Cae Star

Maes parcio digon anniddorol sydd yng Nghae Star heddiw, ond ar un adeg yn y 19g yr oedd yn ferw o fywyd, gweithgaredd a diwydiant.  Yma, mewn llain cymharol fain o dir, wedi ei gywasgu rhwng y Stryd Fawr ac Afon Ogwen, yr oedd stad ddiwydiannol Bethesda yn cyflawni rhai o ofynion pentref hunangynhaliol yn ôl gofynion yr oes. Eto, yr oedd rhyw arwahanrwydd rhyfeddol yn perthyn i Gae Star er ei agosed i fwrlwm y Stryd Fawr. Nid pawb oedd yn dymuno mynychu y rhan ddirgel hon o’r pentref, yn rhannol oherwydd bod dieithrwch y fangre wedi ei ddiogelu o’r Stryd Fawr gan fynedfa drwy dwnnel isel tywyll; yn rhannol, oherwydd nad oedd ei diwydiannau yn arogli’n beraidd a derbyniol bob amser, ac yn rhannol oherwydd y syniad cyfeiliornus mai ardal ddifreintiedig iawn oedd hon na ddylid ymweld â hi.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y sefydlwyd  Cae Star yn gartref i ddiwydiant. Mae enw’r safle yn gysylltiedig â‘r dafarn gyntaf ar y Stryd Fawr, y Star, a oedd mewn cystadleuaeth â’r capel yn 1820 i enwi’r pentref naill ai yn Bethesda neu yn Star.  Ac yng Nghae Star y sefydlwyd capel cyntaf y Bedyddwyr yn y pentref drwy nawdd teulu’r Ellisiaid, perchnogion y tir a stad y Cefnfaes bryd hynny. Byr fu arhosiad y capel yno cyn symud yn 1834 i leoliad mwy bonheddig yn gymar i’r Wesleaid a’r Annibynwyr mewn triongl cyfleus rhwng Allt Penybryn a’r Stryd Fawr.

cae star 1855
Manylyn o fap Johnson o Gae Star a‘r Stryd Fawr yn 1855

Ganed y Parch John Owen Jones, gweinidog a ddaeth ymhen amser yn ei yrfa yn brifathro Ysgol Rhagbaratol y Bala, yn Brynduntur, Stryd y Felin, Cae Star yn 1857. Sylwer ar yr enw Brynduntur! Mae awdur y cofiant i’r gweinidog, wrth ragymadroddi ar ei fachgendod, yn darlunio ymwelydd yn cyrraedd Bethesda o gyfeiriad y gogledd.  Byddai’n gyntaf yn cerdded o dan bont oedd yn croesi’r ffordd o’i flaen (pont oedd yn cysylltu’r ddwy ran o chwarel Llety’r Adar), cyn sylwi ar lethr uchel ar y chwith oedd yn disgyn yn serth i wely’r afon islaw, ac ar y llechwedd safai hen dafarn o’r enw Tŷ Persi. Wedi cyrraedd y Stryd Fawr byddai’n nodi fod Twr, Lôn Pâb a Phenygraig ar y chwith, ac ar y dde gyfres o fan heolydd  yn ‘rhedeg y tu cefn… megis Stryt y Rhinws, Stryt y Brewas  a Stryt y Felin’. Mae map Johnson o bentref Bethesda yn 1855 yn ategu lleoliad y cyfeiriadau hyn ac yn dangos datblygiad cywasgedig y rhesi tai yng Nghae Star, er nad yw yn eu henwi,  yn ogystal â lleoliad capel y Bedyddwyr fel yr oedd gynt.  Dengys y map fod dwy fynedfa i’r safle o’r Stryd Fawr, y ddwy led un adeilad oddi wrth ei gilydd, ac mae’n ymddangos fod un rhan o’r llain heb ei ddatblygu ar lan yr afon yn y pen gogleddol. Nid oedd ‘Y Farchnad’ (Neuadd Ogwen y dyfodol) wedi ei hadeiladu yn y pen gogleddol yn 1855.

Dwy res o dai bychan o safon isel eu hadeiladwaith a’u cyfleusterau oedd yng Nghae Star, ac roedd yn amlwg yn ddatblygiad cynnar yn hanes y pentref. Yr oedd Stryd y Felin wedi ei chywasgu yn rhyfeddol o agos at gefnau adeiladau’r Stryd Fawr fyddai’n eu cysgodi hyd at bedwar llawr uwchlaw. Yn cefnu ar y tai o du’r Stryd Fawr yr oedd naw tafarn, o’r 18 oedd yn bresennol ar y stryd (Britannia, Blue Bell, Bull,  Coach and Horses, Crown,  King’s Head, Royal Oak and Welsh Harp, Ship, Wellington); tair siop bwtsiar o’r pump; ac o leiaf bedair o’r 12 siop groser oedd ar y stryd, bob un ohonynt â mynediad preifat i Gae Star drwy eu selerydd, cyfleuster a fyddai’n sicr yn tarfu ar gymeriad a mwyniant  preswylwyr Stryd y Felin. Mae cyfrifiadau cynnar o Gae Star yn rhoddi syniad o brysurdeb diwydiannol yr ardal, er nad yw cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn enwi’r  ddwy stryd yn benodol.  Cyfrifiad 1871 sy’n enwi’r ddwy stryd am y tro cyntaf fel Mill Street ac Ogwen Street (Stryd y Briwas wedi newid ei enw, tybed?), y ddwy yn strydoedd parchus gyda 49 tŷ yn Stryd y Felin, ac 16 tŷ yn Stryd Ogwen. Chwarelwyr bron yn ddieithriad oedd preswylwyr y tai, ond yr oedd yno groestoriad o swyddogaethau eraill yn ogystal, megis seiri, gofaint, a gwneuthurwyr esgidiau, gwniadyddesau dillad a hetiau, morwynion,  golchwyr dillad a glanhawyr tai. Yn eu plith yr oedd nifer fechan o dlodion yn wŷr a merched. Ond fel y tystia cofiant y Parchedig John Owen Jones yr oedd yno hefyd bandy a melin, ac efallai friwas (bragdy), cyn ei eni yn 1857, ac fe ddechreuodd yntau weithio yn ddeuddeg oed yn y ffatri wlân oedd gerllaw ei gartref.

Mae manylion cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn ychwanegu ychydig mwy o wybodaeth, er nad yw’n enwi’r strydoedd yn ardal y Stryd Fawr. Yn ôl y cyfrifiad, chwarelwyr oedd mwyafrif llethol preswylwyr yr holl ardal, gyda thafarnwyr a siopwyr yn gydradd amlwg yn y cyfrif, ond yr oedd rhai galwedigaethau eraill yn dal sylw: yn 1841 Hugh Owen, fuller; William Hughes, weaver; William Jones, moulder; John Williams, miller; a nifer fawr o wneuthurwyr esgidiau , ac yn 1851 gwelwyd y canlynol: dau Wool Manufacturer, tri Hand Weaver a Weaver, dau Flour Dealer a  dau Brewer  –  er y  mae’n werth ystyried nad yw pob dyn yn byw yn yr un stryd ag y mae’n gweithio ynddi.

rhif 2
Map Cae Star

Dengys mapiau ordnans cynnar o ardal Cae Star fod o leiaf bedwar adeilad sylweddol eu maint yn sefyll ar lan afon Ogwen, a bod o leiaf ddau, os nad tri, wedi eu cysylltu drwy lifddor a ffos gyda’r afon.  Mae’n amlwg felly fod o leiaf ddwy olwyn ddŵr wedi pweru’r adeiladau hyn – y felin ar derfyn Stryd y Felin fyddai’r adeilad cyntaf  i dderbyn y cyflenwad, ac ar waelod Stryd Ogwen derbyniai’r ail adeilad y dŵr o raeadr isel a ddarparwyd yn yr afon i gryfhau’r llif. Prin fod modd gwybod yn union pa ddiwydiannau oedd yng Nghae Star yn ystod cyfnod cyntaf datblygu’r safle. Mae’r Trade Books blynyddol, megis Pigot a Slaters, yn cofnodi Bethesda dan bennawd Bangor gan nodi pob cyfeiriad busnes yn benagored fel y pentref rhagor nag fel manylyn perthnasol.

Mae cyfrifiad 1871 yn arwyddo efallai fod cyfnewidiadau ar droed yng Nghae Star. Tybed a oedd y pandy a’r felin a’r friwas mewn gwaith erbyn hynny? –  er mae’n rhaid cydnabod fod fuller a dau fragwr wedi eu cofnodi yn gyfochrog â’r criw arferol o chwarelwyr a gweithwyr medrus. Yno hefyd yr oedd pedwar gwneuthurwr esgidiau, un platelayer ac un iron moulder. Y diddordeb pennaf, serch hynny, yw yn y nythaid bychan, ond arwyddocaol, o wneuthurwyr brethyn (2), gwehyddion (3) a gwraig oedd yn gwau sanau oedd yn Stryd y Felin. Hanai un o’r gwneuthurwyr o Sir Fynwy, dau o’r gwehyddion a’r wraig o Fôn ac roedd y gweddill yn lleol. Gellir dilyn hanes y nythaid hwn yng nghyfrifiad 1881 pryd y canfyddir bod dwy ffatri wlân yn Stryd y Felin – un yn rhif 11 lle’r oedd lletywr o Langwyllog,  Môn yn gweithio fel gwehydd, a’r pwysicaf yn rhif 33 lle’r oedd Edward Morris o Landrygarn, Môn yn cyflogi un dyn ac un bachgen yn ei ffatri. Erbyn cyfrifiad 1901 yr oedd Edward Morris wedi symud i rif 5 yn Stryd Coetmor pryd y disgrifir ef fel gweuwr gwlân a’i ferch fel gweuwraig sanau. Yn rhif 33 Stryd y Felin yr oedd Shem Morris a’i wraig yn byw, ef yn wreiddiol o Gemaes, Môn, ac yn wneuthurwr brethyn yn cyflogi lletywr ieuanc o Bwllheli fel gweuwr gwlân. Yng nghyfeirlyfr busnes blynyddol Slaters am 1883 sydd yn hysbysu  prif fusnesau pentref Bethesda, dim ond un cyfeiriad sydd i fusnes yng Nghae Star ac yn arwyddocaol iawn y cyfeiriad yw  –  Morris Edwards, Mill Street, woollen manufacturer. Mae’n eithaf tebygol mai’r pandy a’i gae duntur cysylltiedig oedd y diwydiant cyntaf i ddiflannu o Gae Star, er i ddylanwad sylfaenol gwlân a brethyn barhau yn yr ardal hyd at ganol y 19g pan oedd Margaret Roberts, oedd yn byw  yn y Stryd Fawr yn cefnu ar Gae Star, yn dal i redeg busnes bychan, ond llewyrchus, yn gweu sanau i chwarelwyr yn bennaf.

Yn y deng mlynedd rhwng cyfrifiad 1871 ac 1881 yr oedd cyfnewidiadau allweddol yn digwydd yng Nghae Star wrth i brysurdeb egnïol yr ardal ddechrau pallu. Yr allwedd bwysicaf i’r newid yw nifer y tai sydd heb breswylwyr ynddynt. Cofnodir bod saith o’r deg tŷ cyntaf yn Stryd y Felin yn ddibreswyl gyda dau dŷ arall yn y rhes yn wag, tra yn Stryd Ogwen yr oedd tri thŷ allan o’r un ar bymtheg hefyd heb breswylwyr. Mae manylion cyfrifiad 1901 ar ddechrau canrif newydd yn amlygu’n eglur faint pellach y dirywiad yng  Nghae Star. Yr oedd newid sylfaenol wedi digwydd  ym mhoblogaeth a chartrefedd yr ardal yn gymaint felly nes newid ei chymeriad bron yn llwyr. Yn Stryd y Felin adroddir bod o leiaf 22 tŷ yn wag, ac roedd y cyfrifiad yn nodi bod tri o’r tai bellach yn furddynnod. Yn fwy trawiadol fyth dim ond un ar ddeg chwarelwr a’u teuluoedd oedd yn byw yng Nghae Star, ond yr oedd 24 o wragedd gweddwon/dibriod a phlant, wedi eu cofrestru fel penteulu. Roedd y mwyafrif heb waith, rhai mewn swyddi distadl fel golchwragedd neu lanhawyr, a saith wedi eu cofrestru yn dlodion.  Dim ond tair gwniadwraig dillad oedd ar y safle, ac o blith y dynion yr oedd un crydd, un saer, un bwtsiar, tri gyrrwr cerbyd a phedwar labrwr mewn gwaith.

Yn cydredeg â’r cyfnewidiadau cymdeithasol yr oedd patrwm diwydiannol Cae Star hefyd wedi newid. Nid oedd sôn bellach am y bragdy, os bu un o gwbl yng Nghae Star,  ac mae’n bur annhebygol fod y felin, a roddodd ei henw i’r stryd, yn gweithio erbyn diwedd y ganrif. Yng nghyfrifiad 1901 datgelir mai cwmni o’r enw yr Ogwen River Slate Mill oedd yn defnyddio’r adeilad mawr ar waelod Stryd Ogwen,  ac mae’n eithaf tebyg mai hwn oedd y cwmni fel Owen Richard and Son, Bethesda Slate Manufacturers and Cutters, sydd yn ymddangos  yn hysbyslyfr Slaters yn 1883 ond heb nodi ei leoliad yng Nghae Star. Ac ai tybed mai yn y felin hon yr oedd mab rhif 5 Stryd y Felin yn gweithio fel slate slab planer yng nghyfrifiad 1901?

3
Yr entri dwnelog i Gae Star yn 1900 gyda thafarn y Wellington yn gyfochrog. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Richard Hughes, Lôn Sarnau

Rhywbryd yn y ganrif, ar amser amhenodol, sefydlwyd prif ladd-dy pentref Bethesda yng Nghae Star i gyflawni gofynion holl fwtseriaid y Stryd Fawr. Lleolwyd y lladd-dy  yn un o’r adeiladau ar lan yr afon yng nghyffiniau Stryd Coetmor. Nepell oddi wrtho lleolwyd prif le chwech dynion y Stryd Fawr.  O edrych ar restr diwydiannau Cae Star gellir amgyffred nad oedd brin yr un ohonynt yn felys eu harogleuon: y pandy, y bragdy na’r lladd-dy. Adroddir mai afon Ogwen oedd y garthffos gyfleus i garthion y lladd-dy; roedd yn llwyddiannus yn llif y gaeaf ond yn nŵr trai yr haf yr oedd yn gadael y perfeddion yn sypiau drewllyd hyd y lan. Ychwanegwch y ffaith fod lle chwech y dynion hefyd wedi ei leoli yng Nghae Star ac yn defnyddio’r un garthffos gyffredin, a gellir megis ffroeni gweddill y darlun!

4
Dymchweliad yr entri dwnelog yn 1994. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Richard Hughes, Lôn Sarnau

Os cywir y dehongliad uchod o hanes Cae Star yna mae’n adroddiad trist am ddirywiad cyson dros amser ardal oedd unwaith yn falch o gyfraniad ei chymdeithas a’i diwydiannau at dwf pentref Bethesda.  Yn raddol drwy esgeulustod a chyfnewidiadau cymdeithasol llithrodd yr ardal i gyflwr o glawstroffobia a dirwasgiad trist, i’w charcharu’n gyfleus y tu cefn i dwnnel tywyll eu mynediad i’r Stryd Fawr.  Cymerodd bron i gant saith deg o flynyddoedd cyn y rhyddhawyd  Cae Star o’i charchar anniben pan chwalwyd y twnnel tywyll yn 1994.  Ac i ba bwrpas tybed? I greu un maes parcio di-ramant.

Diolchiadau – cyfrannodd Idris a Janice Lewis, Dolwern, a Richard Hughes, O’r Diwedd, Lôn Sarna yn sylweddol i ymchwil y nodyn hwn

Ffynhonnell

John Pritchard (Parch). 1927.  Rhamant Bywyd Athro – sef hanes gyrfa’r Parch John Owen Jones, B.A, Prifathro Ysgol Rhagbaratoawl y Bala. Gwasg y Bala.

Waliau Dyffryn Ogwen

cloddiau cynhanes
Llun awyr o ffiniau caeau cynhanes ar Ffridd Corbri, Llanllechid: llun drwy ganiatâd a charedigrwydd David Longley, Porthaethwy

Mae waliau cerrig a chloddiau pridd mor hen â chyfnod y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn ôl. Pan ddaeth yr amaethwyr cyntaf i Brydain a dewis ffermio tiriogaethau parhaol yr oedd yn angenrheidiol codi ffiniau i gadw’r anifeiliaid rhag crwydro o’r caeau ac i ddiogelu’r cnydau bwyd a dyfid yn y caeau. Mae gan archaeolegwyr sy’n archwilio safleoedd amaethyddiaeth gynnar ddiddordeb mawr mewn canfod natur a chyfansoddiad y terfynau sydd i’r caeau. Dengys eu hymchwil fod aredig llain o dir, yn arbennig llain ar lethr, yn creu llwyfan isel rhwng dau raniad o’r tir. Yr enw technegol ar y llwyfan isel yw linsied (lynchet). Wrth i’r linsied ddatblygu yn nodwedd fwy amlwg byddai cerrig, cynnyrch o aredig y tir, yn cael eu casglu a’u pentyrru ar y rhaniad i greu wal isel, neu byddai llwyni yn tyfu hyd yr ymyl i greu rhwystr ar ffurf clawdd. Yn nhreigl y canrifoedd diflannodd y cerrig ac ysgubwyd ymaith y gwrychoedd ond erys y llwyfannau isel i nodi terfynau parhaol y caeau. Ar ffridd Corbri yn Llanllechid ceir enghreifftiau ardderchog o’r linsiedau hyn ac fe’u gwelir gliriaf mewn lluniau a dynnwyd o’r awyr sy’n dangos patrymau’r caeau cynhanes fel rhan o dirwedd yr ardal hon. Yng Nghoed Uchaf gwelir patrymau gwahanol oherwydd yno datblygwyd y linsiedau yn lleiniau hirion cyfochrog sy’n rhan o anheddfan gynhanes nad yw’n amlwg bellach oherwydd ei gorchuddio gan dyfiant eithin a mieri ar y safle.

Nid yw’r drafodaeth uchod yn ateb y cwestiwn pam fod waliau cerrig yn gyffredin mewn rhai rhannau o’r wlad a chloddiau pridd mewn rhannau eraill. Ardal o waliau cerrig sych yw Dyffryn Ogwen tra bo Môn, Eifionydd a Llŷn yn ffafrio cloddiau, ac efallai mai rhesymau daearegol sy’n bennaf gyfrifol am hyn yn hytrach na’i fod yn ddewis i’r unigolyn. Yn ystod Oes yr Ia yr oedd y rhewlifau yn erydu creigiau ucheldir Eryri gan adael pentyrrau o feini a cherrig yn weddill, tra ar y gwastadeddau’n ffinio’r mynyddoedd, ardaloedd o ddyddodi graean, priddoedd a cherrig man a geid yno ac felly byddai’r dewis o adnodd bras yn llawer prinnach. Serch hynny, y mae un clawdd i’w gael yn Nyffryn Ogwen sef yr un ym mharc Ocar, er mai clawdd cynnal yn hytrach na chlawdd terfyn a fyddai hwn. O edrych yn fwy manwl mae dosbarthiad waliau cerrig Dyffryn Ogwen yn bur ddiddorol.

Wal Tan y Foel
Wal gerrig Tan y Foel

Waliau sy’n dynodi ffiniau caeau’r ardal ac mae pwysigrwydd arbennig i’r wal derfyn diriogaethol, wal y mynydd, sy’n nodi’r ffin rhwng yr iseldir a amgaewyd a’r ucheldir sy’n ffridd agored. Nodwedd arbennig o Ddyffryn Ogwen yw bod wal y mynydd yn cadw fwy neu lai at gyfuchlin 250metr a phrin iawn fod waliau sy’n amgáu caeau yn ymestyn y tu draw i’r llinell hon fel y gwelir mewn ardaloedd eraill yn Eryri. O’r Bronydd hyd at wal y mynydd uwchlaw Pont Ogwen gellir cerdded gweundir Llanllechid yn ddirwystr.

Prin fod y patrwm yn newid ar lethrau serth Nant Ffrancon er bod yma rai waliau tiriogaethol sy’n dringo’n uchel i nodi terfynau efallai yng Nghwm Bual a Chwm Graianog. Mae’n anodd rhoi dyddiad pryd yr adeiladwyd y terfynau hyn ond gellir crybwyll y gallasai rhai berthyn i gyfnod cynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaethpwyd â bugeiliaid o’r Alban i wella ansawdd ffermio’r ardal dan nawdd stad y Penrhyn a dylanwad brwdfrydig Edward Gordon Pennant, Barwn cyntaf y Penrhyn. Fel y nodwyd uchod, waliau o gerrig sychion sy’n nodweddu ein hardal ni, hynny yw waliau a adeiladwyd drwy grefft arbennig y saer maen o blethu cerrig y wal heb ddefnydd mortar ar sylfaen o gerrig breision, gan gryfhau’r adeiladwaith gyda cherrig cloi pwrpasol a’i gwarchod gyda rhes gymesur o gerrig copa ar y brig.

Rhif 3
Muriau llechi y Felin Fawr

Mae ffurf arall ar waliau cerrig i’w gweld yn Nyffryn Ogwen sef y muriau carreg anferth eu maint a adeiladwyd i gynnal safleoedd diwydiannol yn yr ardal. Yr enghreifftiau gorau yw’r muriau sy’n cynnal safle’r Felin Fawr yng Nghoed y Parc, er bod gofynion diogelwch ein canrif ni bellach wedi golygu chwalu llawer ar anferthedd eu hadeiladwaith. Adeiladwyd y muriau o bennau llechi wedi eu llifio, megis gwastraff o brosesau trin cerrig yn y felin, ac ar eu huchaf yr oedd rhai o’r muriau oddeutu chwe metr (20 troedfedd) mewn maint. Estynnwyd y muriau i gynnal llwybr tramffordd y chwarel gyda’r rhannau mwyaf nodedig ger Tanysgrafell ac yn y gulfan gywasgedig rhwng Hendyrpeg a Dinas. Dyddiad adeiladu’r dramffordd oedd 1801 ac felly mae rhannau o’r muriau hyn yn dyddio i’r cyfnod hwn a cheir cadarnhad o hyn gan Telford sy’n cyfeirio at lwybr y ffordd Dyrpeg yn Dins a adeiladwyd yn 1802 gan bwysleisio ei pheryglon rhwng tyrrau llechi mawr y dramffordd uwchlaw a cheunant yr Afon Ogwen islaw.

Lon Dyrpeg Dinas
Muriau o garreg a llechen ar ffordd Dinas

rhif 6
Cyfuniad o ffens lechi a wal gerrig yn ffurfio’r un terfyn ar ffridd y Bronydd yn Llanllechid

Yn olaf mae’n rhaid cyfeirio at ddull arall o ffurfio ffin rhwng dau eiddo sef y ffens lechi sydd yn nodwedd arbennig o ardaloedd chwarelyddol Gwynedd. Gweler Cyfeiriad Bingley yn 1748  -‘the fences are made with pieces of Blue Slate … driven into thr ground about a foot distant from each other and interwoven near the top with briar;’ to hold them together’.

Rhes pileri
Ffens bileri yn Mynydd Llandygái

Defnyddiwyd  ffens fel dull cost effeithiol o bennu’r ffin rhwng dau gae bychan neu yn derfyn rhwng dau eiddo, megis yn Nhanybwlch a Llwybr Main ym Mynydd Llandygái, datblygiadau sy’n perthyn i chwedegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hanfod y rhwystr yw ffurfio rhes o bileri cul ond talsyth gyda gwifren ddur yn eu plethu er mwyn cryfder ar hyd y pennau. Mewn rhai enghreifftiau defnyddiwyd crawiau llechi llydan yn lle’r pileri main i ffurfio’r ffens ond pur anaml y defnyddid y dull dros bellter ac eithrio mewn enghraifft nodedig ar y llwybr troed sy’n dringo rhwng Sgwâr Penybryn a Ffordd Carneddi ac fe gyfeirir ato ar dafod leferydd fel y ‘Llwybr Pleri’.

pileri 4
Y Llwybr Pleri rhwng Carneddi a Phenybryn

Mae waliau cerrig yn nodweddu cymeriad ardal ac yn rhan o’i hanes a’i datblygiad. Gresyn yw gweld nifer o waliau’r ardal mewn cyflwr gwael megis y rhai sy’n ffurfio ochr y gogledd o’r ffordd rhwng Plas Ffrancon a Hen Barc ar Lôn Newydd. Adlewyrchiad o ddiffyg parch at ein treftadaeth ydyw fandaliaeth o’r fath hon.

Gwybodaeth ychwanegol gan y diweddar Alaw Jones,  Parc Moch, Bethesda oedd yn bencampwr adeiladu waliau sychion Cymru a Phrydain.

Ffynhonnell

Darlith gan Alaw Jones, Clwb Hanes Rachub a Llanllechid, Ionawr 27ain 2016.

Eglwys St Cross

Delwedd 1
Eglwys St Cross yn edrych i gyfeiriad y dwyrain

Mae eglwys St Cross wedi ei lleoli ym Mhonc y Lôn ar fin yr hen ffordd Dyrpeg wreiddiol sy’n arwain o bentref Talybont i gyfeiriad y dwyrain a Than y Lôn, ac o fewn ychydig fetrau i’r de o wal amgylchynol Parc y Penrhyn. Adeiladwyd  yr eglwys yn 1892 gydag arian a gasglwyd yn wirfoddol i goffáu Edward Gordon Pennant, Arglwydd y Penrhyn, y cymwynaswr a fu’n gyfrifol am adeiladu neu ail adeiladu holl eglwysi Anglicanaidd y fro yn ystod cyfnod ei deyrnasiad. Bu ef farw yn 1886.  Cynlluniwyd yr eglwys gan y pensaer Thomas Dinham Atkinson i gynllun Neo Normanaidd braidd yn foel, sy’n cyfateb  i bensaernïaeth lem castell y Penrhyn gerllaw. Adeiladwyd y muriau allanol gyda cherrig rwbel cyffredin ond defnyddiwyd carreg galch o Benmon i amlygu adeiladwaith capanau  a fframwaith y ffenestri.  To llechi sy’n diddosi’r adeilad. Amgylchir yr eglwys gan ei mynwent.

Mae cynllun mewnol yr eglwys yn hynod syml mewn dull canol oesol clasurol sy’n adlewyrchu dylanwad uchel eglwysig yr Oxford Movement o’r cyfnod. Mae’r corff a’r gangell o’r un lled a’r un uchder gyda’r clochdy yn eu gwahanu. Pwysleisir symlrwydd y cynllun mewnol yn y fflagiau llechi ar y llawr; gan waith coed y meinciau; trawstiau cyplog nenfwd y corff a nenfwd panelog y gangell.

Delwedd 2
Ffenestr liw fendigedig Burne Jones yn yr eglwys

Mae’r ffenestr liw uwchlaw’r allor ym mhen ddwyreiniol yr eglwys yn un dra arbennig. Mae’r ffenestr ar gynllun triphlyg yn darlunio Crist yn cael ei groeshoelio. Ei chynllunydd oedd neb llai nag Sir Edward Burne-Jones (1833-1898), artist a ailsefydlodd y grefft o gynllunio ffenestri lliw fel aelod blaenllaw a thra dylanwadol o fudiad artistig y pre Rhaphelite a’r Arts and Craft Movement ym Mhrydain yn ystod chwarter olaf y 19g. Ganed Burne-Jones yn Birmingham, ei dad yn Gymro, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, a’i fwriad oedd mynd yn offeiriad. Yn y coleg daeth yn gyfeillgar â William Morris ei gyd fyfyriwr, ac ymddiddorodd y ddau ym mhob agwedd o Chwedloniaeth Arthur a manylion bywyd cymdeithasol ac artistig y Canol Oesoedd.  Gadawodd Burne-Jones y coleg heb raddio i gychwyn ei yrfa fel artist a chynllunydd yn Llundain. Yno hefyd yr aeth Morris, gŵr o ddoniau eithriadol fel artist, cynllunydd, bardd, athronydd a sosialydd o anian, ac ym mhen y rhawg sefydlwyd cylch mudiad artistig y pre Raphelite gyda Dante Gabriel Rossetti, Morris a Burne-Jones yn aelodau amryddawn a phur nodedig. Arweiniodd cyfeillgarwch y tri at gydweithredu mewn nifer o feysydd artistig ac yn 1861 i sefydlu cwmni dylanwadol Morris & Co  i gynhyrchu amrywiaeth eu cynlluniau mewn defnyddiau, tecstilau, tapestri, papur wal, dodrefn a ffenestri lliw.  Burne-Jones oedd yn gyfrifol am gynllunio’r ffenestri lliw drwy adnewyddu gydag asbri a ffresni hen grefft o’r canol oesoedd oedd wedi prysur fynd i ddifancoll. Ystyrir mai cyfnod wyth degau a nawdegau’r ganrif oedd oes aur ei gynhyrchion lle gwelir lliwiau’r gwrthrychau ar eu cyfoethocaf mewn gwrthgyferbyniad â thrymder y fframwaith plwm sy’n cynnal y gwydr.  Mae ffenestri lliw Burne-Jones yn addurno nifer fawr o adeiladau pwysig ym Mhrydain a Gogledd America sy’n cynnwys eglwysi, neuaddau cynadleddau ac ysbytai, ac felly mae presenoldeb un o’i gampweithiau yn Eglwys St Cross yn fater o falchder mawr i ni drigolion Dyffryn Ogwen. Mae’r ffenestr yn dyddio i 1908 ac fel y mwyafrif yn gynnyrch cwmni Morris & Co er bod ei chynllunydd erbyn hynny wedi marw rai blynyddoedd ynghynt. Cyfarwyddwr artistig cwmni Morris & Co erbyn hynny oedd John Henry Dearle, gŵr a oedd wedi ymdynghedu i gadw at draddodiad artistig y cynllunydd, ac mae’n bur debyg mai yn ei weithdy ef yn Abaty Merton gerllaw Llundain y gwnaethpwyd y ffenestr i gomisiwn a gyflwynwyd gan garedigion y  Penrhyn rai blynyddoedd ynghynt.

Delwedd 3
Bedd Owen Williams, Talybont yn y fynwent

Mae cyfnod adeiladu eglwys St Cross yn cydredeg â blynyddoedd blin yr anghydfod diwydiannol mawr yn hanes Dyffryn Ogwen yn rhedeg o 1896 ymlaen i 1903.  Ac ym mynwent yr eglwys y digwyddodd un o’r achlysuron chwerw hynny sy’n amlygu terfysg trist yr ymrafael.  Ar y degfed o Fehefin 1902 cynhaliwyd angladd Owen Williams o Dalybont, gŵr priod 37 oed a diacon yng nghapel Bethlehem, a fu mewn damwain ym mhwll glo Fochriw, Dowlais. Adroddwyd yn yr Herald Gymraeg fod Côr y Penrhyn – oedd ar daith casglu arian yn Ne Cymru ar y pryd – wedi hebrwng Owen Williams, a bachgen deunaw oed o Gaellwyngrydd a laddwyd yn yr un ddamwain, gartref i’w claddu yn Nyffryn Ogwen. Yn y cynhebrwng ar y prynhawn Sul mae’n amlwg fod teimladau pur anghysurus yn treiddio drwy’r dorf, yn arbennig pan sylweddolwyd fod yno o leiaf dri pherson yn bresennol oedd wedi dewis torri’r streic a dychwelyd i’r chwarel. Bygythiwyd y gwŷr hyn yn eiriol ac yn gorfforol gan nifer o ddynion oedd ar streic a hebryngwyd hwy o’r fynwent gan ddatgan y byddai’r ddau i’w claddu, y gŵr a’r bachgen, yn fyw pe byddent hwy fel streicwyr heb orfod gadael yr ardal i chwilio am waith yn groes i’r bradwyr a’u tebyg.

Delwedd 4
Carreg fedd W. J. Parry yn y fynwent

Mewn cywair tra gwahanol, ond yr un mor drist, mae yn y fynwent un bedd tra annisgwyl. O fewn trem, fwy neu lai, o olwg castell y Penrhyn y claddwyd W. J. Parry, yr ymladdwr dygn yn erbyn trahauster unbenaethol perchnogion y castell, y stad a’r chwarel. Ei brif wrthwynebydd oedd George Sholto, deiliad y Penrhyn, a phrif ysgogydd sefydlu’r eglwys. Yno yn St Cross, mewn mynwent Anglicanaidd, y gorwedda gyda’i ail wraig, Mary Pugh, a fu farw ym mis Chwefror 1900.  Cymraeg yw geiriau’r arysgrif ar y garreg fedd.  Ym mis Medi 1927 y bu Parry farw, yn ŵr balch ond siomedig, ei flynyddoedd olaf dan gwmwl dyledion ariannol a chwestiynau mawr ynghylch diffuantrwydd rhannau o’i yrfa. Ei drydedd wraig oedd Mary Guy, Saesnes o gyrion Birmingham, ac yr oeddynt yn briod er 1902.  Mae’n debyg nad oedd llawer o lawenydd yn y briodas  a barhaodd am chwarter canrif a mwy, ac mae’r ffaith iddo gael ei gladdu gyda’i ail wraig ym mynwent St Cross yn adrodd cyfrolau am ddiffyg dedwyddwch blynyddoedd olaf ei fywyd. Bu farw Mary Guy chwe blynedd yn dilyn marwolaeth ei gŵr ac fe’i claddwyd hi mewn bedd unig a diarffordd ym mynwent yr eglwys yng Nghoetmor.

Delwedd 5
Carreg fedd Mary Guy ym mynwent yr eglwys Coetmor

Yn dilyn ei marwolaeth bu ffrae deuluol chwerw ynghylch etifeddiaeth Parry.  Mae’n drist cofnodi yr halogwyd bedd Mary Guy yn fwriadol gan ddinistrio’r groes farmor oedd yn gofadail barchus ar ei bedd, a hynny mewn mynwent y mae cyflwr arbennig o drefnus i weddill ei chladdedigaethau. Flwyddyn yn dilyn marwolaeth Mary Guy yn 1933 llosgwyd cartref urddasol Parry yn Coetmor Hall i’r llawr a hynny o dan amodau eithriadol amheus.

Os diffyg dedwyddwch a amlygir yn hanes rhai o feddau mynwent eglwys St Cross, yna trawsnewidir y cywair lleddf wrth ryfeddu at ffenestr ogoneddus Burne-Jones, sy’n darlunio un o benodau mwyaf tyngedfennol Cristnogaeth, sef croeshoeliad Crist. Ac yn yr act farbaraidd honno onid oes rhaid edrych am gymod a maddeuant.

Diolch i’r Fns. Ann Williams, Llwyn Bleddyn, am hwyluso’r trefniant i gael llun o ffenestr wydr Burne-Jones.

Ffynonellau

  1. Haslam, J. Orbach, A Voelcker. 2009. Buildings of Wales.

Daily Reports Chwarel y Penrhyn Hydref 1901- Medi 1902.  Cofnodion yn Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor.

Yr Herald Gymraeg,  Mehefin 10fed 1902.

Y Tyn y Maes Inn

20221014_114701
Pentrefan Ty’n y Maes ym map Ordnans 1888. Noder safle’r dafarn wreiddiol ac adeiladau ychwanegol y fferm ac ar ymyl y gogledd ddatblygiad trefnus tai yr iard. Noder hefyd y ddau gapel a thafarn Tan y Dderwen ar ymyl y gogledd.

Oedd yr oedd yna dafarn yn Nhyn y Maes ac ella bod ganddi enw crandiach na’r Tyn y Maes Inn ond dyna’r enw sy’n ymddangos yng nghyfrifiad 1841. Sara Jones oedd yn cadw’r dafarn. Roedd yn wraig 55 oed, a chanddi bedwar o feibion di-briod, y pedwar yn weision fferm yn ôl y dynodiad, a’u hoedran yn amrywio o’r hynaf yn 30 a’r ieuengaf yn 20 oed. Rhestrir yn ychwanegol fod yno bum dyn/bachgen yn gyflogedig fel gweision fferm a phedair menyw ieuanc yn gwasanaethu fel morwynion. Felly, yr oedd crynhoad go sylweddol o weithwyr yn gysylltiedig â’r dafarn, oedd hefyd yn gweithio fel fferm yn nhraddodiad llawer o dafarndai yng nghefn gwlad Cymru’r cyfnod. Ac o ystyried nifer y gwasanaethyddion, yn deulu a gweision, gellir barnu fod y fferm efallai yn bwysicach na’r dafarn gan ei bod yn hen sefydliad yn Nant Ffrancon. Yn Arolwg y Penrhyn 1768  caiff ei chofrestru yn fferm 220 acer ei maint, ac er bod bron ei hanner yn dir mynydd bras ei phorfa yn dringo’r Allt, Pen yr Allt a Chae Celyn i gyfeiriad Cefn yr Orsedd i’r dwyrain, yr oedd gweddill y ddaliadaeth ar lawr y dyffryn.

Y ffordd roddodd fodolaeth i’r dafarn yn Nhyn y Maes, ac yn nyddiad cyfrifiad 1841 ffordd bost bwysig Telford fyddai honno, yn un o’r ffyrdd rhyng-genedlaethol gyntaf o’i bath yn hanes cyfandir Ewrop oedd yn cysylltu Llundain, prifddinas Lloegr, gyda Dulyn prifddinas yr Iwerddon, drwy Gaergybi. Yr oedd gwasanaeth y ‘goets fawr’ wedi ei sefydlu erbyn 1825 a Thyn y Maes yn orsaf bwysig ar y ffordd, er yn ddiddorol ni chyfeirir at yr orsaf yng nghynlluniau Telford. Yr arfer oedd fod ceffylau’r goets fawr yn cael eu newid mor agos i saith milltir fwy neu lai, ac felly Tyn y Maes oedd y man cyfnewid delfrydol rhwng Capel Curig a Llandygái. Er hynny, arhosiad byr fyddai i’r goets a thri munud a ganiateid i’r ostleriaid newid y chwe cheffyl, a phrin amser felly i’r teithwyr fwynhau croeso’r dafarn. Ond ffordd gynharach y Tyrpeg roddodd fodolaeth i’r dafarn bur debyg, yn un o’r ddwy gyntaf ar ei llwybr drwy Ddyffryn Ogwen ar y naill gyda hen dafarn Tyn Clwt yn Hendyrpeg.  Yn 1800 penderfynodd awdurdodau Ffyrdd Tyrpeg Cymru a’r Gororau fod y ffordd o’r Amwythig i’r Fenai i’w dargyfeirio drwy Gapel Curig a Nant Ffrancon yn hytrach na dilyn y llwybr swyddogol, ond llawer hirach, drwy Lanrwst a Chonwy i gyrraedd Llandygái. Yr oedd y ffordd yn agored i drafnidiaeth erbyn 1807, ac er mor arw ac ansefydlog oedd ei llwybr drwy Nant Ffrancon yn ôl disgrifiadau rhai o’i thramwywyr cynnar, megis Hyde Hall a deithiodd arni rhwng 1809 ac 1811 (… the present road is built on a mass of these fragments {of detached rock} which about thirty years ago rolled down the side of the mountain after heavy and continuous rain. The evil is unavoidable but hitherto no greater accident has occured than a breach of a few yards before the work had been sufficiently consolidated), y ffordd hon oedd y cynsail i holl drafnidiaeth Nant Ffrancon drwy weddill y 19g. Gellir amgyffred peth o’i  phrysurdeb o gyfeiriadau ymyl y ddalen, megis, gan Hyde Hall.  Yr oedd dwy goets i deithwyr yn teithio’r ffordd o’r Amwythig i Gaergybi – un gyflym ac un araf – er nad yw yn ychwanegu nifer ac amser eu gwasanaeth dyddiol. Trefnwyd fod cerbyd cyflym ‘chaises’ y Post brenhinol hefyd yn casglu llythyrau yn fferi’r Fenai a Chapel Curig, a chyflwynwyd gwasanaeth wythnosol newydd i wagen o’r Amwythig, er nad eglurir beth oedd diben y gwasanaeth hwn. Yn nhollborth Dinas (Hen Dyrpeg) y cesglid y doll i ddefnyddio’r ffordd, ac yn 1808 y gost ar osod y tolldy hwn oedd y swm anferthol o £226, sy’n cyfleu’r syniad o bwysigrwydd y ffordd newydd, er ei holl wendidau, i ardal Dyffryn Ogwen gyfan ar gychwyn y 19g.

20221014_115105
Rhan o fap y Degwm 1845 sy’n dangos yn eglur fodolaeth y dafarn ar fin ffordd fawr Telford. Noder nad oes adeiladau eraill ar y safle yn Nhy’n y Maes

Ond i ddychwelyd at y dafarn yn Nhyn y Maes. Mae’n bur debyg nad oedd wedi ei sefydlu pan deithiodd Hyde Hall y ffordd yn 1809/1811, ond erbyn 1819 ychydig flynyddoedd cyn agor ffordd bost Telford cyfeirir at ei bodolaeth mewn sylw hyfryd gan y gwyddonydd cynnar, byd enwog, Michael Farraday, a ymwelodd â’r dafarn ar ddydd Gwener, Gorffennaf 30, 1819. Yr oedd ef ar daith drwy Gymru, ac ar y diwrnod wedi cerdded o Fangor i Gapel Curig cyn yno ddal y goets i Langollen o westy’r Royal ( … it has so many doors I was obliged to ask a person standing by which I was to go in at)!  Prif fwriad ei ymweliad â Dyffryn Ogwen oedd mynd i chwarel fawr Cae Braich y Cafn, nid i ganmol ei pherchennog fel y rhelyw o deithwyr y cyfnod, ond i sylwi yn fanwl ar y dull o’i threfnu a’i gweithio.  Wedi gadael y chwarel mae’n adrodd iddo ymuno â’r ffordd dyrpeg ym Mhont Ogwen ac meddai – being very hungry and thirsty we were tempted by a very clean looking inn to rest and refresh ourselves, and were soon heartily engaged with nice bread and butter and cheese accompanied with good cwrw’. Pa well tysteb i groeso a glanweithdra syml y Tyn y Maes Inn gan ŵr a ddatblygodd drwy ei ddyfeisiadau yrfa fel un o wyddonwyr cynnar enwocaf y byd.

Y ffordd a’r dafarn oedd y sylfaen i ddatblygiad pentref bychan Tyn y Maes yn ystod y 19g. Er hynny yr oedd gwasanaeth y goits fawr fwy neu lai wedi peidio erbyn canol y ganrif pan agorwyd y rheilffordd o Gaer i Gaergybi oedd yn cynnig gwasanaeth cyflymach ac esmwythach i’r teithwyr rhwng Llundain a Dulyn. Dengys cyfrifiad 1841 fod o leiaf 19 o fythynnod wedi’u sefydlu yn yr hyn a gyfeirir ato fel ‘iard’ Tyn y Maes, datblygiad cryno y drws nesaf i’r fferm a’r dafarn. Yn ddi-feth, gyda nifer fechan o eithriadau, chwarelwyr a’u teuluoedd oedd preswylwyr y tai hyn, ffaith sy’n codi mwy nag un cwestiwn diddorol. Pryd yn union, a phwy oedd datblygwr yr ‘iard’ fechan hon? Rhaid dyfalu yn absenoldeb ffeithiau sy’n dweud yn wahanol. Datblygiad ar dir y Penrhyn oedd yr ‘iard’, a phentref ym mherchnogaeth y Penrhyn yn ei gyfanrwydd fyddai Tyn y Maes. Ar gychwyn y 19g, ac yn arbennig erbyn dyddiad y cyfrifiad yn 1841, yr oedd problem cartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i Ddyffryn Ogwen i weithio yn y chwarel yn un enfawr. Tybed, felly, ai datblygiad arbennig oedd yr ‘iard’ i ateb y gofyn hwn, yn rhagflaenydd arbrofol, efallai, i ddatblygiad llawer mwy ei faint ym Mraichmelyn oddeutu’r un cyfnod oedd hefyd o dan warchodaeth y Penrhyn? Ymhlith chwarelwyr yr ‘iard’, ac yn arwyddocaol iawn eu cyflogaeth, yr oedd dau ‘horse keeper’, ostleriaid bur debyg yng nghyflogaeth y dafarn er nad yn byw dan yr unto. Gŵr 65 oed oedd Evan Jones a’i gydweithiwr Owen Jones yn 25 oed, er nad ymddengys fod perthynas deuluol rhyngddynt. Yr oeddynt hwy eu dau yn nhraddodiad ostler llawer mwy ei fri o Dyn y Maes, sef William Roberts cyfansoddwr yr emyn-dôn ‘Andalucia’, rhagflaenydd oedd yn gweithio, debyg yn y dafarn, yn 1830 pan gyfansoddodd ei gampwaith. Yn fuan wedi’r cyfrifiad agorwyd dau gapel yn y pentref – Bethel yn 1843 i’r Methodistiaid a Saron i’r Annibynwyr yn 1848 – dau sefydliad a gyfrannodd foddion gras a diwylliant i’r gymuned.

Ysywaeth, byr iawn fu cyfnod bri y Tyn y Maes Inn. Erbyn cyfrifiad 1861 yr oedd wedi peidio â bod, a thafarn llawer llai ei phwysigrwydd, a phellach o gyrraedd cymuned yr ‘iard’, wedi agor yn is i lawr y ffordd yn Nhan Dderwen. Yr oedd tranc y dafarn i’w ddisgwyl unwaith yr agorwyd y rheilffordd i Gaergybi o Gaer yn 1848, datblygiad roddodd derfyn i bwysigrwydd sefydliadol y goits fawr ar ffordd Telford.  Aeth y dafarn yn ôl i’w phriod ddyletswydd yn fferm, a chwaraeodd y pentref ei rhan yn faestref brin ei hadnoddau i gynnal gweithlu chwarel y Penrhyn. Yna, yn raddol ar ddechrau’r ganrif newydd edwinodd pwysigrwydd yr ’iard’ fel lle i fyw ynddo, ac ymhen amser adfeiliodd y tai yn swp anhrefnus ar fin y ffordd, gan adael Ty’n y Maes yn bentref llai grymus, ac ar y cyrion i ganolfannau mwy poblog ac amrywiol eu cyfleoedd oedd hefyd yn llawer nes at y chwarel yn Nyffryn Ogwen.  Eironi mawr Tyn y Maes oedd iddo ddatblygu yn y diwedd yn bentrefan diarffordd ar ffordd brysur yr A5.

Diolch i Idris Lewis, Andre Lomozik a Caleb Rhys

Quarry Bank a Gable Cottage

Ai dyngarwr oedd Richard Pennant?

Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu’r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egnïon i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a’i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi.  Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw’r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol.

Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu’r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen.  Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu’r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i’r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri’r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf – cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandygái dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo’r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811.  Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel.

Dengys Arolwg y Penrhyn, a gwblhawyd gan Richard Pennant yn 1768, pa mor amharod oedd Dyffryn Ogwen y cyfnod i’w throsi yn ardal ddiwydiannol. Mae’r Arolwg yn rhestru’n fanwl yr holl breswylfeydd ar y stad, a chyfanrif yr unedau, sy’n cynnwys ffermydd, tyddynnod a bythynnod, oedd 250.  At y rhif gellid amcangyfrifir y gellid ychwanegu 15 uned arall o stadau annibynnol plwyf Llanllechid, ac o’u cynnwys ni fyddai cyfanswm trigfannau’r holl ddyffryn yn llawer mwy na 265 uned. O dderbyn y cyfanswm hwn mae’n amlwg y byddai stoc tai’r ardal yn gwbl annigonol i dderbyn unrhyw ddylifiad sylweddol ei faint o weithwyr i lafurio yn chwarel lechi Cae Braich y Cafn.  O ganlyniad, gellir barnu y byddai cartrefu gweithlu’r chwarel yn broblem y byddai Richard Pennant wedi gorfod ymgodymu â hi. Mae adroddiadau nifer o deithwyr cynnar i Ddyffryn Ogwen, rhwng Thomas Pennant yn 1784 a Bingley yn 1804, oll yn canmol diwydrwydd y perchennog a chydweithrediad medrus ei asiant yn ymateb i’r broblem – mae cyfeiriad Thomas Pennant yn crynhoi’r sylw, …‘the whole neighbourhood is made by the houses and cottages of the quarriers, built after the elegant design of Mr Wyatt’. Serch hynny, dim ond un adroddiad sy’n rhoddi rhif penodol i nifer y tai a adeiladwyd gan Pennant yn ystod ei oes.  Walter Davies (Gwallter Mechain, 1761-1849), oedd awdur adroddiad awdurdodol a gomisiynwyd ar gychwyn y 19g gan Fwrdd Amaethyddol y Llywodraeth i drafod cyflwr economi amaethyddol a chymdeithasol cefn gwlad gogledd Cymru. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1810, ac ynddo wrth ganmol gwaith Pennant yn gwella ansawdd amgylchfyd ei ardal mae’r awdur yn nodi –“ …The cottages and improvements have given variety and life to a most dreary and forlorn waste”, ac yna mae’n ychwanegu’r canlynol – …“to accommodate this surplus of families with habitation 40 cottages were built on the spot from the year 1790 to the year 1800; containing 63 dwellings many of them having double apartments”.

Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau’r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy’n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys â thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa’r perchennog. Mae’r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd â’r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw’r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandygái gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai’n cyfateb i’r tai symlaf eu maint a’u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau’r teithwyr o’r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt.  Mae’r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol.  Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig â gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy’r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandygái.  Mae’r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum ‘tenament’, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae’n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae’r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a’r Talgae. Mae’r datblygiadau mwyaf sylweddol i’w canfod yn ardal trothwy’r chwarel – yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhŷ Hen, Tŷ Du,  Cae Bryn Llys, Dôl y Parc, Coed y Ddôl a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel.

Copi o Ffig 2 Chwarel Penrhyn 1793
Penrhyn Estate – Rents and Tithes 1812. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/4/98

Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i’w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na’r dystiolaeth. Mae’n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a’i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o’r comin a datblygu’r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae’r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn ôl y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc  enwir y tai fesul un – Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at ‘4 Wyatt Cottages and Land’ a hefyd at ‘six new cottages’, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn ôl telerau’r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dŷ mwy sylweddol eu maint – Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o £12.12.6 a’r llall o £12.10.0.  Mae’n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu’n llwyr o eirfa’r chwarel, a’r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o’r gloddfa.  Mae cynllun W. Jones o’r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i’r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa’r gwaith, a tybed a yw’r 14 ‘cabins’ di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o’r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae’n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i’r chwarel ehangu a’u llyncu bob yn un.

Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandygái gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o’r plwyf fel y byddai’r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid – adeiladodd bum tŷ newydd ym Mhennau’r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau’r ganrif ymlaen. Cyfanswm  cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy’n sylweddol uwch na’r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae’r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gŵr rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a’i gymdogaeth. Mae’n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad – mae adroddiad ar gyflwr tai’r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House – ond pedwar tŷ o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a’r ddyled am drwsio’r cyfan yn swm rhyfeddol o £721.14.0.  Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o £12. Mae’n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae’n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o’r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu’r chwarel mae’n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandygái i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth.

Ffynhonnell

A Report of the State of the Buildings on the Penrhyn Estate 1818. Archifdy Prifysgol Bangor, Llawysgrif PFA/14/1146

Penybryn a Brynteg

Bethesda 1855
Penybryn a Brynteg yn 1855 – casgliad mapiau Johnson, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle’r ysgol sy’n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o’r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y ‘garden suburb’ i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai’n  ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pâr yn bennaf ac wedi eu cysylltu â gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i’r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol – chwarelwyr medrus, mân swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol – oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn.

Penybryn 1884
Un o dai Penybryn tua 1890

Prin fod cyfoeth sbâr gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a’u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu’r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda’i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor.

Portico Cefnfaes 3
Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg

Perthynai’r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf  The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau’r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau’r dyfodol i fod yn ‘sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water’, amodau a oedd yn caniatáu gwelliannau sylweddol i’r tai a adeiladwyd ar ôl y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau’r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn £4000 tuag at y gwelliannau hyn.

Cynllun penybryn 6
Cynllun adeiladu stad dai Penybryn yn 1865, drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol

Mae datblygiadau ‘garden suburb’ Penybryn a’r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu’r ddeddf. Mae’n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi â chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau’r  Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw ‘chwarelwr’ anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu’r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae’n druth hir a manwl yn rhestru’r bendithion o ddatblygu’r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o’r ardal. Cyfeiria’n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio’n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a’r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai’r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi’r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a’r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau’r chwarelwyr. Yn olaf, mae’n cyfeirio’n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a’i garedigrwydd yn  creu’r holl fendithion hyn i’w gymdeithas.

Pantdreiniog cyn 1900
Cynllun Brynteg oddeutu 1900

Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y ‘chwarelwr’. Mae’n amlwg nad oedd apêl ffug emosiynol llythyr o’r fath am dawelu’r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae’r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod â wynebu’r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i’w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen.

Y Coetmor Arms a Gefail William Edwards

Allt William Edward delwedd 1
Allt William Edward

Cyfraniad ar y cyd â Dafydd Jones, Fferm Coetmor Isaf, Idris Lewis, Dolwern a John Buchanan, Tan y Gaer yw’r nodyn hwn.

Gallt William Edward, yw’r allt sy’n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw’r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Giât Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle’r oedd yr efail a’r dafarn, a phwy oedd William Edward? – cwestiynau sy’n codi ‘sgwarnogod!

Copy of Copy of Copy of llanllechid 1820 delwedd 2
Map plwyf Llanllechid yn 1822 gyda manylyn o groesffordd Bryn Bella – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol Mapiau Penrhyn PFA/6/161

Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i’w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a’i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thŷ wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lôn Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi’r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae’n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu’r dafarn a’i bod yn un o’r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda’r Star ym Methesda.

Screenshot_20210714-133948_Samsung Internet delwedd 3 degwm 1839
Manylyn o Fryn Bella ar Fap y Degwm 1840, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Map y Degwm yn 1840 sy’n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o’r groesfan gwelir adeilad a fyddai’n cyfateb i’r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i’r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o’r groesfan dŷ Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir tŷ Bryn Tirion ac mae’r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau’r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o’r tai ym Mryn Bella, ac mae’r manylion yn dra diddorol.

William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint.  Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn ŵr 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya – gŵr a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dŷ, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a’r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn ŵr ifanc gyda’i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dŷ Coetmor oedd nesaf. John Brissell a’i wraig a’u pum plentyn oedd yn byw yn y tŷ cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a’r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o’r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a’i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a’u cyfenwau yn rhai diarth – North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson.  Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thŷ a restrir, ac eithrio un cariwr.

Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn ôl eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel – bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Dôl Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd  meddiannwyd hi gan Sais o’r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o’r enw Cox brynu’r brydles a gweithio’r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna’r ateb – criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu’r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Dôl Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Dôl Goch yn gweithio ynddi – y chwarel fach ar y trothwy yn Nôl Goch, ynteu’r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb.

Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn ôl y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o’r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw’r chwarel yn sych.  George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau’r chwarel.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Johnson 1855 – drwy ganiatâd Adran Archifau a Llawysgrifau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn Ychwanegol PFA/6/173

Y cofnod nesaf  yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy’n dyddio i 1855, ac mae’n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae’r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un tŷ a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a’r ail dŷ yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i’r gorllewin o’r tŷ yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I’r de o’r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel ‘old quarry’ gyda’i thwll dan ddŵr a’i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen.

Delwedd 6
Manylyn o Fryn Bella ar Fap Ordnans 1888/1913, gwefan Mapiau Degwm Cymru, Lleoedd Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a’r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o’r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaernïaeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau’r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda’r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un tŷ yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i’r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth â manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy’n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda’r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i’r dde o’r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda’i do tywyll a’i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi’r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod.  Erbyn cyfnod tynnu’r llun yr oedd William Edward wedi marw – cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn ŵr gweddw 77 oed – ac yr oedd y dafarn a’r efail wedi cau a’r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro.

llun 7
Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i’r Coetmor Arms sef y tŷ ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely’r rheilffordd sydd i’w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiatâd Dafydd Jones a Nesta Pritchard

Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i’w leoliad: y chwarel gerllaw a’r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae’n debyg yn un o’r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i’r felin a’r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o’r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai’r ateb cywir i’r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw’r allt ym Mryn Bella.

Ffynhonnell

Derfel Hughes, 1866, Hynafiaethau Llandygai a Llanllechid, Bethesda, tud 128.

Y cwt ger Coed Ceunant yn Nhyn y Maes

Mae’n sicr fod darllenwyr gwefan Hanes Dyffryn Ogwen yn ymwybodol fod angen cywiro rhai o’r llithriadau hanesyddol sydd wedi ymddangos ynddi o bryd i’w gilydd, a bod angen ymchwil pellach hefyd cyn y gellir cadarnhau rhai o’r dehongliadau sy’n britho’r testunau.  Ac mae’r pwt presennol yn un o’r rhai hynny sydd angen ei ail-ystyried, ond chwi welwch o’i ddarllen nad oes iddo ddatrysiad syml na chywir wedi’r holl ddyfalu yn ei gylch.

Y mae a wnelo’r nodyn hwn ag un o’r adeiladau mwyaf di-raen, di- gymeriad a diarffordd a saif ar ddaear Dyffryn Ogwen, ond un a gafodd sylw, ymyl y ddalen megis, yn rhai o nodiadau blaenorol y wefan. Mewn un o’r adroddiadau crybwyllwyd fod gan yr adeilad gysylltiad â chynllun i brosesu mwyn arsenic yn Nant Ffrancon, ac mewn cofnod arall awgrymwyd y perthynai i’r mwynglawdd gopr a saif ar y llethr i’r gorllewin o’r cwt yng Nghwm Ceunant (Mawrth 18, 2019). Mae’r ddau awgrym yn gwbl anghywir a di-sail. Perthyn y mwynglawdd copr i gyfnod diwedd y 18g, ac yn 1837 yr aethpwyd ati i brosesu’r gwenwyn yn Nant Ffrancon; ond dyddiad cynharaf y cwt fyddai 1930 gan iddo gael ei adeiladu o ‘fris blocs’, briciau nad oedd ar y farchnad cyn y dyddiad hwnnw, ac felly gryn gant o flynyddoedd yn ddiweddarach na mentrau aflwyddiannus y gwenwyn a’r copr yn yr ardal.

IMG_0638
Adeiladwaith y cwt di-ffenestr mewn blociau bris

Cyn mentro ymhellach gwell disgrifio’n fras leoliad a chymeriad y cwt.  Saif yr adeilad oddeutu 300 metr i’r de orllewin o Goed Ceunant ger Pont Ceunant yn Nhyn y Maes, Nant Ffrancon.  Mae iddo leoliad eithriadol ddi-olygfa, wedi ei guddio mewn pant o olwg y de, ond i’w weld yn adeilad unig, digyswllt wrth edrych arno i’r dwyrain o lwybr y Lôn Las.  Adeilad hirsgwar ei gynllun ydyw yn mesur oddeutu tri medr wrth ddau. Yr oedd ffrâm i’w ddrws yn agor o fur y de ond nid oedd ffenestr yn rhan o’r adeilad. Briciau bris o lwch cywasgedig chwarel y Penrhyn a defnyddiwyd i adeiladu’r muriau a defnyddiwyd crawiau llechi wedi eu cynnal ar reliau haearn i greu’r to fflat.  Mae’r adeilad bellach yn adfeilio’n gyflym ac mae rhan o’r to yn agored i’r elfennau. Oddi allan ar fur y gogledd gwnaethpwyd peth gwaith atgyweirio blêr mewn strempan o goncrit o dan y bondo, a thorrodd yr atgyweiriwyr flaenlythrennau eu henwau yn y concrit gwlyb – DRLl, HRH, TPJ, R?D, ac ED. Uwchlaw’r rhes enwau torrwyd y llythrennau AUC (neu AUE), ac yn dra arwyddocaol ddyddiad  yr atgyweirio sef 1944.

Pa ddehongliad newydd felly a ellir ei gynnig am fodolaeth yr adeilad afluniaidd hwn? Drwy drugaredd mae’r dyddiad yn y strempan concrit yn cydredeg â chyfnod yr Ail Ryfel Byd ac mae enw un o’r atgyweiriwyr, DRLl, yn cyfateb i enw capten catrawd Bethesda o’r Hôm Giard yn ystod cyfnod y rhyfel. Ef oedd David Llywelyn ac mae’r blaen lythrennau, TPJ, yn cyfateb efallai i enw aelod arall o’r gatrawd pan dynnwyd llun o’r criw yn 1941. Mae arwyddocâd y llythrennau AUC neu AUE yn aros heb esboniad ac efallai o’u deall y byddai hanes y cwt ychydig yn gliriach. Er hynny, mae’n berffaith eglur y defnyddiwyd y cwt yn ystod ymarferion catrawd Bethesda o’r ‘hôm giard’ yn Nant Ffrancon yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Y gatrawd hon wrth gwrs oedd yn gyfrifol am y rhwystrau diogelwch a adeiladwyd yng nghyffiniau Llyn Ogwen, a byddai safle’r caban yn ehangder agored, di-adeilad a di-boblog y Ceunant yn llecyn delfrydol i’r gatrawd ymarfer eu medrau i saethu er gwarchod yr ardal. Serch hynny,  mae’n amlwg na ddefnyddiwyd yr adeilad fel ‘pilbocs’ gan na chynlluniwyd tyllau i’r gynnau ymddangos yn y muriau, a chan nad oes ffenestr yn yr adeiladwaith byddai cynnwys milwrol y caban yn ddiogel o sylw’r cyhoedd y tu cefn i ddrws cloëdig. Ond mae pam y dewiswyd lleoliad mor ddiarffordd ac anymarferol ei safle fel gwarchodfan yn gwestiynau na ellir eu hateb.

IMG_20191121_0002 (2)
Catrawd Hom Giard Bethesda gyda David Llewellyn yn eistedd yng nghanol yr ail res. Noder ongl y capiau!

Ond ai dyma yw holl hanes y cwt, tybed a oes cymal cynharach yn perthyn i’w fodolaeth?  Yn 1930 sefydlwyd cwrs golff yn Nhyn y Maes i foneddigion pentref Bethesda, ac mae’r cwt yn sefyll ar ganol y maes y chwaraeid ynddo. O gofio dyddiad gwneuthuriad y brics o chwarel y Penrhyn mae’n deg gofyn a oedd cysylltiad rhwng y cwt a’r maes golff? Gan fod canolfan gymdeithasol y clwb yn Nhyn y Maes beth pellter anghyfleus o’r lincs byddai lleoliad y cwt ar ganol y maes yn ddefnyddiol iawn  ar gyfer dyletswyddau cymoni’r maes, ac yn lloches i’r chwaraewyr pe byddai’r gofyn ar dywydd garw. Ond er ei ddefnyddioldeb tybiedig nid yw’r cwt wedi ei ddangos ar gynllun y maes golff, ac felly cyfyd ansicrwydd eto ynghylch ei fodolaeth mewn llecyn mor ddiarffordd. Wrth gwrs, nid oes tystiolaeth ffeithiol i gadarnhau hanes y cwt, ond mae ei berthynas â’r home guard yn ystod y rhyfel ac efallai yn gynharach gyda’r maes golff yn llawer mwy credadwy na dyfalu yn wallus ei berthynas â diwydiant a ddiflannodd o Gwm Ceunant gryn gant o flynyddoedd yn gynharach. Onid yw’n rhyfedd fod rhai o’r pethau mwyaf disylw yn llwyddo i ddal y sylw mwyaf ambell dro! Y dasg yn awr fydd darganfod y ffeithiau cywir i gadarnhau bodolaeth y cwt fel na fydd dau a dau yn gorffen yn bump unwaith yn rhagor!

Lleiniau Tyn Clwt

Cyfraniad ar y cyd â Dr. David A. Jenkins, Allt Bryn Eglwys, Bethesda.

Mae canfod nodwedd hanesyddol am y tro cyntaf yn sicr o roddi gwefr, ac yn arbennig felly pan fo’r nodwedd yn ffosil cwbl annisgwyl yn naear Dyffryn Ogwen. Wrth gerdded ar lwybr trol ar y comin rhwng Cilgeraint a Nant y Graean, ar dir fferm Tyn Clwt, mae trafnidiaeth cerddwyr ac anifeiliaid dros y blynyddoedd wedi erydu ymyl y cae sy’n ffinio’r llwybr heb fod ymhell o lidiart yn y droedffordd. Yno gwelir cyfres o saith, efallai naw, o gribau isel sy’n mesur oddeutu 0.5metr o led, rhwng 0.05/0.07metr o uchder gyda bwlch o tua 0.8 metr yn gwahanu pob uned. Gellid egluro fod y nodweddion hyn yn gynnyrch dyddodion amrewlifol (periglacial) a fyddai wedi’u ffurfio yn ystod cyfnod y Rhewlif Olaf oddeutu 8 mil o flynyddoedd yn ôl. Ar y llaw arall, mae eu ffurf reolaidd yn awgrymu mai llafur dyn a gynhyrchodd y nodweddion hyn. Cynnyrch sut broses fyddai hynny tybed?

Ym myd ffiwdal y Canol Oesoedd yr oedd amaethyddiaeth yn tra-arglwyddiaethu ar fywyd cyfran helaeth o boblogaeth y wlad. Y pendefig oedd perchen y tir a swyddogaeth y taeog oedd llafurio i gynhyrchu bwyd ar ei gyfer ar lain o dir nad oedd yn berchen arno. Yr oedd y llain yn rhan o gyfundrefn y maes agored a sefydlwyd gyntaf, bur debyg, ar derfyn y cyfnod Rhufeinig yn y bumed ganrif OC ac a barhaodd mewn rhannau o Loegr hyd at y 17eg ganrif. I aredig y tir defnyddiai’r taeog aradr gyda gwedd o ychen yn ei thynnu, a byddai’n gyfrifol am aredig yr un llain o dir flwyddyn ar ôl blwyddyn. Aradr syml fyddai ganddo gyda’r ystyllen yn troi’r dywarchen i’r ochr dde yn unig.

Lleiniau Lloegr
Llun o leiniau cefnen a rhych (ridge and furrow) yn Lloegr

Ni allai’r aradr ddychwelyd ar hyd yr un gŵys ac felly byddai holl aredig y llain hirsgwar yn dilyn bysedd y cloc i’r dde. Wedi aredig un ochr o’r llain hir byddai’r aradr yn cael ei chodi o’r pridd ar ben y dalar cyn ei gosod yn ôl i aredig ymyl arall y llain hir. O fod yn aredig yr un llain yn flynyddol byddai’r pridd ar naill ochr y llain yn troi yn grib isel yn y canol, a byddai tirwedd y cae agored o ganlyniad yn ymddangos yn gyfresi o renciau cefnen a rhych, sef y nodwedd archeolegol y cyfeirir ato yn Saesneg fel ridge and furrow.

I ddychwelyd i Dyn Clwt, tybed felly a ellir dehongli’r nodweddion sydd gerllaw’r llidiart fel olion brau’r gyfundrefn amaethyddol a berthynai i’r Canol Oesoedd? Hyd yn gymharol ddiweddar ystyrid mai i fyd ffiwdal Lloegr yn unig y perthynai’r nodweddion hyn, sydd i’w gweld heddiw ar eu gorau yn y caeau ar y naill ochr i’r rheilffordd rhwng Caer a Stafford yng nghanolbarth Lloegr. Bellach mae’n amlwg mai cyfundrefn amaethyddol debyg a oedd yn cynnal teyrnas Tywysogion Gwynedd yn y 12fed a’r 13eg ganrif. Yn raddol drwy gasglu a dehongli lluniau o’r awyr canfyddir bod caeau cefnen a rhych (ridge and furrow) yn rhan o dirwedd archaeolegol Gwynedd yn ogystal â rhannau eraill o Gymru. Yn Nyffryn Ogwen mae rhai o nodweddion cyfundrefn y maes agored i’w canfod yn ardal llawr gwlad plwyf Llanllechid.

Llun 3
Llun glasleiniau (lynchets) ger Tyn Hendre

Yno ar dir fferm Tyn Hendre gellir gweld, os yw’r golau yn caniatáu, brin argraff o leiniau hirion yn y cae i’r dwyrain o adeiladau’r fferm, ac ar yr allt uwchlaw, ar y naill ochr i’r goedwig o goed pîn, canfyddir glasleiniau (lynchets), sef nifer o lwyfannau cul, yn dringo’r llethr, eu bodolaeth eto yn dysteb i genedlaethau o amaethu yn dyddio yn ôl i gyfnod cynnar. Mae enwau’r caeau a gofnodwyd yn Arolwg 1768 o’r ardal eto yn cefnogi’r dystiolaeth archeolegol – yn Llwyn Celyn yr oedd ‘caia (caeau) cyd’; ‘cae cyd isaf’ a ‘llain gam’ yn y Winllan; ‘llaciau’ (llociau) yn Nhalybont a Chefnfaes; ‘quillets’, sef drylliau, ym Mhencoed; a ‘gwrthgwys’ a ‘lleiniau’ yn y Fedw. A phwy tybed oedd Elen, Barbara a Joseph a roddodd eu henwau i leiniau yn Nhai’r Meibion a’r Winllan, neu Rhys Powell i gae ym Maes y Penbwl, a Chadog Goch i fuarth yn Aberogwen, ac Ednyfed i lwyn yng Nghae Mawr? Ac onid yw’r enw Ty’n Hendre, sef tyddyn yr hen dref – fferm y cartref arferol o’i gyferbynnu â’r hafod, y cartref yn y mynydd i fugeilio yn ystod yr haf? A Thai’r Meibion ‘tai y meibion’ gerllaw yn gyforiog o ystyr yn y cyswllt hwn? A phwy fyddai wedi disgwyl gweld lleiniau yn rhan o gynllun fferm Cae Gwilym Ddu yn Arolwg 1768? Ac onid yno, yn ôl traddodiad, y claddwyd William de Braose (Gwilym Brewys i ni’r Cymry) wedi i Lywelyn Fawr ei ddienyddio yn dilyn ei gyfathrach gudd gyda Siwan ei wraig.

Cae Gwilym Ddu
Cynllun fferm Cae Gwilym Ddu yn 1768 – noder gynllun digyswllt y fferm gyda unedau bychan ar wasgar yn C a D a lleiniau hirion Buarthau yr Allt yn E ac F. Rhan o lawysgrif Archif Penrhyn Ychwanegol 2944 – ‘Plans of Penrhyn Estate in the Counties of Caernarvon and Denbigh belonging to Richd Pennant, Esqr., 1768. Surveyed by G. Leigh.’ Trwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor

Lleiniau tra gwahanol sydd i’w gweld yng Nghoed Uchaf ar Lôn Goed. Yno mae ffurf y caeau yn dilyn patrwm o unedau cul, rhai yn gyfochrog ac eraill ar ongl sgwâr, a chyfeirir atynt fel y ‘lleiniau hirion’. Yn ganolog i’r patrwm mae safle annedd Coed Uchaf sef dau gwt crwn ac un hirsgwar wedi eu gwarchod gan  ragfur allanol o bridd a cherrig isel (cyfeiriad grid SH 616 684). Mae muriau cerrig sy’n dynodi tri o’r lleiniau wedi eu huno yn gadarn gyda rhagfur amddiffynnol y safle, sy’n golygu, felly, bod y safle a’r lleiniau yn gydradd ac yn cydoesi mewn amser. Perthyn y safle i gyfnod cynhanes y gellir ei dyddio’n fras i Oes yr Haearn (c800/150CC) a chyfnod dilynol y Rhufeiniaid rhwng y ganrif gyntaf a’r bedwaredd ganrif Oed Crist. Golyga hyn fod tarddiad lleiniau o wahanol feintiau a ffurfiau yn perthyn i gyfnodau llawer cynharach na’r Oesoedd Canol yn Nyffryn Ogwen fel yng ngweddill Cymru.

VG010201-VG010400
Llun awyr o’r lleiniau hirion ger Coed Uchaf ar Ffordd y Coed, Llanllechid. Delwedd drwy ganiatâd a charedigrwydd Jane Kenney, Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd

A oes modd cysylltu’r nodweddion amaethyddol ar lawr gwlad gogledd y dyffryn gyda’r cribau isel yn naear Tyn Clwt? Yn un o gyfraniadau cynnar y wefan dadleuwyd fod gan Dywysogion Gwynedd sefydliad amaethyddol ar y naill ochr i’r Afon Gaseg yn rhannu rhwng Tyn Tŵr ac Abercaseg. Awgrymwyd mai’r sefydliad hwn a fyddai’n cynnal safle amddiffynnol Tyn Tŵr. Mae’n berthnasol sylwi fod tri chae a berthynai i Dyn Tŵr yn dwyn yr enw ‘Lleiniau Gwynion’, ac er nad yw hyn yn profi dim ar y cysylltiad, mae’n tynnu sylw at y ffaith y gallasai lleiniau ridge and furrow fod yn rhan o dirlun cynnar ardal Tyn Tŵr, ac na fyddai’n amhosibl fod eu tebyg yn llechu mewn rhannau eraill o’r dyffryn megis yn Nhŷ’n Clwt.

tatws
Llun awyr o lazy beds Lôn Tai’r Mynydd, Mynydd Llandygái

Mae un dehongliad arall yn bosibl i egluro cribau isel Tyn Clwt. Eto, mewn cyfraniad cynharach ar y wefan cyfeiriwyd at y rhesi tatws a blannwyd gan drigolion Mynydd Llandygai ar gais Richard Pennant yn 1796. Defnyddiwyd techneg Wyddelig y ‘lazy beds’ i blannu’r tatws, techneg a olygai fod  rhesi o rynnau a rhychau yn ymddangos yn union fel mewn cae o ‘ridge and furrow’. Y gwahaniaeth rhyngddynt yw mai llafur llaw dyn yn palu yn hytrach na llafur aradr a gwedd o ychen a fyddai’n gyfrifol am greu’r nodweddion hyn.

Mae felly dri dadansoddiad yn bosibl i egluro’r cribau yn Nhyn Clwt. Mae egluro eu bodolaeth yn ddirgelwch ac, ysywaeth, ni fyddai archwiliad archeolegol bychan ond yn cyfrannu yn ymylol at ateb y dirgelwch.

I gael rhagor o wybodaeth am ffermio yn Nyffryn Ogwen ewch i wefan https://ffermioynllanllechid.com/contact/