a brodor o Dyddyn Canol, Llanllechid, yn arbrofi â hedfan awyrennau y cynlluniodd ef (y Bamboo Bird) gan lwyddo i wneud hynny gyntaf ar Draeth Coch, Llanddona yn 1911. Gyda hyn mewn cof y dylid mesur llwyddiant maes awyr Glanmôr Isaf. Dim ond geiriau megis arwrol a herfeiddiol y gellir eu defnyddio felly i ddisgrifio’r peilotiaid dienw a diaddurn hynny a hedfanodd yr awyrennau hyn, ac a gollodd eu bywydau mewn rhai achosion, mewn cyfnod o ddatblygiad arloesol ym myd hedfan.

Ffynhonnell

Jane Kenney, Roland Flook, Anita Daimond, 2016. First World War Military Sites: Manufacturing and Research and development. Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Adroddiad Rhif 1302, Bangor.

Ffynonellau ychwanegol

Delve, K., 2007. The Military Airfields of Britain: Wales and West Midlands, The Crowood Press, Marlborough;

Owens, Alwyn, 2008. William Ellis Williams, Pioneer of Electrical Engineering at Bangor. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 69, 61-80.

Pratt, D. and Grant, M., 1998. Wings Across the Border Volume I, Bridge Books, Wrexham.

Sloan, R., 2001. Early Aviation in North Wales, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst (2nd edition);

Gwybodaeth ychwanegol gan Gwilym Rees  etc a xx  Pritchard

Advertisements

Ble roedd Capel yr Achub?

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Lynda Pritchard, Rachub.

BLE ROEDD CAPEL YR ACHUB?

Dyma ddirgelwch sydd wedi llethu llawer yn yr ardal ers tro erbyn hyn. Un o’r dirgelion yw cysylltiad y Capel gyda’r pentref, wrth i ni holi ai’r  Capel a ddaeth gyntaf ynteu a enwyd pentref Rachub ar ôl y Capel? Bu union leoliad y Capel hefyd yn ddirgelwch. Erbyn hyn daeth tystiolaeth o’i leoliad, sef ar dir yng nghefn Ffordd Llanllechid ac ar safle’r cyn Ganolfan Gymdeithasol.

Mewn dwy gyfrol wahanol yn ymwneud a’r Methodistiaid gwelwn fwy o hanes yr Achos. Yn y cyntaf yn, ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID YM MHLWYFYDD LLANLLECHID A LLANDEGAI’, gan R.O. (Richard Owen) mae’n dweud fel hyn:

‘…ar y tir hwn yr adeiladwyd y Capel Cyntaf ym Mhlwyf Llanllechid, a galwyd ef, Capel yr Achub, am mai yng nghymdogaeth yr Achub uchaf oedd yn sefyll. Cymerodd hyn le yn y flwyddyn 1793…Ynglŷn â’r capel adeiladwyd Tŷ Capel, a llwyddwyd i gael yr hen bregethwr Thomas Hughes, Mochdre, yno i fyw, yr hyn a fu yn gaffaeliad mawr i’r lle’.

Yn y gyfrol ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID CALFINAIDD YN LLANLLECHID, SIR GAERNARFON’, gan EDWARD JONES, BANGOR (Evan Williams, Argraphydd llyfrwymydd, Market Place) 1889 cawn gadarnhad o’r wybodaeth:

‘Adeiladwyd y Capel Cyntaf yn y gymdogaeth, yr hwn a elwid “Capel Rachub”, gyda thŷ ac ystabl wrth ei dalcen, yn y flwyddyn 1793’.

O astudio cyfrol Richard Owen fe gawn ateb reit bendant i’r cwestiwn ai’r capel ynteu’r pentref ddaeth gyntaf? Dywed Richard Owen ei fod wedi enwi yn Capel yr Achub am mai yng nghymdogaeth Achub Uchaf yr oedd yn sefyll. Cytunai Edward Jones a hyn:

‘cafodd addewid am ddarn o dir cyfleus mewn lle o’r enw Rachub Uchaf (gelwid ef yn “Rachub Uchaf” i’w wahaniaethu oddi wrth llanerch arall ym mhentref Llanllechid a elwid “Rachub Isaf”)’. Mae’n glir felly mai’r enw Rachub neu Achub Uchaf a ddaeth yn gyntaf ac fel canlyniad i hyn enwyd y Capel yn ôl y man lle’r adeiladwyd.

lleoliad capel yr achub
Mae lleoliad y capel mewn coch

Cafwyd prydles ar y tir oddi wrth Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan, Môn am, “bum swllt y flwyddyn o Ardreth neu Ground Rent. Hyd y brydles oedd trigain mlynedd yn dechreu ar Tachwedd 12fed, 1795. Roedd y tir yn mesur 30 llath wrth 25 llath.” Llofnodwyd y brydles gan y Parch Thomas Charles, Y Bala, John Williams, (gof), a Robert Williams. Cremlyn (Wheelwright) ymysg eraill.

DRWGDEIMLAD

Achosodd adeiladu’r capel gryn ddrwgdeimlad yn lleol yn enwedig ymysg yr aelodau eglwysig, a oedd yn gorfod pasio’r adeilad ar eu ffordd i addoli yn Eglwys Llanllechid.  Mae hanes i un hen wreigan o’r enw Jane Williams, Tyddyndy, fod â chymaint o atgasedd tuag at yr adeilad nes peri iddi ddweud ei bod yn gobeithio y câi ei chladdu cyn agor y capel. Byddai gweld a chlywed pobl, (y pennau crynion fel y’u gelwid), yn mynd yno ac yn addoli yn achosi gymaint o loes iddi. Yn rhyfeddol, fel y dengys hanes, fe gafodd ei dymuniad. Agorwyd y Capel ar Ragfyr 26, 1794, yr un diwrnod ag angladd Jane Williams.

MYND  O NERTH I NERTH

Ffynnodd yr achos yng Nghapel yr Achub a bu addoli cyson yno am 23 o flynyddoedd. Erbyn 1816 roedd y capel yn rhy fach a phenderfynodd y Methodistiaid godi capel newydd yng Ngharneddi,  gan fod nifer o’r aelodau yn dod o’r cyffiniau yna. Nodir fod 80 o aelodau Capel yr Achub wedi symud i Garneddi – rhyfeddol o gofio maint Capel yr Achub sef naw llath wrth chwe llath. Cadwyd yr adeilad fel man addoli ac Ysgol Sul am nifer o flynyddoedd wedi hyn. Dengys cyfrifiad 1841 bod y safle wedi ei droi yn dri thŷ annedd. annedd. Cadarnheir y ffaith yma gan Edward Jones yn 1889 wrth iddo nodi:

“Y mae yr Hen Gapel yn aros hyd y dydd hwn ond ei fod wedi ei droi yn dai annedd ys(sic) llawer blwyddyn.” Nodir mai enw ar y stryd fechan o dri thŷ oedd Hen Gapel yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 mae’r enw wedi diflannu ac er bod yr un tri theulu yn byw yn y tai yma fe’i cyfrifwyd hwy fel rhan o Rachub yn unig. Does dim sôn am stryd Hen Gapel wedyn er bod tai yn parhau ar ôl 1851.

Y tu ôl i’r Capel adeiladwyd Ysgol Frytanaidd a thŷ gan y Methodistiaid yn 1853 ar dir a roddwyd yn rhad ac am ddim gan Mrs Margaret Jones Plasypistyll. Yn ogystal â chodi’r adeilad bu’r Methodistiaid yn cyfrannu swm o arian tuag at gostau rhedeg yr ysgol:

“...adeiladwyd Ysgoldy a thy, y rhai a gostiodd y swm o £370. Yn ychwanegol ar y draul o wneud yr adeilad, telid yn flynyddol am beth amser gan y gynulleidfa Fethodistaidd tua £30 ar ddwyn yr ysgol ymlaen, ac ni chafwyd erioed gynhorthwy arianol at gynal yr Ysgol gan yr enwadau Ymneilltuol eraill yn y gymdogaeth. Mae’n deilwng o sylw for yr ysgol hon yn parhau yn flodeuog a llwyddiannus hyd heddiw.  Gan mai eiddo y Methodistiaid oedd yr Ysgoldy Brytanaidd yn ogystal a’r Capel [yn Llanllechid], fe welir fod y draul o adeiladu yr Ysgoldy  wedi ei roddi ar ddyled y Capel, ac felly fod dyled y naill a ‘r llall yn cael eu talu o’r un drysorfa.”

Bu’r adeilad ar ddefnydd fel ysgol am y can mlynedd nesaf, hyd nes i  Ysgol Llanllechid gael ei hadeiladu ar dir ger Maes Bleddyn. Parhaodd yr hen ysgol i fod o ddefnydd cyson i’r ardalwyr fel Canolfan Gymdeithasol lle cynhelid nifer o weithgareddau  am 63 o flynyddoedd wedi i’r ysgol orffen yno. Yn 2016 daeth  ei dyddiau hithau, fel Capel yr Achub i ben.

lleoliad dau
Gwelir safle Capel yr Achub ychydig i gefn  Ffordd Llanllechid.

Plasty Canoloesol y Coetmor

Llun J. T Parry o Goetmor
Llun J. T. Parry o Blasty Coetmor

Yn y Canol Oesoedd prif sefydliad bonheddig Dyffryn Ogwen, oddigerth Plas Penrhyn a Chochwillan, oedd Coetmor, cartref hen deulu pendefigaidd y gellir olrhain ei dras yn ôl i’r bymthegfed ganrif ac, yn ôl traddodiad, i gyfnod cynharach yn y drydedd ganrif ar ddeg drwy deulu a disgynyddion Ednyfed Fychan. Chwaraeodd aelodau’r teulu ran flaenllaw mewn gwleidyddiaeth leol yn ystod y Canol Oesoedd yng Ngwynedd, ac ar brydiau mae cyfeiriadau atynt yn ymgymryd â swyddogaethau yn Lloegr. Cofnodir, er enghraifft, fod Madog Coetmor yn brwydro ar ran Rhisiart III ym mrwydr Bosworth yn 1485, y brenin y cafwyd hyd i’w fedd di-nod ar ddamwain o dan faes parcio dinesig yng Nghaerlŷr yn ddiweddar. Yng nghyfnod y Rhyfeloedd Cartref, Robert un o feibion y teulu oedd ysgrifennydd Dug Warwick a phennaeth y llynges seneddol yn 1642. Erbyn canol y ddeunawfed ganrif yr oedd ffawd y teulu ar y goriwaered. Priododd Ann, aeres y Coetmor, i mewn i deulu Puwiaid y Creuddyn ac mae’n debyg i’r teulu fynd i ddyledion mawr. James, mab o’r briodas hon, a hen lanc di-briod, oedd yr olaf o’r teulu i fyw yng Nghoetmor, cymeriad mewnblyg a phur anghyffredin yn ôl pob sôn, er iddo fod yn Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1776. Daeth yr olyniaeth i ben gyda James. Yn 1797, yn dilyn storm enbyd, gwnaethpwyd difrod mawr i’r plasty a symudodd James i fyw at ei chwaer ym Miwmares. Ni ddychwelodd i Goetmor a bu farw yn 1800.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Map 1855 o Coetmor

Erbyn 1866, yr oedd y tŷ yn adfail a rhan o’r adeilad wedi disgyn er fod un teulu tlawd yn dal i lechu ynddo. Meddai Hugh Derfel Hughes wrth ddisgrifio’r  tŷ yn 1866 ‘…yn lle odlau beirdd, a llais telynorion, a chrythwyr; nid oes yno heddyw ond aderyn y to, y cawci a’r ddallhuan, yn meddianu y lle’.

 

 

Cofnodwyd i’r tŷ gael ei adeiladu mewn tri chyfnod, a’r olaf yn dyddio i gyfnod Elisabeth I. Tynnwyd llun o’r plasty gan yr artist lleol J.T. Parry, ac er bod rhai nodweddion o ddychymyg yr artist yn y darlun mae’n cyfateb i’r cynllun a welir mewn mapiau cynnar o’r ardal. Darluniodd Parry y plasty fel adeilad deulawr mawreddog, gyda thyrau caerog y naill ochr i’r brif fynedfa. Rhoddodd sylw manwl i gynllun y porth gyda’i fwa gosgeiddig a’i risiau urddasol, ac mae’r darlun yn nodi ffurf y saith ffenestr gan gynnwys lleoliad y ffenestr gron uwchlaw’r drws. Chwalwyd yr hen blasty yn 1870 ac fe adeiladwyd fferm bresennol Coetmor ar y safle.

Ctnllun Coetmor 18551875
Cynllun 1855 ar y chwith a’r cynllun ynghyd â’r adeiladau presennol ar y dde. Diolch i Ymddiriedolaeth Archaeolego Gwynedd. 

Yr oedd lleoliad yr hen blasty yn eithriadol agos i gefn tŷ’r fferm, ffaith sy’n egluro paham fod gardd mor eang o flaen y tŷ a ddim yn y cefn. Yn ddiweddar gwnaethpwyd archwiliad geoffisegol gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd o ardal cefn y ffermdy yn y gobaith o ddarganfod seiliau’r hen blasty, ond, er mawr siom, aflwyddiannus fu’r astudiaeth oherwydd bod cymaint o sbwriel a darnau o haearn sgrap yn cymysgu’r data a gofnodwyd. Ond mae’r seiliau yno bid sicr ac efallai y gellir chwilio amdanynt eto rhyw ddydd.

Ffynonellau 

J.Ll.W.Williams a Davis A.Jenkins, 2010  Ffos Coetmor: ffos ddŵr gynharaf Dyffryn Ogwen. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 71, 10-28.

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Cytiau Gwyddelod Allt Goch

Map Eleias Owen
Map Elias Owen o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen  a gyhoeddwyd yn 1866

Mae paham y cyfeirir at safleoedd tai o Oes Yr Haearn fel ‘Cytiau Gwyddelod’ yn ddirgelwch na ellir mo’i egluro. Heddiw mae archeolegwyr yn dotio wrth geisio dosbarthu’r safleoedd hyn i wahanol gategorïau, ond heb sylweddoli, efallai, mai ysgolfeistr lleol o Ddyffryn Ogwen oedd un o’r rhai cyntaf i geisio gwneud hynny. Yn 1866 ysgrifennodd Elias Owen ddwy erthygl yn cofnodi henebion yr ardal. Rhannodd y cytiau i dair adran  sef tai crwn unigol, tai mewn cylch amddiffynnol a llociau yn cynnwys casgliad o dai yn agor i iard. Fel y ceisiodd Owen ddangos mae ffurf yr anheddau yn newid o rai agored i rai wedi eu gwarchod, gyda maint a ffurf y lloc yn amrywio o gylch i sgwâr. Mae’n amlwg hefyd fod sawl pwrpas i’r safleoedd: roedd rhai yn dai unigol ac roedd gan eraill swyddogaeth mwy arbenigol lle roedd pwysigrwydd y lloc gyfwerth â’r annedd. Mae ffurf yr uned hefyd yn newid gydag amser, gyda rhai o’r ffurfiau syml yn perthyn i gyfnodau cynharach na’r llociau cymhleth megis y ai ar ffurf sgwâr. Ffaith arall berthnasol yw fod llawer o’r safleoedd wedi eu cysylltu â chaeau bychan, oddeutu acer neu lai mewn maint, y cyfeirir atynt fel ‘caeau Celtaidd’, enw sydd yr un mor gamarweiniol â ‘Cytiau’r Gwyddelod’, gan fod llawer ohonynt wedi eu sefydlu mewn cyfnodau cynhanes cynharach.

New Picture (12)
Llun awyr o annedd Rhiw Goch.  Delwedd drwy ganiatâd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Aberystwyth,  gyda diolch

Mae archwiliadau diweddar yn cadarnhau fod yr anheddau wedi datblygu dros gyfnod hir o amser o gychwyn yr Oes Haearn oddeutu 600 CC hyd at gyfnod y goresgyniad Rhufeinig yn y ganrif gyntaf OC, ond hanfod pwysicaf y safleoedd hyn yw iddynt ffurfio cynsail economi amaethyddol Prydain Geltaidd gyfan. Mae nifer sylweddol o’r safleoedd hyn i’w gweld yn Nyffryn Ogwen yn arbennig felly ar waun fawr Llanllechid lle mae nifer o ffurfiau cytiau a chaeau wedi eu diogelu. Ar Riw Goch, ar lwyfan dros y ffordd i Wern Bach, mae cylch lled grwn yn amgáu clwstwr bychan o dai hirgrwn gyda’r cwt mwyaf sylweddol yn mesur 30 x 20 troedfedd.

New Picture (11)
Map o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen yn 2013

Ar Foel Faban mae un o’r enghreifftiau gorau yng Nghymru o ddau dŷ, tyddynnod cynhanes bid sicr, sy’n gysylltiedig â chaeau bychan â phorfa amgaeedig sy’n dringo hyd lethr y de o’r mynydd, ac mae grŵp arall nodedig i’w gweld wrth afonig fechan yng Nghwm Caseg. Ger Talysarn mae’r dolydd hirion, cyfres o derasau sy’n ffurf arall ar gae cynhanes, wedi eu cysylltu â safle amgaeedig Coed Uchaf sydd bellach wedi ei chuddio dan eithin. Mae olion y safleoedd hyn wedi eu diogelu ar dir ffiniol y gweunydd ond ar lawr gwlad maent wedi diflannu. Dywedir er enghraifft, fod o leiaf ddeg tŷ wedi eu chwalu yng Nghiltwllan, tra bo hyd at ddeunaw annedd ym Mharc y Gelli, Tregarth ond heddiw dim ond unarddeg sy’n aros. Heddiw, gellir gwerthfawrogi gwaith Elias Owen yn gymaint mwy oherwydd iddo gofnodi lleoliadau  ’Cytiau Gwyddelod’ yn ystod cyfnod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg cyn i nifer gael eu difrodi a’u chwalu am byth.

Ffynonellau

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

E. Owen, 1866, Arvona Antiqua – ancient dwellings, or cyttiau, near. Archaeologia Cambrensis vol XII (3rd series), tt.215-228, map facing t. 228.

J. Ll. W. Williams; Jane Kenney 2013 Prehistoric sites in Llanllechid and Llandygai in northern Gwynedd – a contribution using antiquarian and place name studies. Archaeoleg yng Nghymru/Archaeology in Wales. 52, tt. 101-112.

ADEILADAU RHESTREDIG DALGYLCH Dyffryn Ogwen

Dyma erthygl arall gan gyfranwr gwadd, sef Andre Lomozik sy’n trafod adeiladau rhestredig dalgylch plwyfi Llanllechid a Llandygái

Os ewch chi ar wefan Cyngor Gwynedd fe welwch fod tua 2,400 o safleoedd wedi eu cynnwys ar Restr Treftadaeth y sir. Gellir eu rhannu i ddwy adran – adeiladau sydd ar restr (listed buildings) oherwydd eu bod mewn cyflwr cyflawn neu weddol gyflawn, a chofadeiliau mwy bregus eu cyflwr megis gwrthgloddiau a nodweddion archaeolegol brau sydd ar gofrestr gwarchod (scheduled monuments). O’r nifer yng Ngwynedd mae tua 250 wedi eu lleoli yn nalgylch Dyffryn Ogwen. Mae’r gofrestr gwarchod yn cynnwys 26 safle ym mhlwyfi Llandygái a Llanllechid; cynnwys y rhestr adeiladau 39 uned ym Methesda, 66 ym mhlwyf Llanllechid a 157 yn Llandygái. Er mwyn cael eu cynnwys ar Restr Treftadaeth ystyrir fod gan yr holl safleoedd eu pwysigrwydd yn hanes yr ardal yn ogystal â hanes y genedl gyda’r bwriad y gellir eu gwarchod drwy gyfraith i’w gwerthfawrogi gan genedlaethau i’r dyfodol.

Mae hanes gwarchod ein treftadaeth yn cychwyn yn 1882 pan gyflwynwyd Deddf Gwarchod Henebion Hynafol, y gyntaf o’i bath ym Mhrydain. Yng Nghymru, Deddf Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, sydd heddiw yn cynnig fframwaith deddfwriaethol i warchod ein safleoedd hanesyddol.

Mae mwyafrif safleoedd archaeolegol ar y rhestr gwarchod yn cynnwys y prif gaerau o Oes yr Haearn (700CC-150CC) – Pendinas, Tŷ’n y Caeau a Phen y Gaer, Carneddi – a safleoedd tai crynion o gyfnod 250CC- 150AD yn Parc Gelli, Coed Uchaf, Rhiw Goch, Ffridd Corbri, Moel Faban a Chwm Caseg. Mae cromlech ddrylliedig Fron Deg (circa 3,000CC) hefyd ar y rhestr, yn ogystal â’r ddwy hengor (henge) o gyfnod y Neolithig, circa 2500 CC, sydd wedi eu gorchuddio gan rai o adeiladau Parc Busnes Llandygái.

Dosberthir safleoedd ar y rhestr adeiladau i dri chategori yn ôl graddfa sy’n dangos eu pwysigrwydd cymharol.

I – Adeiladau o ddiddordeb eithriadol, yn genedlaethol fel arfer

II* – Adeiladau arbennig o bwysig, gyda mwy na diddordeb arbennig

II – Adeiladau o ddiddordeb arbennig, sy’n haeddu pob ymdrech i’w cadw.

New Picture (1)Ar restr Dyffryn Ogwen cynhwyswyd cynrychiolaeth ddiddorol sy’n amrywio o’r mwyaf mawreddog i’r eithaf dinod, gan gynnwys yr unigryw yn ogystal â’r annisgwyl.

Mae dau adeilad o bwys sydd o ddiddordeb  cenedlaethol wedi eu rhestru gyda graddfa I, sef neuadd ganol oesoedd Cochwillan, ac Eglwys Unedig Jerusalem. Adeiladwyd New PictureJerusalem yn y flwyddyn 1842-3 i gynllun gan Thomas Evans o Fangor ar gost o tua £3,400 ac yna adnewyddwyd yr adeilad tua 1872-5 ar gost o £1,778 gan Richard Davies o Gaernarfon. Prynwyd organ o neuadd dref Huddersfield yn 1903. Ac mae lle i 980 eistedd yn y capel. Rhestrwyd yr adeilad yn 24/5/1997.

 

Grand Lodge Castell Penrhyn 1819 – 1820 gradd II*

New Picture (2)Adeiladwyd y Grand Lodge fel rhan o’r wal terfyn o amgylch parc y Penrhyn, dan oruchwyliaeth William Baxter, goruchwyliwr gwaith i Stad y Penrhyn. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1819 ac aeth ymlaen i’r 20au. Awgrymwyd mai yr un gweithwyr a wnaeth adeiladu tŵr Marquis, yn Sir Fôn, a fu’n gyfrifol am y gwaith yma hefyd. Rhestrwyd y Grande Lodge am y tro cyntaf yn 3/3/1996. Mae nifer fawr o dai pentref Llandygái wedi eu rhestru yn ogystal, ynghyd â’r eglwys, a’r wal terfyn o’u hamgylch. Yn y fynwent mae bedd arbennig sef bedd Benjamin Wyatt. New Picture (3)Bu ef yn brif swyddog i Stad y Penrhyn am dros 30 mlynedd. Mae pedwar o’i blant wedi eu coffau ar y garreg bedd  hefyd. Mary, yn 20 oed, Arthur, a fu farw ym Mengal yn 28 oed, Charlotte, yn 41 oed, a James, a fu farw yn 87 oed. Mae gwraig Benjamin, sef Sarah yn gorwedd yma hefyd, bu hi farw yn 96 oed. Rhestrwyd y bedd yma gyda graddfa II*.

 

Wedi ei osod yn wal y pentref, New Picture (4)mae carreg filltir anarferol i’w weld gyda llun dwy law yn dangos y ffordd i’r teithiwr. Dangosir y pellter i Fangor neu Aber a Chonwy.

Wrth anelu i gyfeiriad Conwy ac ychydig cyn cyrraedd Pont Talybont dros afon Ogwen fe welir cafn dŵr ar ochr chwith y ffordd.   New Picture (5)

 

Adeiladwyd y cafn o garreg galch Sir Fôn, ar anogaeth George Hay Dawkins-Pennant ac agorwyd hwn yn swyddogol ar yr 17/2/1834.

 

 

New Picture (6)Ym mhentref Talybont mae Capel Bethlehem wedi ei restru yn gradd II.  Bu Edward Stephen, (Tanymarian) pregethwr, bardd, darlithydd, llenor a cherddor yn bugeilio yno cyn symud yn weinidog i  Gapel Carmel  Llanllechid yn 1856 ac aros yno hyd at ei farwolaeth yn 1885.

Mae llawer mwy o safleoedd cadwriaethol i’w gweld ar hyd y dyffryn gan gynnwys sawl pont, tair traphont, tri thŷ tafarn (Y Douglas, Victoria, Pen y Brenin) cofeb y milwyr, Tŷ’n y Tŵr- tŷ John Iorc a godwyd tua 1450 – 1500, ffermdy Abercaseg, rhes tai Caerberllan, tri chapel (Jerusalem, Bethesda, Bethania), tair eglwys (Glanogwen, Llanllechid a ‘r Gelli) a sawl fferm, cwt mochyn a phileri llechi megis ar fferm Cochwillan.

New Picture (7) A beth am ddetholion yr annisgwyl a’r unigryw? Oddi allan i Eglwys Llanllechid, gwelir deial haul a naddwyd o lechen las, chwarel Cae Braich y Cafn (Penrhyn) sy’n ddyddiedig i 1795.  A dyma dri enghraifft arall o’r annisgwyl. Yn gyntaf, corn awyru twnnel Llandygái ar Reilffordd Llundain i Gaergybi a adeiladwyd yn 1844. Agorwyd y lein yn 1848, ac fe gymerwyd y lein trosodd gan y London & North Western Railway Co yn 1859. Yn ail, carreg filltir ar ffordd yr A5 o Lundain i Gaergybi,  yn wreiddiol gosodwyd y cerrig yma o un ochr i’r lon i’r llall bob pum milltir. Ac yn olaf, Ciosg Ffon K6 wedi ei wneud i safon cynllun Giles Gilbert Scott. Cyflwynwyd gan y Swyddfa Frenhinol yn 1936. Mae’r enghraifft yma yn dyddio o deyrnasiad Siôr VI  ac mae wedi ei leoli yn sgwâr Llanllechid.

 

 

Nant Ffrancon

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Nant y Benglog a Llyn Ogwen, Llyn Idwal a Chwm a Llyn Clyd

Ymwelodd Charles Darwin (1809-1882) â Chwm Idwal yn 1831 fel myfyriwr o Brifysgol Caergrawnt yn cynorthwyo ei athro, y daearegwr Adam Sedgwick i astudio creigiau Eryri fel y trafodwyd mewn erthygl flaenorol am Gwm Idwal. Yn dilyn ei ymweliad cerddodd ar draws mynyddoedd Eryri gan gychwyn o Nant Ffrancon i Gapel Curig ac ymlaen i Ffestiniog gan orffen yn agos at y Bermo, taith a gymerodd ddeuddydd i’w chyflawni. Astudiodd nifer o greigiau perthnasol ar y daith ac yr oedd yn ymwybodol iawn o dirlun Eryri ond ni ddeallai’r prosesau a’i lluniodd.

Yn union wedi dychwelyd i’w gartref yn yr Amwythig gwahoddwyd ef i ymuno ag ymgyrch ymchwil enwog y Beagle i astudio byd natur ar Ynysoedd y Galápagos oddi ar arfordir Ecwador yn Ne America. Hwyliodd y Beagle ym mis Tachwedd 1831 a Darwin ar ei bwrdd. Erbyn mis Mehefin y flwyddyn ganlynol yr oeddynt yn archwilio arfordir Tierra del Fuego ac mae’n ysgrifennu: ‘ I was astonished when I first saw a range, only from 3000 to 4000 feet in height…with every valley filled with streams of ice descending to the sea coast. Almost every arm of the sea, which penetrates into the interior higher chain. On the coast for 650 miles northward, is terminated by tremendous and astonishing glaciers’. Mae’n amlwg i’r golygfeydd wneud argraff ddofn arno, yn enwedig pan syrthiai talpiau anferth o rew i’r môr gan greu tonnau peryglus eu maint. Bum mlynedd cyn ei farwolaeth ysgrifennodd Darwin ei hunangofiant ac mae’n cyfeirio at ei brofiad gyda Sedgwick yng Nghwm Idwal gan nodi: ‘We spent many hours in Cwm Idwal, examining all the rocks with great care… but neither of us saw a trace of the wonderful glacial phenomena all around us; we did not notice the plainly scored rocks, the perched boulders, the lateral and terminal moraines.Yet these phenomena are so conspicuous that as I declared ….a house burned down by fire did not tell its story more plainly than did this valley’. Nid Darwin oedd y cyntaf i sefydlu’r ddamcaniaeth fod gan rewlifoedd rymoedd erydu a fyddai’n newid y tirlun yn gyfan gwbl. Gwyddonwyr o’r Swistir a Norwy piau’r clod am hynny er i’w dadleuon dderbyn lawn cymaint o anghred a chroes ymresymu yn ystod yr un cyfnod ag a wnaeth damcaniaethau Darwin am esblygiad a detholiad natur.

Mae mynyddoedd Eryri yn ddrych o holl allu nerthol y rhew i drawsnewid y tirlun. Mae Cwm Idwal yn enghraifft berffaith o gwm a gafniwyd o’r mynydd, a Nant Ffrancon yn ddyffryn a ddyfnhawyd ac a ledwyd gyda rhes o ddyffrynnoedd crog – Cwm Cywion, Cwm Coch, Cwm Bual, Cwm Perfedd, Cwm Graianog a Chwm Ceunant – yn bwydo rhew o ucheldir y gorllewin. Wrth i rew y rhewlif doddi credir bod llynnoedd o ddŵr tawdd wedi gorlifo i greu nodweddion megis Bwlch Molchi a Thwll Pant Hiriol yn yr ardal. Ffenomenon ddiweddar oedd yr Oes yr Iâ hwn yng nghalendr datblygiadau daearegol y byd ac fe ddaeth i’w derfyn mor ddiweddar â deuddeg mil o flynyddoedd yn ôl. O ganlyniad mae’r tirlun rhewlifol yn un ffres ac arwynebol ddigyfnewid. Wrth i’r byd gynhesu yn raddol yn dilyn diflaniad y rhew digwyddodd cyfres o gyfnewidiadau y gellir eu cofnodi o’r cyfnod hwnnw tan y presennol.

Ym Mhrydain mae corsydd a llynnoedd Dyffryn Ogwen wedi chwarae rhan allweddol yn dogfennu’r cyfnewidiadau hyn. Un o ryfeddodau byd natur yw bod paill coed a phlanhigion yn cael eu diogelu mewn amgylchfyd asid, megis mewn corsydd a llynnoedd, gan olygu y gellir rhoddi disgrifiad manwl o ddosbarthiad yr holl lystyfiant a ddatblygodd yn nhrefn eu hymddangosiad ers diflaniad y rhew. Datgelir fod planhigion y twndra oer yn ceisio gwladychu tirlun newydd ei ymddangosiad ar gychwyn y cyfnod Ôl-Rewlifol oddeutu 8,000 o flynyddoedd yn ôl, ac fel y cynhesodd yr hinsawdd fod fforestydd collddail yn gwladychu’r dyffrynnoedd a gweiriau’r gweunydd yn meddiannu’r ucheldir. Yn y colofnau paill a astudiwyd o Gwm Idwal, Nant Ffrancon, ac yn arbennig o Lyn Cororion, gwelir fod fforestydd o goedydd bedw a helyg yn ymddangos gyntaf a choed gwern yn ymsefydlu yn ddiweddarach. Yn Nant Ffrancon coed gwern a helyg sy’n dominyddu ar gyrion y llyn a oedd yn raddol ddiflannu o lawr y dyffryn, a thrwy gydol hanes llysieuol Dyffryn Ogwen mae’r wernen yn cyfrannu yn sylweddol at greu darlun o ddyffryn llaith ac oer. Mae amlder yr enw ar gaeau a sefydliadau’r ardal yn tystio i hynny. Fel y cynhesodd yr hinsawdd fwyfwy mae coedlannau derw yn poblogi’r dyffrynnoedd a rhai coed yn tyfu mor uchel â 600 metr yn ôl tystiolaeth y paill o Gwm Cywion. Uchafbwynt yr amrediad llysieuol yw ymddangosiad y dderwen a choedlannau o goed collddail cymysg sy’n nodweddu llystyfiant Dyffryn Ogwen a Chymru hyd at y cyfnod presennol.

Gwelir sensitifrwydd cofnod y paill gan ei fod yn cofnodi ymyrraeth dyn yn y goedwig. O gyfnod amaethwyr cyntefig y Neolithig gwelir fod y fforestydd tan warchae wrth i baill y coed ddisgyn a phaill dieithr grawn a chwyn a ddeuai o drin y tir ymddangos am y tro cyntaf, nodweddion a ganfyddir yng ngholofnau paill Nant Ffrancon a Chororion. Cofnodir cwymp sylweddol ym mhaill y coed yng nghyfnod y Rhufeiniaid wrth i gaeau amaethyddol ledaenu eu defnydd. Gwelir hyn eto yn y ddeuddegfed ganrif wrth i goed gael eu torri ar raddfa helaeth ar gyfer adeiladu tai a llongau. Yn y ddeuddegfed ganrif dengys cofnod y paill o Lyn Cororion fod cywarch (hemp) yn cael ei dyfu yn eang yn Nyffryn Ogwen, nodwedd sydd eto yn adlewyrchu lleithder delfrydol yr ardal ar gyfer tyfu’r planhigyn hwn. Yn dilyn, credir bod hyn wedi sefydlu diwydiant creu dillad bras eu gwead a oedd ymhlith y pwysicaf yng Nghymru yn y cyfnod. Ategir y cysylltiad gan enwau ar gaeau a welir yn Arolwg y Penrhyn 1768 megis Gardd Gywarch yn ffermydd Coed Howel, Rhos Uchaf a Chilgeraint ym mhlwyf Llandygái.

Rhoddir maddeuant felly am grwydro braidd yn bell i gyrion Tierra del Fuego er mwyn cadarnhau pwysigrwydd cyfraniad Nant Ffrancon i astudiaethau gwyddorau naturiol Cymru a’r byd.

Ffynonellau

Parc Cenedlaethol Eryri/Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Cyfoeth Naturiol Cymru (dim dyddiad) Taith Darwin trwy Eryri.

Peter Rhind a Barbara Jones. 2003 The Vegetation History of Snowdonia since the Late Glacial Period. Field Studies, 10, t. 539-552.

Christopher Ralling. 1978. The Voyage of Charles Darwin – his autobiographical writings selected and arranged by Christopher Ralling. Cyhoeddiadau y BBC, Llundain.

Capel Ogwen

Dyma gyfraniad gan un arall o gyfranwyr gwadd y wefan sef Ieuan Wyn. Mae’n berthnasol i gyfraniad cynharach am Gapel Ogwen (Mai 8 2017) a sylwadau ychwanegol gan Dei Fon Williams (Mai 17  2017).

Cae’r Ychain

Dyma enw sy’n dod o’r cyfnod pan ddefnyddid ychen i gyflawni gorchwylion trymion ar y tir. Mae sawl cyfeiriad yn ein llên a’n traddodiad gwerin at yr anifail hwn. Yr un amlycaf mewn barddoniaeth yw disgrifiad David Davis yn ei gyfres o englynion ‘Adfeilion Plas Ffynnon Bedr’ o’r ych yn pori lle bu ystafelloedd ysblennydd y plas:

Troir ei gain lydain aelwydau – ’n erddi

A gwyrddion weirgloddiau;

A mynych yr ych o’r iau

Bawrlawr ei gwych barlyrau.

Drwy’r canrifoedd, byddai ffermwyr yn defnyddio caniadau neu alwadau i annog ychen i weithio, ac yma yng Nghymru cofnodwyd sawl enghraifft o’r penillion (ar fesur triban yn bennaf) a’r alawon a ddefnyddid ym Morgannwg yn benodol. Mae tystiolaeth bod yr arfer o aredig efo ychen wedi parhau yno tan oddeutu 1880. Y gair am yrru ychen yw ‘cathrain’, a’r enw ar y gyrrwr yw ‘cathreinwr’, a byddai’n defnyddio galwadau megis ‘Ma-hw!’ a ‘Hw! ’mlaen, Hw!’ – galwadau sydd wedi eu cynnwys yn y caneuon. Clywir hyd heddiw y gymhariaeth ‘yfed fel ych’, yn enwedig am lymeitwyr yn slochian cwrw! Mae’r mynydd-dir hefyd yn dwyn enw’r creadur. Ar ochr orllewinol Cwm Pen Llafar, ceir Pant yr Ychen islaw Foel Meirch a thros y grib o Gwm Moch – enwau anifeiliaid bob un.

 

Croesi Afon Menai

Yn ôl yr Athro E.G. Bowen, y ddau le ar arfordir Môn ar gyfer mynd â gwartheg dros afon Menai i Arfon oedd Porthaethwy a Phenrhyn Safnas (Penrhyn Safn yr Ast – Gallows Point yn Saesneg).Tua diwedd y ddeunawfed ganrif, bu Arthur Aikin yn llygad-dyst o’r croesi o Benrhyn Safnas pan oedd ar ei daith drwy ogledd Cymru. Dyma ran o’r disgrifiad sydd yn ei ddyddlyfr:

‘Some of the boldest and strongest push directly across, and presently reach the land, the more timorous immediately turn around, and endeavour to gain the place from which they set off; but the greater part, borne down by the force of the stream, are carried towards Beaumaris bay, and frequently float to a great distance before they are able to reach the Caernarvonshire shore.’

Capel Ogwen, Llyn Celanedd a Llan-faes

Mae cofnod Brut y Tywysogion am y flwyddyn 1237 yn adrodd fel a ganlyn:

“Bu farw Arglwyddes Cymru, gwraig Llywelyn ap Iorwerth a merch i frenin Lloegr – Siwan oedd ei henw – yn llys Llywelyn yn Aber ym mis Chwefror; a chladdwyd ei chorff mewn gardd gysegredig a oedd ar lan y traeth (yn Llan-faes). Ac yno, wedi hynny, yr ymgysegrodd yr Esgob Hywel fynachlog i’r Brodyr Troednoeth er anrhydedd i’r Wynfydedig Fair.”

Ceir cofnod hefyd bod Elinor, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog olaf Cymru, wedi ei chludo dros afon Menai i gladdfa Llan-faes.

Roedd y bardd Goronwy Gyriog yn byw yn y cyfnod ar ôl lladd Llywelyn ap Gruffudd, a chyfansoddodd farwnad i Gwenhwyfar, un o dras frenhinol teyrnas Powys a gwraig Hywel ap Tudur ap Gruffudd o Goedan ym mhlwyf Llanfechell. Yn y gerdd mae’r llinell o gynghanedd sain drawiadol ‘Rhwym caen llen faen yn Llan Faes’ sy’n disgrifio’r maen a roed drosti (caead arch garreg mae’n debyg) fel llen – yn gaenan i’w chaethiwo.

Wrth ystyried y cysylltiad posibl rhwng Capel Ogwen a mynwent Llan-faes, tybed a barhawyd i ddefnyddio’r gladdfa ar ôl chwalu Tŷ’r Brodyr Llwydion (Urdd Sant Ffransis) adeg diddymu’r mynachlogydd? A thybed a oes cyfeiriad at y gladdfa yn y cywyddau i deuluoedd Coetmor, Cochwillan a’r Penrhyn?

Fodd bynnag, mae dehongliad arall yn bosibl o enw’r pwll yn afon Ogwen, Llyn Celanedd. A roddwyd yr enw hwn arno oherwydd mai yma y canfyddid cyrff y rhai a fyddai wedi syrthio i’r afon ar lif mawr?

Gyda llaw, byddai’n dda gweld cynnwys yr enw Llyn Celanedd yn yr wybodaeth a ddarperir ar gyfer ymwelwyr ag Aberogwen.

 

 

Ffynonellau

Alan Llwyd (gol.), Y Flodeugerdd Englynion, Christopher Davies, Abertawe 1978

Gwefan Amgueddfa Cymru – Hanes Bywyd Gwerin – Caneuon Gwerin

T.M. Basset a B.L. Davies (gol.), Atlas Sir Gaernarfon, Cyngor Cefn Gwlad, Gwasg Gee 1977

Emyr Hywel Owen ac Elfed Thomas (gol.), Atlas Sir Gaernarfon: Hanes a Daearyddiaeth, Gwenlyn Evans Cyf., Caernarfon 1954

Arthur Aikin, Journal of a Tour through North Wales and Part of Shropshire with Observations in Mineralogy and Other Branches of Natural History, Llundain 1797

Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1941

Arthur Hughes (gol.), Gemau’r Gogynfeirdd, Pwllheli 1910

Pentref Llandygái

 

Pentref Llandygai 1841
Cynllun pentref Llandygái yn 1841. Rhan o fap Penrhyn Ychwanegol PFA/6/166, drwy ganiatâd Archifau a Casgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor.

Pentref Llandygái oedd y pentref ‘delfrydol’ a gynlluniwyd i gwrdd â gofynion Edward Gordon Douglas Pennant, Barwn Cyntaf y Penrhyn, oedd â’r syniad o greu ‘modelau’ pensaernïol buddiol ac effeithiol i gartrefu deiliaid ei stad. Cynlluniwyd pentref Llandygái ar gyfer lletya gweithwyr a chrefftwyr y stad. Yn Llwybr Main a Than y Bwlch ym Mynydd Llandygái lletywyd gweithwyr chwarel y Penrhyn, ac egin ddosbarth canol pentref Bethesda a gymerai ei sylw wrth gynllunio unedau pensaernïol Penybryn, Garneddwen a Ffordd Pantglas.

Llandegai village
Pentref Llandygái circa 1855. Ysgythriad a gyhoeddwyd gan J. Newman & Co,; Casgliad Tirlun Cymru, drwy ganiatâd  Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Perthyn cyfnod adeiladu pentref Llandygái i ddegawdau canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac fe’i lleolwyd yng nghesail fonheddig y Grande Lodge a godwyd ychydig flynyddoedd yn gynharach fel y brif fynedfa i gastell y Penrhyn. I gartrefu’r trigolion adeiladwyd tai pâr deulawr cyfforddus ar dir y Tŷ Mawr. Tŷ cynnar sy’n dyddio i 1468 yw hwn a bu’n gartref i WilliamWilliams, y polimath disglair ei ddysg a gynlluniodd chwarel y Penrhyn i’w feistr Richard Pennant ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Defnyddiwyd sgwâr y Tŷ Mawr yn ganolbwynt i’r datblygiad i gysylltu gyda’r eglwys, yr ysgol, y neuadd bentref a’r berllan. Gan mai creadigaeth unigol oedd y datblygiad adeiladwyd y naw tŷ ar hugain mewn arddull frodorol i gwrdd â delwedd y pentref fel y tlws, y detholedig a’r delfrydol. Yr oedd pob uned i gydymffurfio ag arddull y cynllun cyffredinol ond eto nid oeddynt yn unffurf eu hadeiladwaith. Cysylltwyd gardd eang gyda phob tŷ a defnyddiwyd waliau isel a gwrychoedd trwchus i nodi’r terfynau. Yr oedd gosodiad gofalus y tai yn golygu na oredrychai un ar ddrws ffrynt y llall gan warantu eu preifatrwydd. Telid rhent o rhwng £4 a £6 y flwyddyn yn dibynnu ar faint y tŷ ac adroddid y byddai’r rigolion yn cynnig ‘a lettuce and the rent’ yn wylaidd wrth ymostwng i dalu’r dreth flynyddol. Nid oedd capel, tafarn na siop yn rhan o gynllun y pentref.

Ty Mawr
Y Tŷ Mawr a’r sgwâr

Rhydd cyfrifiad 1891 drawsdoriad o alwedigaethau’r bobl a oedd yn byw yn y pentref ar y pryd. Yr oedd y ganran uchaf yn weithwyr ar y stad yn blastrwyr, towyr, seiri coed a meini, gofaint, garddwyr a choedwigwyr. Ymddengys fod yr ail genhedlaeth yn dewis swyddi oddi allan i’r stad oherwydd yn eu plith ceir clercod banc, clercod cyfraith a llys sirol, asiant tir organydd, athro ysgol a nyrs gymunedol. Yno hefyd yr oedd meddyg, clerigwr, trafeiliwr nwyddau, gwneuthurwr hetiau a theilwriaid yn ogystal â rhai siopwyr. Yr oedd cyfran fechan iawn yn chwarelwyr ac roedd rhai ohonynt yn gweithio mewn mân swyddi gweinyddol yn y chwarel neu yn y porthladd fel pwyswyr llechi neu glercod.

llandega church 1726
Eglwys Llandygái yn 1726 – ysgythriad gan James Newton; Casgliad Tirlun Cymru drwy ganiatâd  Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Prin y gellir honni fod canolfan bentrefol wedi bodoli yn Llandygái cyn i’r pentref presennol gael ei adeiladu yn greadigaeth ddetholedig i’r Barwn. Dengys map Arolwg 1768 fod sgwâr Tŷ Mawr yn fan cyfarfod i sawl llwybr pwysig oedd yn cyrraedd o’r plasty sef y llwybrau o Gonwy dros Afon Ogwen; o Ddyffryn Ogwen; o Finffordd dros Afon Cegin ac o Fangor. Sefydlwyd yr eglwys yn gynnar yn y canol oesoedd a pherthyn corff yr adeilad i gyfnod y bedwaredd ganrif ar ddeg a’r gangell i’r unfed ganrif ar bymtheg. Mae rhannau eraill yn ganlyniad ail-lunio sylweddol yn 1853, eto ar orchymyn y Barwn, pan ehangwyd y corff ac adnewyddwyd y ffenestri ac ailadeiladwyd y tŵr yn ei gyfanrwydd. Yn ôl y traddodiad honnir i Tygái, y sant o Lydaw a gyrhaeddodd yn y chweched ganrif Oed Crist, sefydlu ei eglwys ar lain o dir a elwid yn Maes y Llan ar gwr y Meusyn Glasog ac, ymhen amser, i’r lleoliad hwn gael ei alw yn Tan y Fynwent. Yn Arolwg 1768 tyddyn bychan o wyth acer oedd Tanyfonwent ac roedd un o’r caeau yn dwyn yr enw Cae’r Ddeiol. Eto yn ôl traddodiad, dywedir mai colofn garreg Tygái oedd y ddeiol yn wreiddiol cyn iddi gael ei hail-lunio a’i symud i’r eglwys bresennol i bennu’r amser ar sail cylchdro’r haul. Yn ystod yr archwiliadau i archaeoleg y caeau i’r gorllewin o Landygái yn 1966/67 daethpwyd o hyd i safle pur ddadlennol. Yno, nepell o’r cae criced presennol darganfuwyd olion seintwar fechan o goed gyda bedd cysegr yng nghanol yr adeilad. Roedd y safle wedi ei amgylchynu gan fynwent yn cynnwys o leiaf bump deg saith o feddau. Mewn llawysgrif sy’n dyddio i 1575/6 cofnodir bod eglwys gynharaf Llandygái wedi ei sefydlu yn ‘Cae Meusyn Glasog’ a bod y lleoliad hyd at ddau saethiad bwa saeth o’r eglwys bresennol, ond ni nodwyd y cyfeiriad. Tybed ai hwn oedd safle gynharaf eglwys Tygái yn y chweched ganrif?

Cofnodwyd bod naw tŷ yn Llandygái yn 1811 ond mewn bras gynllun o’r pentref yn 1820 gan Telford dangosir safle’r eglwys, neuadd Talgai, y Tŷ Mawr a dau dŷ arall yn unig. Yn Arolwg 1768 enw un o gaeau y Tŷ Mawr oedd y ‘garden’ a hwn bid sicr oedd y llain tir a nodwyd fel y ‘berllan’ yng nghynllun pentref y Barwn. Ar gyfer ei defnydd fel ysgol i ferched yr adeiladwyd neuadd Talgai yn 1813, er mai clochydd yn yr eglwys, Thomas Thomas, biau’r clod am gynnal yr ysgol gyntaf yn Llandygái yn 1765. Ond mae sefydlu ysgol i ferched yn 1813 yn gam sylfaenol tra arbennig. Y sylfaenydd oedd Anne Susannah, gwraig Richard Pennant, arglwydd cyntaf y Penrhyn. Bu ef farw yn 1808 a thasg anodd ei wraig oedd sefydlogi sefyllfa ariannol fregus y stad yn dilyn dyledion enfawr ei gŵr. Mae’n amlwg fod Susannah yn wraig alluog a thra phenderfynol a hawliodd adeiladu yn ei hoes gyfres o safleoedd anghyffredin megis llaethdy, baddondy ac arsyllfan. Sefydlu ysgol i ferched oedd un o’i chreadigaethau mwyaf blaengar ac uchelgeisiol. Yn 1843 dan nawdd y Barwn y sefydlwyd ysgol i fechgyn yn Llandygái.

Mae pentref Llandygái yn cynrychioli rhai o agweddau gorau pendefigion y Penrhyn, o raslonrwydd ryddfrydig Anne Susannah i gymwynasgarwch ewyllysgar y Barwn. Yr oedd y pentref model hwn hefyd yn ddrych i ddatblygiad pentrefi ‘model’ mwy a gynlluniwyd yn ddiweddarach yn y ganrif gan rai o farwniaid diwydiant mwyaf dylanwadol Prydain megis teulu Cadbury yn Bournville a theulu Lever yn Port Sunlight. Trueni na chadwyd at gynllun y ‘model’ yn Llandygái drwy wrthod caniatâd i adeiladu tai nad oeddynt yn gymesur â phensaernïaeth ddewisol y tai gwreiddiol a thrwy hynny ddryllio peth ar gyfanrwydd y pentref delfrydol.

Ffynonellau

Judith Alfrey. 2001.  Rural Buiding in Nineteenth Century North Wales; the role of the great estates. Archaeologia Cambrensis, CXLVII (1998), 199-216.

Emyr Gwynne Jones. 1975. A Survey of the Ancient And Present State of the County of Caernarvon by William Williams (Pt 3). Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 36. 194- 231.

E H Douglas Pennant . 1998. The Penrhyn Estate  1760-1997: the Pennants and the Douglas Pennants. Trafodion Cymdeithas  Hanes Sir Gaernarfon. 59. 35-54.

Catrin Wager. 2014. Will Power. Gwreiddiau Gwynedd. 1 (66), 31.

Cyrch awyr Medi 1940

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Helen Hughes, Nant y Graean , Hendyrpeg,

Yn ystod cyrch awyr gan awyrennau’r Almaen oddeutu wyth o’r gloch y nos ar 24 Medi 1940, gollyngwyd bomiau yn ardal Dyffryn Ogwen. Mae’r pedwar adroddiad isod yn cofnodi’r digwyddiad.

  • Neges swyddogol gan Adran y Gwasanaeth Awyr ac Adran y Gwasanaeth Cartref a ddyfynnwyd yn y North Wales Chronicle, ddydd Gwener 17 Medi 1940: ‘In a village in North Wales some houses were damaged and a small number of people killed and injured, whilst fires and some damage to houses are also reported from other parts of the Principality. The casualties have been slight’.
  • Dyma sylwadau Wynne Roberts, Tanybwlch, wrth ddychwelyd o’r mynydd gyda’i frawd ar y noson honno: Yr oedd yn noson gymylog a gellid clywed sŵn awyrennau uwchben. Gollyngwyd taflegrau wnaeth oleuo’r awyr yn llachar yr holl ffordd o Foel Wnion at Chwarel y Penrhyn. Disgynnodd un taflegryn a niweidio relings haearn o flaen Rhif 70, Ffordd Carneddi. Hedfanodd un, os nad dwy awyren i gyfeiriad Deiniolen ac yna dychwelyd gan ollwng bomiau wrth hedfan i lawr y dyffryn.
  • Cofnododd J.O. Williams, peiriannydd gyda chwmni trydan y North Wales Power Company, adroddiad swyddogol i’w bennaeth yn Rhostyllen, Wrecsam. O dan y pennawd ‘Damage to System by Bombs’, mae’n ysgrifennu: ‘I happened to be returning home from Llanberis on this particular night, arriving at Bethesda just as the raid started. The mountains around were all lit up by flares which had been dropped. As I arrived at the house I heard the sound of planes approaching from the direction of the Penrhyn quarry and flying very low. These passed over in the direction of Llanllechid and Aber and in passing dropped a number of H E bombs which exploded about half a mile from my house. Two of these fell and exploded on the outskirts of Llanllechid where damage to houses was caused and where the fatalities occurred. These incendiaries were continually being dropped in the neighbourhood from other planes which were flying fairly high. A further series of explosions shook the district and all lights went out. This occurred about 9.15pm’.
  • Cofnodion Eglwys Crist Glanogwen, Medi 24 1940.‘Ymhen rhyw hanner awr wedi terfynu o’i cyfarfod hwn, talodd awyrennau yr Almaen ymweliad ar ardal a gollyngwyd ganddynt amryw o dan-belennau a phelennau ffrwydrol yn yr ardal. Disgynnodd un neu ddau belen mewn ychydig lathenni i ‘r eglwys ac un arall oddi fewn i ardal y tŷ Eglwysig heb wneuthur niwed i’r adeiladau. Lladdwyd un wraig o Lanllechid sef Mrs Davies, mam Richard Davies, Coetmor Mount yr hwn ydoedd aelod o Eglwys Glanogwen’.

Lladdwyd Mrs Ellen Davies yn ei chartref, Llwyn Derw, Rachub, pan drawyd y tŷ gan fom oddeutu 8.30 gyda’r nos. Yr oedd y teulu yn llechu yng nghornel y simnai ond sugnwyd Mrs Davies i fyny’r simnai a bu farw o’i hanafiadau. Achubwyd ei merch a’i ŵyr bychan wyth mlwydd oed a chymydog yn fyw o’r llanastr.  Drwy gyd-ddigwyddiad rhyfeddol, gŵr Mrs Davies oedd y milwr cyntaf o ardal Dyffryn Ogwen a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yng nghyrch gwaedlyd y Dardanells yn 1915. Bu farw yn yr ymosodiad ar Sulva Bay ar Fedi 26ain yn 33 oed. Yr oedd brwydr y Dardanells yn bur wahanol i’r amgylchiadau yn Llanllechid. Brwydr rhwng byddin a llynges Prydain a Ffrainc yn erbyn byddin Ymerodraeth yr Ottoman yn Nhwrci oedd hon. Y nod oedd ceisio ennill tiriogaeth strategol ar y culfor 60 milltir o hyd rhwng Môr y Canoldir a’r Môr Du a wahanai gyfandir Ewrop oddi wrth Asia. Ni fu’r cyrch yn llwyddiannus a lladdwyd hyd at hanner miliwn o filwyr mewn brwydr a ystyrir heddiw ymysg rhai o frwydrau mwyaf annoeth y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn eironig iawn wedi hynny adnabyddid teulu Mrs Davies yn lleol fel teulu Dardanells. Ni ail-adeiladwyd Llwyn Derw yn Lôn Groes wedi’r drychineb yn 1940.

Ymddengys bod hyd at 16 o fomiau wedi disgyn yn  ardal Dyffryn Ogwen y noson honno a gellir eu gwahanu i ddau glwstwr. Lleolir y clwstwr cyntaf yn ardal y chwarel a’r ail yn ardal Rachub a Llanllechid. Y tebygolrwydd yw fod dwy awyren yn gyfrifol am y bomio. Yn gyffredinol yr oedd y difrod yn ysgafn ac eithrio yr alanastra yn Llwyn Celyn wrth gwrs. Gwnaethpwyd difrod ysgafn i fecws Britannia ac i gapel  Bethel ym mhentref Rachub ond disgyn heb niwed i gae yn Tyddyn Uchaf ac ar ffriddoedd Pant Hwfa, Corbri a Waun Bryn wnaeth y gweddill. Yn ardal y chwarel amharwyd ar y gwasanaeth trydan drwy i fom ffrwydro ar un o’r llinellau. Archwiliwyd y difrod ar y noson honno ond nid oedd modd trwsio’r cyflenwad tan y diwrnod canlynol gan fod awyrennau’r gelyn yn dal i hedfan dros yr ardal tan oddeutu tri o’r gloch y bore. Adnewyddwyd y cyflenwad erbyn canol dydd y diwrnod canlynol.

Bu llawer o drafod ai cyrch bwriadol oedd hwn ar Ddyffryn Ogwen ynteu ymosodiad ar ddamwain wrth i awyrennau’r Almaen ddychwelyd o fomio Lerpwl neu drefi cyfagos yng ngogledd Lloegr. Mae’n berthnasol cofio i’r cyrch ddigwydd yn gynnar yn y rhyfel pan oedd cynlluniau ymosodol yr Almaen wedi ystyried targedu Prydain drwy arfordiroedd gorllewin Cymru. Dywedir fod peilotiaid yr Almaen yn defnyddio Afon Menai fel nod i’w harwain ar hyd y glannau i Lerpwl. Ar y llaw arall yr oedd y cyrch ar Dyffryn Ogwen yn un hir a dwys gan ddefnyddio taflegrau llachar i oleuo’r ardal. Dywedir fod peilot un o’r awyrennau a holwyd wedi’r rhyfel wedi nodi mai bwriad y cyrch oedd dinistrio argae trydan dŵr a’u bod wedi camgymryd Dyffryn Ogwen am Ddyffryn Conwy lle’r oedd pwerdy Dolgarrog.

Hwn oedd yr unig gyrch a dargedodd Ddyffryn Ogwen er i  gyrch ddigwydd yn ardal Llanberis ym mis Gorffennaf 1941. Dro arall ym mis Hydref 1940 bu dwy awyren Spitfire yn ymlid awyren Dornier yr Almaen dros Nant Ffrancon ond heb greu dinistr i Fethesda y tro hwnnw. Serch hynny clywid y seiren rhybudd  yn canu yn aml ym Methesda wrth i awyrennau’r Almaen hedfan i ac o Lerpwl ac o gopa Moel Wnion gellid gweld y ddinas yn llosgi yn y pellter yn dilyn cyrch llwyddiannus gan y gelyn.

Cydnabyddiaeth – Dymunaf ddiolch i’r canlynol am wybodaeth a chydweithrediad parod wrth ysgrifennu’r cyfraniad hwn – Wynne Roberts, Clifford Owen, Dafydd Roberts, Dafydd Evans a Gilbert Bowen.

Ffynhonnell

  1. O. Williams, 1940. Damage to Systems by Bombs. Bangor Ms 40214. Casgliadau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor.

Pendinas

Pendinas 2

Tŷ neilltuedig yw Pendinas heddiw wedi ei guddio y tu cefn i wal uchel ar ochr y lôn ac â thai diweddarach y tu cefn iddo. Yn wreiddiol safai yn dŷ ar ei ben ei hun ar Ffordd y Lord ym Mhenygroes, Tregarth ac yn 1746 pan gofnodir y tŷ gyntaf, yr oedd yn fwthyn unllawr. Adeiladwyd tŷ newydd dau lawr yn 1890 gan gyplysu’r hen uned wreiddiol fel math o ‘lean tw’ ar hyd y cefn. Adeiladwyd y tŷ o gerrig gyda gorchudd o lechi ar y muriau a tho o lechi safonol.

hugh derfelBu Pendinas yn gartref i ddau athrylith mawr sef Hugh Derfel Hughes (1816-1890), yr hanesydd y mae cymaint o gynnwys y wefan bresennol yn seiliedig ar ei waith, a Syr Ifor Williams (1881-1965) a gyfrannodd yn helaeth a thoreithiog at ysgolheictod Cymru ei gyfnod. Brodor o Landderfel yn Sir Feirionnydd oedd Hugh Derfel, yn fab i’r melinydd yno, ac wedi treulio rhai blynyddoedd yn was fferm symudodd i Ddyffryn Ogwen a chael gwaith fel pwyswr llechi yn chwarel y Penrhyn. Yn 1846 priododd â merch Pendinas ac ymsefydlu yn y tŷ. Ymddiddorodd yn gynnar iawn mewn hanesyddiaeth a’r gwyddorau naturiol a datblygodd ei ddoniau fel bardd. Er na chafodd addysg ffurfiol yn yr un o’r meysydd hyn, yr oedd yn ddigon hyderus i gyhoeddi cyfrol o farddoniaeth yn 1844, sef Blodau’r Gân, a threuliodd gyfnod o amser yn hyrwyddo gwerthiant ei gyfrol drwy rannau helaeth o Gymru. Yn hanesyddol ei gyfraniad pwysicaf oedd ei gyfrol Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Ffrwyth cystadleuaeth yng nghyfarfod llenyddol Llandygái oedd y gwaith yn wreiddiol a galluogodd cyfraniadau gan noddwyr a charedigion iddo ei gyhoeddi yn gyfrol yn 1866. Mae’r llyfr yn gosod seiliau ar gyfer cofnodi hanes Dyffryn Ogwen mewn cyfnod pan oedd yr hen werthoedd traddodiadol yn cael eu ysgubo ymaith dan bwysau cyfnewidiadau economaidd, crefyddol a chymdeithasol na ellid eu gwrthsefyll. Mae’r llyfr hefyd yn ddrych i ddysg a diddordebau eang yr awdur yn rhychwantu hanes, achyddiaeth, daeareg, llysieueg ac arferion cefn gwlad. Mewn geiriau eraill mae’n drysor o lyfr ac yn ystorfa ddihysbydd o wybodaeth. Yr oedd Hugh Derfel hefyd yn fardd ac yn awdur awdl ar Chwarel Cae Braich y Cafn, ond fel emynydd y cofir amdano bennaf ac awdur yr emyn ‘Y gŵr a fu gynt dan hoelion’.

ifor williams
Syr Ifor Williams

Os mai hanesydd drwy brofiad oedd Hugh Derfel, academydd drwy ddysg prifysgol oedd ei ŵyr Syr Ifor. Astudiodd y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor ac yn 1921 olynodd Syr John Morris-Jones fel pennaeth Adran y Gymraeg yn y coleg. Arbenigodd ar ddehongli llenyddiaeth gynharaf y Gymraeg a datblygodd i fod yn bennaf awdurdod yn ei faes. Cydnabyddid ei ysgolheictod drwy Ewrop. Ei brif waith oedd golygu’r canu cynnar ac ymhlith ei gyfrolau ysgolheigaidd roedd Canu Llywarch Hen (1935), Canu Aneirin (1938), Armes Prydain (1955) a Canu Taliesin (1960). Yr oedd hefyd wedi cyhoeddi nifer o destunau Beirdd yr Uchelwyr gan gynnwys cerddi gan Iolo Goch, Guto’r Glyn a Dafydd ap Gwilym ymhlith eraill. Ond yr oedd hefyd yn sgwrsiwr radio ac yn ysgrifwr poblogaidd iawn a chasglwyd nifer o’r cyfraniadau hyn mewn llyfrau eithriadol ddiddorol. Yn eu mysg mae Meddwn i, I Ddifyrru’r Amser a’r gyfrol bwysig Enwau Lleoedd. Mewn rhyw ffordd mae’r cyfrolau meistrolgar hyn yn ategu ac yn cyfoethogi cyfraniad ei daid yn creu gwerthfawrogiad o fod yn perthyn i fro a chymdeithas bur arbennig.