Pentref Tregarth

ardal-tregarth-1768-1
Ardal Tregarth yn 1768: rhan o fap S 2205 Archif Mapiau’r Penrhyn drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. Noder ddosbarthiad y caeau bychan a berthyn i’r tyddynnod; Llyn Cororion yn y gongl dde uchaf; Penygroes yn y gwaelod ar y chwith a Waen y Pandy yn y gongl chwith uchaf

O holl bentrefi Dyffryn Ogwen Tregarth yw’r mwyaf digynllun ohonynt oll. Ardal o dyddynnod a bythynnod gwasgaredig yn hytrach na phentref â chanolbwynt iddo oedd Tregarth  ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Eto mae’n ymddangos fod dau begwn yn datblygu, y naill ar ben y bryn ym Mhenygroes a’r llall ar waelod yr allt ym Mhen yr Ala. Prin oedd yr aneddiadau rhyngddynt, sy’n  egluro i raddau pam fod cyn lleied o gynllun yn perthyn i ddatblygiad y pentref.

fig6-tregarth-bryn-c-1
Cynlluniau tyddynnod ardal Tregarth yn 1768 o Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. 60 – Tyddyn y Clawdd; 61 – Tyddyn y Clawdd; 62 – Tregarth; 63 – Tregarth; 64 – Bryn Cocyn

Yn 1768 ar fap Arolwg o Stad y Penrhyn nodwedd arbennig yr ardal oedd fod yno gasgliad o dyddynnod bychan, oll yn llai na phum acer ar hugain eu maint, ar dir ponciog a chorsiog i’r gogledd o ddau begwn Penygroes a Phen yr Ala. Gwasanaethid y  tyddynnod hyn gan ddau lwybr yn arwain o Landygái, un yn mynd i gyfeiriad Penygroes drwy Gerrig Llwydion a’r ail yn mynd tua Phen yr Ala drwy Gororion a’r Gelli.

Prin fod newid wedi bod yn nosbarthiad y tyddynnod ers amser y map. Pery enwau’r mwyafrif ohonynt ac mae nifer fach ohonynt yn parhau’n dyddynnod gweithredol, megis un o’r ddau Dyn Clawdd gwreiddiol. Nodwedd arall i’r patrwm anheddu oedd datblygiad casgliad o fythynnod bychan, y mwyafrif yn llai nag acer eu maint, a’r tai hyn wedi’u cyplysu â gerddi sylweddol eu maint. Roedd y tai hyn wedi’u dosbarthu hyd y graig serth uwchlaw corstir Tanrhiw ac roeddynt wedi’u rhannu i ddwy brif ardal sef ardal Dob gan ddwyn yr enw Tregarth, a’r ardal a arweiniai o Ben y groes i gyfeiriad Chwarel Goch gan ddwyn yr enwau Braich a Thalgae. Dyma felly oedd y patrwm anheddu ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac i raddau helaeth proses o lenwi cydrhwng y bylchau agored a nodweddodd lawer o’r datblygiadau a ddilynodd weddill y ganrif.

tregarth-os-1890
Tregarth yn 1890- rhan o Fap Ordnans cyntaf 6″ i’r filltir. Noder y patrwm llinnynol yn dilyn y ffordd o Benygroes i Ben yr Ala

Chwaraeodd ardal Tregarth ran flaenllaw yn dod â chrefydd i Ddyffryn Ogwen gyda’r gwahanol enwadau yn sefydlu’n answyddogol yn rhai o dyddynnod y gymdogaeth. Ymsefydlodd yr Annibynwyr ym Mherthi Corniog; y Wesleaid ym Mryn Cul a Chaeherfin, a’r Methodistiaid yn y Felin Isaf, Llandygái. Sefydlwyd trefn fwy ffurfiol yn Nhregarth pan adeiladwyd Capel Shiloh ar gyfer enwad y Wesleaid yn 1826 a’i leoli ym Mhen yr Ala, ac yn 1837 sefydlwyd capel Penygroes gan y Methodistiaid Calfinaidd a’i godi yn y pegwn arall ar ben y bryn. Yno hefyd y sefydlwyd tlotai ar gyfer yr anghenus. Oddeutu’r un cyfnod troswyd un o’r llwybrau cynharach yn ffordd ffurfiol i gysylltu’r Ffordd Bost ym Mryn Bella â Phentir yn y gorllewin, cysylltiad a nodir ar y garreg filltir ar ystlys Pont Coetmor. Er bod y ffordd yn arwain drwy Benygroes i Ben yr Ala ac ymlaen i’r Gelli, tueddu i gadarnhau bodolaeth y ddau begwn yn hytrach na chreu undod canolog a wnâi’r ffordd hon, ac erbyn 1853 gyda adeiladu’r Eglwys yn y Gelli yr oedd pegwn  ychwanegol wedi ei ychwanegu at y pentref.

Er cymaint haelioni Edward Gordon Douglas Pennant, yr ‘Hen Lord’, yn noddi adeiladu eglwysi ac ysgolion yn y fro, ni ellir honni fod ganddo ddawn fel cynllunydd pentrefol. Tra bo’r eglwys yn y Gelli ar gwr eithaf y gymuned felly hefyd yr oedd ei benderfyniad i noddi sefydlu ysgol ym Modfeurig yn 1864, dau ddatblygiad nad oedd i gryfhau statws Tregarth fel pentref â chanolbwynt naturiol iddo. Yn yr un modd ni chaniatâi’r ‘Hen Lord’ agor tafarnau ar ei stad a chaewyd tafarn Tyn Clwt, yr agosaf at Dregarth, yn 1888. Prin oedd y ddarpariaeth ar gyfer agor siopau yn y pentref yn ogystal ac mae’n amlwg fod Tregarth yn datblygu i fod yn bentref noswylio yn unig ar gyfer gweithlu Chwarel y Penrhyn.

tregarth-1
Tyn Clawdd a’r Stesion oddeutu 1900 o archif cardiau post Dyffryn Ogwen, drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Y datblygiad nesaf o bwys oedd dyfodiad dwy reilffordd i redeg drwy Dregarth. Y gyntaf oedd y rheilffordd a agorwyd yn 1875 i gysylltu’r chwarel â Porth Penrhyn ym Mangor, a’r ail oedd rheilffordd genedlaethol yr LNWR a agorwyd yn 1884 i wasanaethu rhwng Bangor a Bethesda. Cynlluniwyd llwybr y ddwy i defnyddio gwlypdiroedd gwastad ar y naill ochr i begwn Pen yr Ala, dwy ardal a fyddai’n parhau’n ffiniol i ddatblygiadau pellach yn y pentref. Ym Mhen yr Ala adeiladwyd gorsaf ac ychydig o dai brics coch i reilffordd yr LNWR a datblygwyd glanfa ddinod ar y bont i reilffordd y chwarel. Ar y cyfan, er hynny, cymharol fychan oedd cyfraniad y ddau wasanaeth i grynhoi’r boblogaeth, a chroesffordd i basio drwyddi oedd Pen yr Ala yn hytrach na chanolbwynt i dwf pentrefol mwy cynhaliol.

Ar derfyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg y cam olaf yn natblygiad Tregarth oedd cynllun hynod gynhennus yr Arglwydd Penrhyn i gartrefu gweithwyr a fynnai dorri streic fawr Chwarel y Penrhyn 1900 i 1903. Bryd hynny gwariodd George Sholto Douglas-Pennant hyd at £5000 i adeiladu nifer bychan o dai ym Mhenygroes a theras arbennig rodresgar yn Nhan Rhiw. Creodd hyn gnewyllyn arall digyswllt yn y pentref a chwalu, yn y broses, nifer o hen dyddynnod megis un o’r ddau Dyn Clawdd a Thanrhiw i wneud lle i’r datblygiad newydd. Gellir gwerthfawrogi nodwedd agored a digynllun y pentref yn y pedwar cerdyn post o gyfnod cynnar yr ugeinfed ganrif a welir yma.

tregarth-4img
Yr oesaf drenau, Tregarth o archif cardiau post Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Yn y cerdyn uchod tynnir sylw at sefydliadau pwysicaf y pentref gyda nodyn o eglurhad ar gefn y cerdyn, meddai’r sylwebydd yn ei orgraff ddiatalnod wreiddiol — ‘this is the part of the bottom of Tregarth, the X is the Parsonage House the is the Church the O is the station and the M is the chapel and the I is the station master’s house Its a lonely place and the people are all rotten’. Dyna gamargraff a roddai’r cerdyn o breswylwyr y pentref bach hwn ar gerdyn post nad yw’n oes arno enw’r afonydd na’r derbynnydd. Y mae, serch hynny, yn cyfleu anallu ymwelydd di-Gymraeg i gyfathrebu  mewn pentref uniaith Gymraeg a gwahanol i’r hyn a ddisgwyliai ei weld. Mae hefyd yn adlewyrchiad o allu’r trên i agor y pentref bach cymharol ddinod hwn i ddylanwadau estron o’r byd mawr beirniadol tu allan ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Cyfuniad o ffactorau felly – daearyddiaeth; dosbarthiad yr unedau poblog; perchnogaeth y meistri tir a’i hynodrwydd, ac unffurfiaeth alwedigaethol y preswylwyr – a gyfrannodd at ddatblygiad Tregarth i fod yn bentref mor wasgarog yng nghyfnod cynharaf ei ddatblygiad. Pery rhai o’r nodweddion hyn hyd heddiw gan olygu o’r herwydd mai pentref i noswylio ynddo yw Tregarth yr unfed ganrif ar hugain yn bennaf.

Ffynonellau

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Jones,  John Ellis. 2012.  Arysgrif: Nodyn am ddechrau Achos Crefyddol ym Mhentref Tregarth, ger  Bangor, a’i ddiwedd. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 73. tt,28-34.

Large, Frank a Stammers, Mike. 2012.  When the Russians came to Tregarth. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 73. tt. 82-93

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s