Ciltwllan

Cyflwynwyd Cristionogaeth i Ddyffryn Ogwen yn gyntaf rhwng y 5ed a’r 7fed ganrif Oed Crist pan ddaeth nifer o genhadon o Ffrainc a Llydaw i sefydlu celloedd mynachaidd yng Ngwynedd, fel ag y gwnaethant mewn rhannau eraill o Gymru. Cofnododd William Williams yn ei lawysgrif am gyflwr Sir Gaernarfon yn 1808 mai brawd a chwaer, Sant Dygai a Santes Llechid, plant Ithel Hael o Lydaw, a sefydlodd y celloedd a ddatblygodd i fod yn briod eglwysi’r ddau blwyf yn Nyffryn Ogwen.

Mewn llawysgrif sy’n dyddio o 1575-6 cofnodir y sefydlwyd yr eglwys gynharaf Llandygái yn ‘Cae Meusyn Glasog’ a oedd hyd at ddau saethiad bwa o’r eglwys bresennol, ond heb nodi i ba gyfeiriad. Yn yr archwiliadau archeolegol a wnaed i’r gorllewin o bentref Llandygái yn 1966-7 darganfuwyd mynwent o fwy na 57 bedd wedi’u trefnu ar echel i’r gogledd o’r dwyrain i gyfateb â chodiad yr haul ar ŵyl y Pasg. Ychydig lathenni i’r de o’r fynwent yr oedd un bedd wedi’i amgáu mewn lloc arbennig. Yn arwyddocaol, mae’r holl safle yn cyfateb i nifer a archwiliwyd yng ngogledd Cymru sy’n dyddio i gyfnod y 5ed i’r 7fed ganrif. Yn yr enghraifft hon er hynny, ni cheir y dystiolaeth angenrheidiol i gysylltu adeilad y lloc neilltuedig â chell wreiddiol y mynach a roddodd ei enw i’r eglwys ym mhentref Llandygái. Mae’n anodd cadarnhau a oedd adeiladau arbennig yn ganolbwynt i addoli a chladdu Cristionogol yng Nghymru yn y Canol Oesoedd Cynnar, er bod tystiolaeth Llandygái yn awgrymu hynny.

Llandygai Eglwyd gynnar
Rhan o gynllun y fynwent a’r lloc gyda’r bedd canolog o’r Canol Oesoedd cynnar yn yr archwiliad archaeolegol yn Llandygái

Yn yr un modd mae tystiolaeth nid annhebyg yn awgrymu fod gan Eglwys Llanllechid hefyd ei safle cynharach. Mae ‘Capel Llechid’ ar dir Plas Uchaf mewn cae a enwir ‘Cae’r Betws’, er bod maint y cae hwn yn Arolwg Penrhyn 1768 yn 35 acer ac, i ychwanegu at y cymhlethdod, fod yno hefyd ddau gae arall sy’n dair acer yr un, a’r ddau yn dwyn yr enw Cae’r Betws Bach. Nodir fod y ‘capel’ wedi ei godi o gerrig o’r Gyrn a’u bod wedi’u hailddefnyddio i adeiladu nid yn unig yr eglwys gyntaf ond hefyd yr ail eglwys yn Llanllechid. Nodir ymhellach i’r cyplau o’r ‘capel’ gael eu defnyddio i adeiladu tŷ gwreiddiol Plas Uchaf a oedd erbyn 1866 meddir yn ysgubor i’r fferm.

Map Anne R Jones
Rhan o Fap Anne R. Jones o ardal Plas Uchaf

Cofnodir hefyd, mewn brawddeg hynod awgrymog gan Hugh Derfel, fod tywodfaen nadd ac esgyrn dynol hefyd wedi’u darganfod ar y safle. Cysylltiad pellach o ddiddordeb yw agosrwydd y safle at ‘Ffynnon Llechid’, lle’r oedd dŵr â rhinweddau iachusol ac, meddai Hugh Derfel mewn cyfeiriad coeglyd, y ‘byddai hen bobl Llanllechid yn arfer a galw am lymaid … pan dybient eu bod ar fin marw’, heb dderbyn efallai fod cysylltiad rhwng dŵr bywiol a’r Eglwys Fore a thraddodiadau paganaidd o gyfnodau llawer cynharach mewn cynhanes.

Nid y ddwy fam eglwys yw’r unig eglwysi cynnar yn Nyffryn Ogwen, oherwydd mae yma nifer o safleoedd eraill a gysylltir â sefydlu crefydd yn yr ardal. Mae o leiaf naw safle o’r math yn y ddau blwyf er mai mewn enw yn unig y mae hynny yn achos nifer ohonynt gan fod eu hadeiladau wedi eu chwalu. Nodweddir y safleoedd gan adeiladau hirsgwar oddeutu 14-16 medr (15-17 llath) eu hyd wrth 7-9 medr (8-10 llath) mewn lled, gyda muriau trwchus o gerrig bras sydd oddeutu hanner medr (2 droedfedd) mewn trwch. Mae safle Ciltwllan yn nodweddiadol ohonynt. Yno mae tri adeilad hirsgwar. Yn ôl traddodiad dynodir un yn safle’r eglwys, a’r trydydd, sydd oddeutu 30 llath i’r gogledd-orllewin o’r cyntaf yn dŷ’r offeiriad. Mae ffurf wreiddiol adeilad yr eglwys bellach yn annelwig, ond nodir ei safle gan lwyfan eang lle safai adeilad ar ffurf llythyren T gyda chôr yn ei ben deheuol.

Eglwys Llanerchyn)
Eglwys Llanerchyn

Mae tri adeilad hefyd ar safle eglwys Llanerchyn a leolir ar lan un o flaen-ffrydiau Afon y Llan i’r dwyrain o Chwarel Bryn Hafod y Wern (cyfeirnod grid Arolwg Ordnans SH 637690). Mae dau o’r adeiladau hyn yn gyflawn, adeiladau hirsgwar oddeutu 8 medr wrth 5.5 medr (9 wrth 6 llath) mewn maint. Mae’r trydydd, sef tŷ’r offeiriad, i’r de o’r afon yn fwy drylliedig ac wedi’i drosi yn gorlan. Mae safleoedd yr holl eglwysi cynnar ym mhlwyf Llandygái wedi’u dinistrio sef yr Hen Eglwys ger Ffynnon Bach ym Modfeurig; Eglwys Bryn y Byrddau, a safai ger Llyn Meurig ond a gladdwyd dan domennydd y chwarel; Eglwys Cororion, un o nifer o safleoedd ar lan y llyn; a Bryn Darlwyn a safai ychydig i’r gorllewin o safle Castell y Penrhyn. Mae dechreuad yr holl eglwysi hyn yn fater o gryn benbleth gan nad oes ffynonellau dogfennol na thystiolaeth archeolegol i gadarnhau eu cysylltiadau hanesyddol. Credir fod ganddynt gysylltiad ag offeiriadaeth cyfnod y Tywysogion yn y ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg. Ar ddiwedd y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd Abaty Aberconwy gan fynaich Urdd y Sistersaidd o Ystrad Fflur a dderbyniodd siarter gan Lywelyn Fawr. Cyn i Edward I symud y fynachlog i Faenan yn 1283 ystyrir fod cylchdaith wedi’i sefydlu drwy ucheldir Eryri a bod llwybr yr offeiriaid yn tarddu o Aberconwy drwy Garth Celyn yn Abergwyngregyn, i Lanerchyn ac ymlaen i Giltwllan, hyd nes cyrraedd Eglwys Nant Ffrancon a arferai fod ar dir Tŷ Gwyn. Wedi croesi Afon Ogwen ger Bryn yr Hwyaid a chyrchu ymlaen ar y gwastad hyd at Bont y Beudy Llwyd mae’r llwybr yn rhannu, un yn arwain i’r Benglog ac ymlaen i Gapel Curig a’r llall yn dringo’n serth hyd at safle’r Hafod. Yno mae’r llwybr eto yn rhannu yn ddau, un yn dringo i gyfeiriad Bwlch y Cywion a’r llall i gyfeiriad Y Garn.  Mae’n deg nodi nad oes sicrwydd y defnyddid y llwybrau hyn yn y Canol Oesoedd cynnar, ond mewn mannau mae rhannau o’r llwybrau hyn wedi’u dynodi â cherrig mawr, ac mae hyn yn arbennig o wir yn yr ardal rhwng Pont y Beudy Llwyd a‘r Hafod.

Mae’n anodd gwybod pryd yn union y peidiodd y gymuned ag addoli yn yr eglwysi cynnar a thrwy hynny dorri’r cysylltiad â Thywysogion Gwynedd, Abaty Aberconwy a’r ffydd Gatholig, ond mae’n debyg mai’r goresgyniad a achosodd y rhwyg.  Erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg yr oedd y ddwy fam eglwys, Llanllechid a Llandygái, yn rhan o drefn ffurfiol Eglwys Loegr a’u hymlyniad i frenhiniaeth y deyrnas ac nid oedd gofyn mwyach am wasanaeth Catholig yn eglwysi cynnar yr ucheldir.

Ffynonellau

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

  1. Hughes, H. L. North. 1924. The Old Curches of Snowdonia. Bangor

Anne R Jones. Gorffennaf 2008. Llwybr yr Offeiriaid. Llais Ogwan. t. 27.

Frances Lynch, Chris Musson. 2004.  A Prehistoric and Early Medieval complex at Llandygai, near Bangor, North Wales. Archaeologia Cambrensis. 150 (2001). tt. 17-142.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s