Cororion

Yn ei lyfr Enwau Lleoedd eglura Syr Ifor Williams mai Creu-wryon fyddai’r ffurf wreiddiol ar enw Cororion. Eglura ymhellach mai ystyr creu oedd cut neu gwt mochyn  a’i fod yn hanfod amlwg mewn sawl enw yn chwedlau y Mabinogi. Cyfeiria ymhellach at chwedl Math Fab Mathonwy.  Yr oedd  Gwydion wedi twyllo Pryderi mab Pwyll Pendefig  Dyfed i ddwyn ei foch. Ar ei daith i ddiogelwch  Caer Dathl, caer Math Fab Mathonwy yng Ngwynedd, â byddin Dyfed ar ei warthaf, nodir cuddfannau creuau’r moch ac yn eu plith mae Creu-wryon.  A dyma felly y cyfeiriad cyntaf yn llenyddiaeth Cymru at safle yn Nyffryn Ogwen, a hynny megis ym ‘mabinogi’ ein llenyddiaeth gan fod Pedair Cainc y Mabinogi yn dyddio i oddeutu’r ddegfed ganrif. Dylid nodi yn ogystal fod Melville Richards yn Enwau Tir a Gwlad yn cygfeirio at ystyr arall yr enw ‘creu’ sef ‘amddiffynfa’ fel sydd yn yr enw lle Creuddyn.

Estynnwch ymlaen i gyfnod y Tywysogion yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg ac y mae  Creu-wryon bellach yn rhan o Gwmwd Arllechwedd Uchaf. Dan drefn y Tywysogion rhannwyd y cwmwd yn nifer o drefgorau. Yn ardal Dyffryn Ogwen  bodolai  trefgordd Bodfeio i’r dwyrain o Afon Ogwen a threfgor  Creuwyrion i’r gorllewin o’r afon. Ymestynnai  trefgordd Creuwyrion o Draeth Lafan yn y gogledd  hyd at Ddyffryn Mymbyr  yn y de ac yr oedd wedi’i rannu yn nifer o is adrannau sef y gafaelion.  Fel gafael Arthergron yr adnabyddid Cororion.  Drwy drefn yr adrannau a’r is adrannau  hyn yr oedd Tywysogaeth Gwynedd yn cael ei gweinyddu. Byddai’r Tywysog, neu ei weinyddwyr, yn ymweld yn dymhorol i sefydlu’r llys er mwyn casglu’r dreth a’r gynhaliaeth faterol. Cydrannau’r llys oedd y neuadd frenhinol a’r adeiladau preswyl, ond yr oedd hefyd yn cynnwys y diriogaeth frenhinol a’i hamgylchynai. Dyma lle y trigai’r taeogion a hwy drwy eu llafur oedd cynheiliaid y drefn ffiwdal dywysogaidd. Gyda choncwest Cymru yn 1282 meddiannwyd y llysoedd a’r tiriogaethau brenhinol gan frenhiniaeth Lloegr a chollodd Cymru ei hunaniaeth. Aethpwyd ati’n fwriadol hefyd i ysgubo ymaith holl olion materol a ffisegol tywysogaethau’r wlad.  Nid oes olion o’r llys wedi’u darganfod yn Cororion, ond wedi dweud hynny ychydig iawn o sylw y mae’r safle wedi’i dderbyn hyd yma. Dynodwyd nifer o nodweddion archaeolegol yno, yn gytiau crynion a hirsgwar. Nid oes cynllun penodol ohonynt ac ystyrir fod nifer ohonynt yn perthyn i gyfnodau cynharach na Cororion y Tywysogion.  Erbyn y bymthegfed ganrif llithrodd Cororion i ddwylo Gwilym ap Gruffydd, perchennog blysiog stad y Penrhyn. Manteisiodd y gŵr hwn ar gyfle i ymestyn ei diriogaeth drwy brynu trefgordd Cororion wrth i’r drefn frodorol o rannu drwy etifeddiaeth gyfrannog ddirwyn i ben. Erbyn 1413 yr oedd yn derbyn rhent o £14.0.0 y flwyddyn o’i ddaliadaeth newydd.

Map Gafaelion Cororion
Map of the vile of Cororion  1352 (by Benjamin Wyatt). Rhan o gynllun Wyatt o Drefgor Creuwyrion yn nodi’r gafaelion yn ôl eu trefn yn y cynllun gwreiddiol nad oes sicrwydd ynghylch ei ddilysrwydd.  Drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, Papurau a Mapiau Penrhyn PFA/6/2944. 

Drwy gamu’n fras drwy’r pum can mlynedd nesaf down i hanes Cororion ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a chyfnod Richard Pennant yn sgweier stad y Penrhyn. I Pennant yr oedd sefydlu perchnogaeth hanesyddol trefgordd Cororion yn fater o fawr bwysigrwydd ac yn 1794 atgynhyrchodd Benjamin Wyatt, ei brif asiant, gopi gwreiddiol o fap y drefgor yr honnai fod yn ei feddiant. Ni welwyd y map gwreiddiol na chynt nac wedyn, ond mae’r copi yn ddogfen eithriadol ddiddorol oherwydd ei bod yn atgynhyrchu’n fras raniadau tiriogaethol y drefgor fel yr oedd yn y drydedd ganrif ar ddeg.  Cred rhai fod y map yn cadarnhau trefn ddaearyddol gywir gafaeliaid y drefgor, tra bo eraill yn amau’n gryf mai cynllwyn gweinyddol oedd y map i hawlio perchnogaeth gyflawn y Penrhyn ar ran helaethaf plwyf Llandygái. Dim ond Wyatt felly a welodd y map gwreiddiol ac felly gallwch chi farnu ai gwir ynteu gau oedd ei honiadau ynghylch ei ddilysrwydd.

I gadarnhau ei berchnogaeth ar stad y Penrhyn comisiynodd Richard Pennant arolwg manwl o diriogaeth ei etifeddiaeth yn 1768. Nid oedd amheuaeth am ddilysrwydd y mapiau sy’n rhan o’r arolwg a dengys y cyfanwaith fod  Cororion bellach wedi ei rannu yn dri thyddyn/fferm fechan.  Enwir caeau’r tair deiliadaeth ond nid oes yr un enw’n cyfeirio’n uniongyrchol at hynafiaeth y safle ac nid yw’r caeau yn adlewyrchu ffurfiau o gyfnod cynharach fel y gwelir mewn rhai unedau eraill yn y plwyf. Ac eto, wrth ail gynllunio ffiniau’r tair deiliadaeth tybed na ellir canfod ffurf wreiddiol gafael Arthergorn, sef Cororion, yn y drydedd ganrif ar ddeg, ac yn arbennig pe cynhwysid caeau Perthi Corniog yn yr adluniad.

Gafael Arthergron
Manylyn o Fap Arolwg y Penrhyn yn dangos ardal Trefgordd Creuwyrion yn 1768. Drwy ganiatâd Archifau a Casgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor,  Archif Penrhyn Ychwanegol 2944. Noder tair fferm Cororion  gyda’r rhifau 21, 22, 23.

Canolbwynt Cororion wrth gwrs ydyw’r llyn, goroesiad rhyfeddol o gyfnod Oes yr Iâ nad oes gofod i’w drafod yn y cyfraniad presennol. Goroesiad oedd y llyn, o’r Wern Fawr, sef y gors eang a ymestynnai i’r  gogledd o Gororion. Yn y cyfnod cyn ei sychu gan Benjamin Wyatt ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, yr oedd yn adnodd pwysig gan wasanaethu oddeutu pymtheg o leiaf o fân ffermydd a thyddynnod cylch Tregarth. Perthynai cyfrannau arbennig o’r gors, o rhwng llai nag acer hyd at bedair eu maint, i bob daliadaeth yn ddibynnol ar faint ac agosrwydd y ddaliadaeth, ac mae’n amlwg mai defnydd tymhorol o’r gwanwyn ymlaen a fyddai i’r adnodd er porthiant i’r anifeiliaid. Bellach crebachodd y gors a dim ond ei gweddillion sy’n weladwy yn y caeau corsiog ar fin y briffordd rhwng Llys y Gwynt a Pherthi Corniog, ond erys rhamant Cororion  a’r llyn tra parheir i ddarllen chwedlau’r Mabinogi.

 

Ffynonellau

Ifor Williams. 1962. Enwau Lleoedd. Lerpwl.

Gwyn Thomas. 1984. Y Mabinogi. Cyngor Celfyddydau Cymru, Caerdydd.

  1. J. Ll. W. Williams; Lowri W Williams. 2014. Richard Pennant – sylfaenydd Stad y Penrhyn. Gwreiddiau Gwynedd, 1 (66), tt. 38-40.
Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s