Penisa’r Nant

Penisarnant 1
Penisa’r Nant heddiw

Tŷ a gynlluniwyd yn arbennig fel llaethdy ar gyfer Anne Susannah (1745-1816), gwraig Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, yw Penisa’r Nant. Y cynllunydd oedd Benjamin Wyatt asiant y Stad o 1786 hyd 1818.  Disgrifiodd Fenton y tŷ fel adeilad iachus a chlaear gyda lloriau, silffoedd a muriau wedi’u gorchuddio’n grefftus â llechi glân fel sy’n addas mewn adeilad o’i fath. Ac wrth law yr oedd dyfroedd croyw Afon Ogwen yn cyflenwi gofynion iachusol yr adeilad, ac fel yr ychwanegodd Fenton, ‘to prevent the possibility of anything impure existting to vitiate the atmosphere such a room requires ‘. Cafwyd disgrifiad llawnach o’r safle gan Edmund Hyde Hall ar ei deithiau drwy Sir Gaernarfon rhwng 1809 a 1811. Meddai ef, ‘The square house is surrounded and protected by piazza, and within it are a dairy, a kitchen, and a parlour with several bedrooms. The dairy is advantageously lined with slate, and is copiously supplied with water. The arrangements for the poultry and swine are also extensive and complete, and the economy of the place is further consulted by mills for breaking gorse and for churning butter. The gardens are hansomly laid out, and give an abundant supply of the smaller fruits’.

Manylyn Penisarnant 1855
Map o ardal Penisa’r Nant yn 1855. Cynllun Johnson drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn PFA/6/173

Dengys map Johnson o Benisa’r Nant yn 1855 fod y ffos oedd yn gweithio’r felin yn tarddu yn Afon Berthen yn Nhŷ’n y Maes gryn hanner milltir i ffwrdd. O gyrraedd Penisa’r Nant yr oedd ei dyfroedd yn bwydo llyn bychan a adeiladwyd wrth droed y felin at wasanaeth y llaethdy. Cyfeiriodd Hyde Hall at Benisa’r Nant fel ‘ferme ornée’, megis math o fferm addurnol, a dyna yn union oedd y cynllun uchelgeisiol, hunanol hwn ar gyfer boddhau mympwy ecsentrig Anne Susannah.

Penisa'r Nant 1855
Map o ardal Penisa’r Nant a Tŷ’n y Maes yn 1855. Cynllun Johnson drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn PFA/6/173

Ond pwy oedd y wraig a fynnai ei llaethdy personol? Anne Susannah oedd unig ferch y Cadfridog Hugh Warburton a oedd yn berchen ar un rhan o stad y Penrhyn yn 1765. Pan briododd yr aeres â Richard Pennant yn y flwyddyn honno penderfynodd ef y byddai’n meddiannu’r holl stad o afael teulu’r rhan berchnogion eraill sef y Yonges. Yn y broses, defnyddiodd Richard Pennant gyfalaf ei stadau siwgr yn Jamaica i ddatblygu chwarel lechi Cae Braich y Cafn a gwella cyflwr economaidd y stad ac ardal Dyffryn Ogwen yn gyffredinol. Ond nid un dila a dinod oedd Anne Susannah ond unigolyn lawn mor awdurdodol â’i gŵr fel y mae ymchwil ddiweddar wedi ei ddangos. Pan fu farw Richard yn 1808 wynebai ddyledion ariannol enfawr o £153,000 ar draul y stad oherwydd gorwario ar ei datblygu. I gymhlethu’r sefyllfa yr oedd hi’n brwydro’r Goron mewn achos llys a fyddai, o’i golli, yn ei difeddiannu o berchnogaeth y Penrhyn, a hynny mewn cyfnod pan oedd elw’r chwarel wedi dyblu i dros £18,000 yn 1813. Llwyddodd yn y ddau achos a drwy ryfedd wyrth gofalodd ei bod ar ei hennill o £20,000. Does ryfedd fod y wraig hon yn mynnu talu incwm o £25 y flwyddyn i gadw milfa (menagerie) ei chŵn anwes a £45 er lles ei cheffylau.

 

Baddody Penrhyn
Baddondy’r Penrhyn ar lan y Fenai yn 1815. Llun gan William Daniell,  drwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Nid Penisa’r Nant yw’r unig greadigaeth uchelgeisiol y gadawodd Anne Susannah ei stamp arno yn Nyffryn Ogwen. Ei mympwy hi, bid sicr, a fynnodd adeiladu’r ‘elegant pavilion’ ys galwyd, yn Ogwen Banc er mwyn i’w chyfeillion gael syllu yn gegrwth ar ryfeddod ffrwydrol a chwyldroadol Chwarel y Penrhyn wrth eistedd yn anghyfforddus, bid siŵr, ar gadeiriau a gynlluniwyd ar ffurf madarch yn ôl disgrifiad un sylwebydd o’r cyfnod! Hi hefyd fyddai wedi mynnu adeiladu pwll nofio ar yr arfordir gerllaw ei phlasty yn y Penrhyn ac mae’n siŵr ei bod wedi goruchwylio’r cynllun i ailadeiladu’r hen blasty yn y Penrhyn cyn i’r horwth presennol ei ddisodli ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach. Gwraig arbennig o benderfynol oedd hi, gyda syniadau rhyfeddol a chwyldroadol a oedd o flaen eu hamser, gwraig ecsentrig ar brydiau efallai, ac Arglwyddes na fyddech ar boen eich bywyd yn dymuno ei chroesi. Gellir ei dychmygu fel hen grybiban, foslyd, ffroenuchel, fawreddog, a fynnai hawlio’n hunanol holl sylw ei gŵr a phawb arall a fyddai yn dod i gysylltiad â hi. Ond dynes gwbl arbennig oedd hi serch hynny. Er gogoniant i’w henw erys Penisa’r Nant yn berl o adeilad pensaernïol i’w werthfawrogi hyd heddiw.

Ffynonellau  

Peter Ellis Jones. 1981.  ‘The Wyatts of Lime Grove, Llandygai’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 42. tt. 81-116

Catrin Wager. 2014. ‘Will Power’. Gwreiddiau Gwynedd. 1 (66), t. 41.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s