Pont y Pandy

Pont y Pandy - Fig 6
Cynllun Thomas Telford o Bont y Pandy, drwy ganiatâd yr Archifau Cenedlaethol, Kew

Mae dyddiad adeiladu Pont y Pandy sef 1819, wedi’i dorri i un o gil gerrig y canllaw ar ochr Tyddyn Dicwm o’r bont. Pont y Pandy yw un o bontydd mwyaf y Ffordd Bost yn Nyffryn Ogwen ac mae ei bwa yn mesur 60 troedfedd ar ei thraws. Thomas Telford, peiriannydd adeiladu ffyrdd enwocaf Prydain, oedd cynllunydd y bont ac fe’i hadeiladwyd gan gwmni Straphen a Hall a oedd wedi ennill y contract i adeiladu’r cymal rhwng Lôn Isa a Phont y Pandy ym mis Awst 1818 am bris o £1720. Er nad yw cynllun y bont yn wahanol i’r mwyafrif o’r pontydd a gynlluniodd Telford rhwng Llandygái a’r Amwythig – pontydd cryf, bwa sengl, cwbl ymarferol gan fwyaf – mae’r cyfarwyddiadau i adeiladu’r bont hon yn hynod fanwl. Mynnai adeiladwaith o ddeunyddiau gorau’r ardal – y mur cynnal i’w adeiladu o sylfaen y graig islaw hyd at y bwa gyda’r cerrig gorau a oedd o fewn milltir i’r bont, ac wedi eu trin a’u gosod yn gelfydd fel nad oedd rhaid  eu trin ymhellach. Ar gyfer y bwa rhaid oedd dewis cerrig schist caletaf y fro ac i’r waliau o boptu’r ffordd cerrig maen o’r radd uchaf. I orffen y dasg mynnai fod cerrig y canllaw i’w gosod ymyl wrth ymyl mewn mortar calch a thywod. Tybed faint o’r meini hyn a gloddiwyd o’r mân dyllau dinod sydd i’w gweld heddiw yn nalgylch safle’r bont?  Mae un chwarel fechan i’w chanfod ar y Lôn Goed ger y Wern a chloddfa fechan gyffelyb ar Lôn Dinas, ond tasg i’r daearegwr  fyddai darganfod a oes cysylltiad  rhwng cerrig o’r tyllau hyn a’r meini a ddefnyddiwyd i adeiladu’r bont. Wedi agos i ddau gan mlynedd o ddefnydd a thraul cyson mae adeiladwaith penigamp Pont y Pandy yn glod i ddyfeisgarwch Telford wrth iddo gynllunio’r ffordd bost drwy Ddyffryn Ogwen.

Lot 22, Pandy - Fig 5A
Cynllun Lot 22 Thomas Telford o’r ffordd ger Pont y Pandy, drwy ganiatâd yr Archifau Cenedlaethol, Kew

Ond nid adeiladu’r bont oedd pennaf broblem Telford wrth gynllunio’r ffordd bost yn y llecyn eithriadol gyfyng hwn rhwng Afon Ogwen a Thyddyn Dicwm. Yn hytrach, ei brif broblem oedd sut i wasgu ei llwybr fel y byddai ochr yn ochr â thramffordd geffylau Richard Pennant ar y silff gul uwchlaw ceunant yr afon. Roedd y dramffordd yno er 1801 ond, o dan gyfarwyddyd Telford, rhaid oedd symud ei gwely i wneud lle i’r ffordd bost newydd. Wrth deithio ar yr A5 heddiw drwy’r lleoliad cyfyng hwn gellir gwerthfawrogi’r broblem a wynebai Telford ac mae craith llwybr y dramffordd i’w gweld yn dilyn yn gyfochrog â’r ffordd hyd wal derfyn Tyddyn Dicwm a’r palmant sy’n dilyn cyn y drofa i Dyddyn Iolyn.

Pont y Pandy
Pont y Pandy a’r Swyddfa Bost, llun drwy ganiatâd Alaw Jones, Parc Moch

Safle Pont y Pandy roddodd fodolaeth i dafarn yr Halfway. Roedd ei drysau ar agor yn 1868 yn sicr ond cafodd yn dafarn ei chau yn derfynol gan yr Arglwydd Penrhyn yn ystod saithdegau’r ganrif. Y dafarn felly roddodd yr enw Saesneg i’r bont. Ond cyn bodolaeth y bont yr oedd yno bandy a roddodd yr enw Cymraeg i’r safle, ac adeiladu’r bont roddodd derfyn ar weithgaredd y pandy hwn. Yn dilyn hynny, wedi cyfnod byr fel tafarn ailsefydlwyd yr adeilad yn weithdy i saer coed gyda ffos fer yn arwain o Afon y Llan i bweru’r maen llifo a mân beiriannau eraill y gweithdy, ac yno hefyd y lleolwyd swyddfa bost i gyflawni gofynion yr ardal.

Ffynonellau

Quartermaine, J., Trinder, B., Turner, R. 2003  Thomas Telford’s Holyhead Road. CBA  Research Report 135. CBA York

J.Ll. W. Williams; Lowri Wynne Williams 2016. Retracing Thomas Telford’s footsteps, the building of the post road through Dyffryn Ogwen in Gwynedd, 1815

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s