Ysgolion Sul

Mae dyled Cymru i’r Ysgol Sul fel cyfundrefn grefyddol ac addysgol yn anfesuradwy. Gellir honni  fod parhad yr iaith Gymraeg yn rhannol ddyledus i lwyddiant ysgubol yr ysgolion hyn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid ffenomen Gymreig mo ysgolion Sul yn wreiddiol. Gellir olrhain eu tras yn y lle cyntaf i’r Eidal yn yr unfed ganrif ar bymtheg cyn iddynt gael eu poblogeiddio yn Lloegr yn ystod y ddeunawfed ganrif. Thomas Charles (1755-1814) o’r Bala sylweddolodd addasrwydd yr Ysgol Sul fel cyfrwng i ddysgu hanfodion y ffydd Gristnogol i oedolion a phlant Cymru gan ddefnyddio’r Beibl fel prif ffynhonnell y dysgu.  Yn ystod cyfnod anterth y gyfundrefn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg datblygodd yr Ysgol Sul i fod yn un o’r grymoedd mwyaf dylanwadol ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Yn Nyffryn Ogwen cynhaliwyd Ysgolion Sul cyntaf yr ardal mewn tai unigolion  megis ym Mraich Tŷ Du yn Nant Ffrancon, Cae Gwigyn yn Nhal-y-bont a Bryn yr Odyn yn Nhregarth. Gyda chanoli ‘r sefydliadau enwadol mewn addoldai daeth yr Ysgol Sul yn rhan annatod o weithgaredd pob achos ac yng nghapel Jerusalem yr oedd yn rhan o sefydlu’r eglwys yn 1845. Yr oedd aelodau’r capel hefyd yn gofalu am Ysgol Sabothol Coed y Parc a gynhelid, yn ôl y traddodiad, yn nhai rhai o’r cymunwyr. Ystyrid fod yr ysgol hon ymhlith un o’r rhai cynharaf i’w sefydlu yn ardal trothwy’r chwarel.

Yr oedd gan eglwys Jerusalem gyfrifoldeb hefyd am yr Ysgol Sul a gynhelid yng Nghoetmor. Yn wreiddiol cychwynnwyd yr ysgol hon gan y gwahanol enwadau yn 1856 ond daeth Jerusalem yn llawn gyfrifol amdani o 1866 ymlaen pan adeiladwyd ysgoldy ar ei chyfer gerllaw rhes tai Bryntirion. Amcan pennaf yr ysgol oedd ‘cael gafael ar y rhai a esgeulusant bob moddion gras’ ac yr oedd yn llwyddo yn y gwaith drwy lafur aelodau Jerusalem yn cynnal ysgol Sul yn y prynhawn a moddion ychwanegol yn yr hwyr gydag ambell bregeth neu gyfarfod gweddi. Cyfeirir at waith arbennig Edward Edwards, Ogwen Teras ac at Hugh Williams, Bodffordd House fel arweinyddion.

Ysgoldy Twr
Ysgoldy y Twr – llun o archif Ifor Williams, Fferm Coetmor gynt, drwy ganiatâd.

Ychydig o fforddolion sy’n cerdded heibio i Ysgol y Tŵr heddiw sy’n sylweddoli rhan mor eithriadol bwysig a chwaraeodd ym mywyd crefyddol a chymdeithasol Bethesda yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan oedd bri a chenhadaeth yr Ysgolion Sul ar ei anterth. Heddiw, mae gwedd digon digalon ar yr adeilad a adwaenid hefyd fel Ysgol y Tŵr, a bellach caiff ei ddefnyddio fel storfa gan adeiladwr lleol.

Gellir mesur pwysigrwydd  a chyfraniad yr Ysgol Sul i addysg Gristnogol y gymuned yn yr ystadegau moel canlynol. Yn 1879 yr oedd y Methodistiaid Calfinaidd yn nosbarth Bethesda yn gyfrifol am ddwy ar bymtheg Ysgol Sul. Yn dysgu yn yr ysgolion hyn yr oedd 397 athro a 64 athrawes, oll yn rhoddi o’u gallu yn wirfoddol.  Roedd 2960 disgybl ac 1186 o wrandawyr ychwanegol. Roeddynt yn dysgu darllen ac ysgrifennu a chanu drwy gyfrwng y Gymraeg, tasg na allai ysgolion y wladwriaeth mo’i chyflawni gan mai Saesneg oedd iaith y dysgu yn y sefydliadau hyn. Yr Ysgol Sul hefyd oed magwrfa ddeallusol yr ardal lle dysgodd cenedlaethau o bobl y gallu i wrando, i ymresymu, i ddadlau ac i gyflwyno’r neges yn gyhoeddus yn goeth ac yn gryno.  Mewn ardal o ymrafael diwydiannol, megis Dyffryn Ogwen, yr oedd y sgiliau hyn o werth amhrisiadwy. Dyma oedd cyfraniad cwbl orchestol yr Ysgol Sul yn ei gyfnod ac un o’r pennaf resymau fod pentref Bethesda yn dal yn bentref Cymraeg ei iaith a Chymreig ei thraddodiadau hyd heddiw. Er gwaetha’r erydiad ar grefydd yn ystod y ganrif hon mae Ysgolion Sul capel Jerusalem a chapel Carmel yn Rachub yn parhau i greu gwyrthiau deallusol mae’n siŵr.

 

Ffynonellau

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynhodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos

Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dafydd Roberts, Cae’r Wern , Tregarth.

Advertisements

Bodfaeo

Dyma erthygl ddifyr arall gan un o’n cyfranwyr gwadd sef y Prifardd Ieuan Wyn.

Yn ei awdl ‘Cilmeri’, mae gan Gerallt Lloyd Owen gyfres o chwe englyn yn disgrifio ymdrech lew ond aflwyddiannus deunaw milwr i amddiffyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar Ragfyr 11eg, 1282 ger Llanfair-ym-Muallt ym Mhowys. Fel hyn y disgrifia’r bardd hwy: ‘Deunaw gŵr dienw gynt / Ym mreuddwyd Cymru oeddynt’.

Y deunaw gŵr hyn oedd gwarchodlu personol Llywelyn. Yn yr Oesoedd Canol, ‘teulu’ oedd yr enw ar osgordd filwrol, a ‘phenteulu’ oedd eu pennaeth. Byddent wedi eu dethol yn ofalus ac wedi’u hyfforddi’n drylwyr, a byddent yn barod i farw er mwyn amddiffyn eu tywysog. Lladdwyd y deunaw cyn i Llywelyn gael ei ladd.

Mae’r cyfeiriad at y deunaw yn awdl Gerallt Lloyd Owen yn seiliedig ar yr hyn sydd ym marwnad y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch a gyfansoddwyd pan laddwyd Llywelyn  – un o gerddi enwocaf ein llên. Yn y farwnad honno, mae’r bardd yn dweud bod ei Arglwydd (Arglwydd Eryri oedd un o deitlau Llywelyn) wedi bod yn llwyddiannus cyn i’r deunaw gael eu lladd. Mae’n defnyddio’r gair ‘llwydd’ er mwyn gwrthgyferbynnu gyrfa Llywelyn gyda’r aflwydd terfynol a ddaeth i’w ran: ‘Arglwydd llwydd cyn lladd y deunaw’.

Mewn rhan arall o’i farwnad fawr, wrth disgrifio’r modd y lladdwyd Llywelyn, mae’r bardd yn enwi Bodfaeo:

O glefyddawd trwm tramgwydd arnaw,

O gleddyfau hir yn ei ddiriaw,

O glwyf am fy rhwyf ysy’m rhwyfaw,

O glywed lludded llyw Bod Faeaw!

 

(Oherwydd cwymp ergyd drom â chleddyf arno,

Oherwydd cleddyfau hir yn ei orfodi,

Oherwydd clwyf ynghylch fy rheolwr sydd yn fy rheoli,

Oherwydd clywed [am] ludded llywodraethwr Bodfaeo!)

Yn nodiadau ei golygiad o’r gerdd, fel hyn y dywed Rhian M. Andrews am Fodfaeo: ‘Trefgordd ym mhlwyf Llanllechid yn y Cwmwd Uchaf (Cwmwd Arllechwedd Uchaf) yng Nghantref Arllechwedd… Safai un o lysoedd pwysig gerllaw yn Aber a dichon mai dull o gyfeirio at y llys yw enwi’r drefgordd… .’

Tybed a oedd rheswm arall dros enwi Bodfaeo a chyfeirio at Llywelyn fel ‘llyw Bodfaeo’? Gwyddom mai yn Aber (Abergarthcelyn oedd yr enw bryd hynny) yr oedd Llys Cwmwd Arllechwedd Uchaf, ond dengys y cyfeiriad hwn fod Bodfaeo yn lle pwysig o fewn y cwmwd. A oes cysylltiad rhwng Bodfaeo a gwarchodlu personol y tywysog, sef y ‘deunaw’? Er bod y tywysog yn treulio llawer o’i amser yn teithio o lys i lys, mae tystiolaeth sy’n awgrymu’n gryf mai Garth Celyn yn Aber oedd ei gartref teuluol. Onid rhesymol yw tybio y byddai aelodau ei warchodlu yn byw yng nghyffiniau Aber? Felly, ai milwyr dethol o blith gwŷr Bodfaeo oedd y deunaw?

Mewn fersiwn gwahanol o gerdd Gruffudd ab yr Ynad Coch mewn llawysgrif arall mae’r llinell yn darllen fel a ganlyn: ‘O glywed lludded llu Bod Faeo’.

Nid ‘llyw Bodfaeo’ ond ‘llu Bodfaeo’ sydd yma, gan gyfeirio at filwyr Llywelyn – at ei fyddin – ac yn fwy penodol, o bosib’, at ei warchodlu.

Mewn llythyr a anfonwyd at Edward 1af, brenin Lloegr, mae Roger Lestrange yn adrodd bod Llywelyn yn farw, ei fyddin wedi ei threchu a’i chwalu, a ‘holl flodau ei wŷr’ wedi eu lladd. Ai cyfeiriad at y deunaw – y gwarchodlu – yw blodau’r fyddin yma?

Beth bynnag yw’r gwir, erys dau ymholiad arall y dylid ceisio’u hateb, sef beth yw elfennau’r enw Bodfaeo, a ble’r oedd y drefgordd hon?

Edrychwn ar yr enw i ddechrau. Y ffurf Bot Vaeaw mewn Cymraeg Canol sydd gan Gruffudd ab yr Ynad Coch yn ei gerdd, ac ymddangosodd y ffurfiau Bodfaeo, Bodfaio a Bodfeio wedi hynny ynghyd â ffurfiau Seisnigedig, yn eu plith Bodvayo, Bodvaio a Bodvaeo. Wrth egluro mai ‘cartref’ yw ystyr bod, fel hyn y dywed yr Athro Ifor Williams: ‘Bod ar ddechrau llu o enwau yw preswyl-fod’. A diddorol yw sylw’r Athro Melville Richards: ‘Os dechreuwn gyda’r elfen bod (yr un â’r berfenw bod) fe gawn ar unwaith fod rhyw gymaint o ystyr crefyddol iddi mewn rhai cysylltiadau.’

Beth am ail elfen yr enw, faeo? Ymddengys mai hen enw personol Maeo ydyw yn dynodi perchnogaeth tir – ac mae i’w gael mewn mannau eraill megis Nant Ynys-feio a Mynydd Ynys-feio yn Nhreherbert ger Treorci, a Mynydd Meio yn Eglwysilan ger Pontypridd. Mae’n debygol bod Faeo wedi troi’n Feio yn yr enghreifftiau hyn hefyd.

Disgrifiad Geiriadur Prifysgol Cymru o ‘trefgordd’ yw: ‘Pentrefan, tref fechan neu bentref sy’n ffurfio rhan o blwyf neu faenor neu ran o un o’r rhain fel rhaniad tiriogaethol’. Felly, beth am leoliad Bodfaeo? Gwyddom i sicrwydd fod y drefgordd hon yr ochr ddwyreiniol i Afon Ogwen ac yn rhan o diriogaeth Cwmwd Arllechwedd Uchaf. Sylw’r Athro Kenneth H. Jackson yw: ‘Bod Faew is on the coast of Caernarvonshire’, a’r hyn sydd gan Huw Derfel Hughes yw ‘Bellach gadawn y Traeth (Traeth Lafan), a deuwn gam i fyny i hendref Llanllechid, cwr nesaf yr hwn i’r môr a elwid Bodfeio…’. Mae’r Athro A.D. Carr yn lleoli canol trefgordd Bodfaeo tua hanner ffordd rhwng pentref Llanllechid a phentref Llandygái, a dengys papurau’r Penrhyn fod iddi nifer o afaelion. Fel hyn y mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn diffinio ‘gafael’: ‘Daliad o dir etifeddol gan y gyfundrefn lwythol Gymreig yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml fel parseli o dir’. Mae Record of Caernarvon 1352 yn enwi wyth gafael o dan ‘Boduayo & Bogowolghy, ac mae cofnod ym mhapurau’r Penrhyn yn nodi fel a ganlyn: ‘The roll…contains the rents of the following “gafaelion” in the township of Bodfaeo’, ac mae’n rhestru chwe gafael mewn ffurfiau Seisnigedig: ‘Gavill Iarthur, Gavell Ior’ ap Kenthil, Gavell Kehelyn, Gavell Roppert, Gavell Ieva, Gavell Mad’ ap Eign’.

Bodfaeo
Cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Bodfaeo wedi’i leoli ar ochr chwith y map

Gan fod trefgordd Cororion (Creu-wryon) ar ochr orllewinol Afon Ogwen yn ymestyn i lawr hyd at Afon Menai, mae’n bosib’ iawn bod hyn yn wir hefyd am drefgordd Bodfaeo ar yr ochr ddwyreiniol. Diddorol yw sylwi bod rhôl renti Cochwillan yn 1622 yn nodi bod gan y drefgordd ei chored ei hun – ‘Cored Vod Vaio’ – ar Afon Menai er mwyn sicrhau cyflenwad cyson o bysgod. Gwyddom hefyd fod tir Cilfodan ar un adeg – ‘yn Nhref ddegwm Bodfaio’ yn ôl Hugh Derfel Hughes yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Er mwyn lleoli gafaelion a therfynau’r drefgordd, byddai’n rhaid gwneud ymchwil topograffegol, a hynny trwy fynd trwy weithredoedd a rholiau rhenti ystad y Penrhyn.

Yn wahanol i Gororion, nid yw Bodfaeo yn aros fel enw lle, boed fferm neu dŷ  neu glwstwr o dai. A oedd safle benodol o’r fath yn dwyn yr enw ar un adeg? Yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, mae Hugh Derfel Hughes yn cyfeirio at ‘W. Griffith o Fodfaio’. A yw hyn yn awgrymu bod i’r drefgordd ryw lun ar ganolfan?

I gloi, rhaid cyfeirio at y ddiweddar Annie Rowena Jones, Hen Barc, gwraig wybodus iawn yn naearyddiaeth, enwau lleoedd, natur a hanes Dyffryn Ogwen, a gyhoeddodd lyfryn diddorol, Lloffion o Hanes Plwyf Llanllechid. Treuliodd ei dyddiau cynnar ar fferm Llwynpenddu ar gwr pentref Llanllechid, a chlywais gan Rosemary, nith iddi, mai’r enw ar y fuches o wartheg duon Cymreig yno oedd Buches Bodfeio. Ychydig flynyddoedd yn ôl, pan adeiladwyd tŷ newydd ym mhen uchaf Lôn Newydd, Coetmor, rhoddwyd iddo’r enw Bodfeio, a hynny ar awgrym Annie Rowena Jones. Roedd hi’n amlwg am gadw’r enw’n fyw.

Ffynonellau:

Ifor Williams, Enwau Lleoedd, Gwasg y Brython, Lerpwl 1945

Melville Richards, Enwau Tir a Gwlad, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1998

Melville Richards, Welsh Administrative and Territorial Units, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1969

Gwefan Archif Melville Richards, Canolfan Ymchwil Enwau Lleoedd

Lloyd Jones, Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1928

A.D. Carr, ‘Rhaniadau Gweinyddol yr Oesoedd Canol’ yn T.M. Basset a B.L. Davies (gol.), Atlas Sir Gaernarfon, Cyngor Gwlad Gwynedd, Gwasg Gee, Dinbych 1976

Kenneth Hurlstone Jackson, A Celtic Miscellany: Translations from the Celtic Literatures, Routledge & Kegan Paul, Llundain 1951

Iolo Morganwg a William Owen Pughe (gol.), The Myvyrian archaeology of Wales: Volume 1, Poetry, Llundain 1801

Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd: Tywysog Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1986

Geiriadur Prifysgol Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 2002

Rhian M. Andrews, N.G. Costigan (Bosco), Christine James, Peredur I. Lynch, Catherine McKenna, Morfydd. E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.),  Gwaith Bleddyn Fardd ac Eraill, Cyfres Beirdd y Tywysogion VII, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1996

Gerallt Lloyd Owen, Cilmeri a cherddi eraill, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1991

Geraint Jenkins, Cyfraith Hywel, Gwasg Gomer, Llandysul 1970

Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, Bethesda 1866

Papurau Stad y Penrhyn, Archifau Prifysgol Bangor

Casgliad Ychwanegol Castell y Penrhyn, Rentals c1410-1949, Prifysgol Bangor 2011

Record of Caernarvon 1352, Archifau Prifysgol Bangor

Nadolig Llawen

Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda i holl ddarllenwyr gwefan Hanes Dyffryn Ogwen. Gobeithio eich bod wedi cael mwyniant yn darllen am hanes diddorol ein dyffryn yn 2017. Mae rhagor o nodiadau wedi’u paratoi ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae nifer o  gyfranwyr gwadd hefyd wedi danfon cyfraniadau ac felly bydd digon i’w ddarllen!

Gyda phob dymuniad da.

John a Lowri

Tomen Pantdreiniog

IMG
Llun panoramig o bentref Bethesda oddeutu ugeiniau y 19g,  un o’r ychydig luniau sy’n dangos tomenni  chwarel Pantdreiniog (brig chwith y darlun). Cerdyn post o gasgliad a thrwy garedigrwydd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Adeiladwyd tomennydd rwbel llechi chwarel Pantdreiniog yn dair gris anferth i dra-arglwyddiaethu yn fygythiol uwchlaw Stryd Fawr Bethesda. Ar ganol y llawr uchaf yr oedd bwlch go sylweddol yn agor fel math o ffenestr i olygfa odidog tua’r de a chrib y Carneddau. Ond nid ffenestr i geisio twtio tirlun Dyffryn Ogwen mo hon ond yn hytrach ymgais W. J. Parry, fel pennaf gyfalafwr blysiog pentref Bethesda, i wneud ei ffortiwn.

Yn 1892 benthycodd Parry £1,000 gan Fanc y National Provincial yn Llundain. Rhaid dyfalu paham y cafodd y fath fenthyciad oherwydd nid oes cofnod pendant o’r trefniant. Ar y pryd yr oedd gan Parry ddiddordeb mewn hybu dwy ddyfais a wnaethpwyd gan wŷr lleol ym Methesda. Y gyntaf oedd dyfais i agor a chau ffenestri ‘sash’ gan ŵr o’r enw William Hughes. Teitl aruchel y ddyfais oedd The Hughes’ Window Spring Patent, ac yn 1882 derbyniodd sylw rhyngwladol a thlws aur mewn arddangosfa ym Mharis. Yn 1892 ymunodd Parry mewn partneriaeth â Hughes i gynhyrchu’r Window Spring ac mae’n debygol mai ar gyfer y fenter hon y benthycodd yr arian gan y banc. Roedd yr ail ddyfais yn eiddo i ŵr lleol arall o’r enw J. T. Welch, watshmecar wrth ei alwedigaeth. Arbrofodd â dyfeisiadau i gywasgu llwch llechi dan bwysedd heidrolig enfawr i gynhyrchu cyfres o isgynhyrchion, rhai trymion megis brics, teils, paneli ffenestri a chledrau rheilffordd, a rhai ysgafnach megis teganau tsieni, llestri a photeli o bob llun. Cychwynnodd Welch ei arbrofion yn Chwarel Pantdreiniog oddeutu 1888, chwarel yr oedd gan Parry ddiddordeb proffesiynol ynddi gan mai ef oedd asiant Stad Cefnfaes. Nodir i Parry fenthyca swm o arian yn 1889 gan y Parch J. Foulkes, gweinidog gyda’r Annibynwyr yn Aberafan, ac mae’n eithaf tebygol mai benthyciad er hyrwyddo menter y llwch oedd hwn. Yn 1892 cofrestrodd Parry y ddyfais yn y Patent Office yn Llundain dan ei enw ef a Welch a cheisiodd sefydlu priodoldeb a phwysigrwydd y ddyfais ar raddfa ryngwladol. Yn y cyfamser, derbyniwyd ymholiadau gan lu mawr o ddiwydianwyr a oedd yn awyddus i  ddatblygu’r ddyfais ymhellach a gwrthodwyd cynnig o £4,000 gan un ymgeisydd a fynnai brynu’r patent gan y  dyfeiswyr.

Ysywaeth, wynebai’r ddyfais broblemau technegol dyrys na allai’r ddau entrepreneur lleol eu datrys heb  dderbyn cyfalaf sylweddol i archwilio’n wyddonol paham fod y cynhyrchion yn eithriadol frau dan bwysau eu defnydd ymarferol yn y maes. Peryglwyd y fenter a gwerthwyd y ddyfais i ŵr o Gaerdydd yn 1891 am y swm pitw o £800. Er hynny, mae’n ymddangos fod y patent yn dal ym meddiant Parry a chymaint ei ddiddordeb yn y broses fel y ceisiodd ailsefydlu’r dechneg i gynhyrchu briciau yn chwarel Pantdreiniog yn ystod degawdau cyntaf y ganrif ddiwethaf. Yn 1919 sefydlwyd y North  Wales Development Co Ltd gyda chyfalaf o £150, 000 i lansio’r cwmni  i greu amrywiol gynhyrchion o lwch y lechen ym Mhantdreiniog. Wrth gwrs W. J. Parry oedd un o brif gynrychiolwyr y sindicet ond, ysywaeth, trodd y fenter yn fethiant llwyr a daeth y cwmni i derfyn disymwth yn 1921.

Yr oedd Parry bellach yn ei henaint a bu farw yn 1927. Ond ei ddiddordeb ymarferol ef yn y ddyfais heidrolig a olygodd fod bwlch wedi ei agor yng ngris uchaf tomen lechi Pantdreiniog. A beth am y dyledion ariannol? Yn anffodus bu’r dyledion hyn yn faen tramgwydd enfawr i Parry drwy ei yrfa, ond pennod arall i’w hadrodd fyddai honno.

chwarel pantdreiniog
Chwarel Pantdreiniog – (chwith) safle y North  Wales Development Co Ltd yn y domen. (dde) tair gris tomen Pantdreiniog a’i hagosatrwydd at dai pentref Bethesda

Un nodyn bach amherthnasol i orffen. Mae’r holl luniau panoramig o bentref Bethesda wedi’u tynnu o ben tomen rwbel chwarel Pantdreiniog, llwyfan ddyrchafedig o’r radd flaenaf a fyddai wrth fodd pob ffotograffydd gwerth ei halan, ond does odid yr un llun wedi’i dynnu o’r domen ei hun i ddangos pa mor ormesol oedd ei chysgod dros yr holl gymuned.

Ffynonellau

Jean Lindsay  1974. A History of the North Wales Slate Industry. Newton Abbot.

John Ll. W. Williams . 2005. W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda: portread o Gyfrifydd, Masnachwr a Hapfasnachwr Cymreig yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 66, tt. 137-167.

Maes awyr Glanmôr Isaf

Ni chreithiwyd Dyffryn Ogwen gan safleoedd milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ond craith barhaol y gyflafan waedlyd yw’r gofeb ym Methesda sy’n nodi na ddychwelodd naw deg dau o fechgyn y fro yn ôl i’r dyffryn ar derfyn y rhyfel yn 1918. Ond eto ni ddihangodd y dyffryn yn llwyr rhag terfysg y rhyfel. Sefydlwyd ffatri yn y Bethesda United Club, sef Yr Aelwyd yn ddiweddarach, yn Nheras Penrhyn, ac yno yr oedd merched y pentref yn gwehyddu sanau i’w danfon i’r milwyr ar faes y gad ac ym mhlwyf Aber sefydlwyd ffatri i gynhyrchu margarine a sebon ar gyfer gofynion y rhyfel.

yr Aelwyd 1914
Ffatri gwneud hosanau yn yr Aelwyd , Teras Penrhyn, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn ogystal, lleolwyd safle o bwysigrwydd mawr yn amddiffyniad y wlad ar faes dewisol ar lannau’r Fenai yng nghwr gogleddol plwyf Llanllechid ar y terfyn â phlwyf Aber.

 

Yn 1917 pryderai awdurdodau’r llynges yn Llundain y gallai llongau tanfor y gelyn greu anhrefn i lynges Prydain ar arfordir Môn a Gogledd Cymru. I ateb y pryder sefydlwyd maes awyr yn Llangefni ar gyfer awyr longau, ond buan y sylweddolwyd y gellid gwella’r gwaith o ganfod drwy ddefnyddio awyrennau yn ogystal. Ym mis Tachwedd 1917 danfonwyd chwech awyren o Lundain i Fôn ond dim ond dwy lwyddodd i gyrraedd pen eu taith. Lladdwyd peilot un ohonynt wrth geisio glanio a diflannodd yr ail i ddyfroedd Traeth Lafan. Nid oedd y safle yn Llangefni yn ddigon da ar gyfer hedfan awyrennau a phenderfynwyd chwilio am safle mwy addas ar gyfer y gwaith. Penderfynwyd, drwy hawl gorfodaeth, greu maes awyr ar gaeau fferm Glanmôr Isaf gan ddefnyddio 50 acer o dir y fferm, yr holl ddaliadaeth yn ei chyfanrwydd fwy neu lai. Diwreiddiwyd y gwrychoedd gan greu maes ar ffurf llythyren T a chodwyd pedair sied i gadw’r awyrennau. Mae’n bosibl fod dwy redfa glanio ar y safle ond yr oedd yn rhaid osgoi pant pur sylweddol yn y tir wrth lanio. Cuddiwyd y tanwydd, cyfarpar i’r awyrennau a’r bomiau mewn ffosydd a gysgodwyd rhwng dwy goedlan gerllaw, a chartrefwyd y peilotiaid a’r staff mewn pebyll ar y maes. Sefydlwyd canolfan gyfathrebu drwy radio yn un o ysguboriau’r fferm. Agorwyd y maes awyr yn swyddogol ym mis Awst 1918 dan ofal yr RAF yn hytrach na’r Llynges a danfonwyd 18 awyren deHaviland i’r safle i gymryd lle yr hen awyrennau diwerth. Disgwylid i’r awyrennau hedfan gwyliadwriaeth dros gyfnod o awr a phumdeg munud ar y tro uwchlaw arfordir y gogledd. Ar y diwrnod cyn agor y maes awyr difrodwyd un awyren wrth lanio a lladdwyd y peilot a disgynnodd awyren arall yn ddisymwth o’r awyr i’r môr. Cafwyd nifer o ddamweiniau cyffelyb yn ystod cyfnod bodolaeth y safle gyda chanlyniadau angheuol i’r peilotiaid. Daeth defnyddioldeb y safle i ben ym mis Ionawr 1919 a chariwyd yr holl offer, y siediau a’r stôr i stesion Bangor i’w cludo ymaith. Adferwyd y tir at ddefnydd amaethyddol ym mis Mai 1919 ac ail-luniwyd terfynau’r caeau gyda ffensiau llechi yn hytrach na’r gwrychoedd. Y ffensiau hyn yw’r unig gofnod a welir heddiw ar gaeau Glanmôr Isaf o fodolaeth y maes awyr.

Yn ddiweddar, mae prosiect cenedlaethol sy’n ymchwilio i gyrchoedd ymosodol llongau tanfor oddi ar arfordir Cymru wedi cychwyn ar adnabod yr union fygythiad i lynges Prydain yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf a hynny cydweithrediad gyda Adran Eigioneg Prifysgol Bangor. Hyd yma mae’r astudiaeth wedi canfod hyd at 13 o safleoedd lle mae llongau tanfor yr Almaen a Phrydain yn gorwedd ar waelod y môr ym Mae Ceredigion ac arfordir Môn. Yn ychwanegol, canfuwyd y safle lle gorwedda un o longau hudo llynges Prydain. Llong a oedd yn edrych fel llong gargo ddiniwed oedd llong hudo ond fe gynhwysai gyfres o fagnelau cuddiedig. Serch hynny, ni ellir dweud ar hyn o bryd faint o’r suddiadau hyn y gellir eu priodoli i weithgareddau’r awyrennau a hedfanai o faes glanio Glanmôr Isaf. Mae hefyd stori ddiddorol am ymweliad dau ysbïwr tybiedig a arhosodd ym Mryn Eithin am gyfnod byr cyn i’r rhyfel dorri. Mae’n amlwg fod ymweliad y ddau, gŵr a gwraig ddigon cyffredin, wedi codi amheuaeth perchennog y tŷ, yn arbennig gan iddynt ymadael yn bur swta gan adael nifer o fapiau o’r ardal ar eu holau. Stori wneud efallai, ond un sy’n berffaith gredadwy o ystyried y cefndir er hynny.

Bron i gan mlynedd yn ddiweddarach mae’n anodd mesur llwyddiant y cynllun gwylio a diogelu’r arfordir o faes awyr Glanmôr Isaf. Fe’i sefydlwyd, fwy neu lai, ar derfyn y Rhyfel Byd cyntaf pan oedd y gyflafan ar y tir yn tynnu tua’i therfyn. Wynebodd y cynllun nifer o anawsterau gan gynnwys diffygion y maes awyr ei hun a phroblemau ychwanegol a achoswyd gan wyntoedd cryfion a glawogydd trwm. Yr oedd problemau gydag ansawdd yr awyrennau ar gwaith o’u hadnewyddu, ac nid oedd yn hawdd denu peilotiaid cymwys i’w hedfan. O ganlyniad, yr oedd nifer y damweiniau yn uchel. Er hynny, mae’n angenrheidiol gosod yr holl gynllun yn ei gyd-destun. Prin megis cychwyn oedd y cynlluniau i hedfan awyrennau gydag adenydd sefydlog yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 y llwyddodd Wilbur Wright i hedfan ei awyren Wright Flyer II dros bellter o dair milltir yn Dayton, Ohio. A dim ond yn 1909 y llwyddodd Louis Blériot i hedfan dros y Sianel o Ffrainc i Brydain gan ennill bet o £1000 am ei orchest. Rhwng 1900 a 1914 adeiladwyd 800 o awyrennau ym Mhrydain a’r oll ohonynt yn ddiffygiol hyd nes y cywirwyd y problemau gan Blériot. Sefydlodd yntau ffatri i adeiladu awyrennau ym Mhrydain yn 1917.

awyren W E Williams
Y ‘Bamboo Bird’, awyren W. E. Williams o Dyddyn Canol, Tregarth.

Yn yr un cyfnod yr oedd yr Athro W. E. Williams o Adran Peirianneg Drydanol Coleg y Brifysgol, Bangor, a brodor o Dyddyn Canol, Llanllechid, yn arbrofi â hedfan awyrennau y cynlluniodd ef (y Bamboo Bird) gan lwyddo i wneud hynny gyntaf ar Draeth Coch, Llanddona yn 1911. Gyda hyn mewn cof y dylid mesur llwyddiant maes awyr Glanmôr Isaf. Dim ond geiriau megis arwrol a herfeiddiol y gellir eu defnyddio felly i ddisgrifio’r peilotiaid dienw a diaddurn hynny a hedfanodd yr awyrennau hyn, ac a gollodd eu bywydau mewn rhai achosion, mewn cyfnod o ddatblygiad arloesol ym myd hedfan.

Ffynhonnell

Jane Kenney, Roland Flook, Anita Daimond, 2016. First World War Military Sites: Manufacturing and Research and development. Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Adroddiad Rhif 1302, Bangor.

Ffynonellau ychwanegol

Delve, K., 2007. The Military Airfields of Britain: Wales and West Midlands, The Crowood Press, Marlborough;

Owens, Alwyn, 2008. William Ellis Williams, Pioneer of Electrical Engineering at Bangor. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 69, 61-80.

Pratt, D. and Grant, M., 1998. Wings Across the Border Volume I, Bridge Books, Wrexham.

Sloan, R., 2001. Early Aviation in North Wales, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst (2nd edition);

Gwybodaeth ychwanegol gan Gwilym Rees  etc a xx  Pritchard

Ble roedd Capel yr Achub?

Dyma gyfraniad gan un o’n cyfranwyr gwadd sef Lynda Pritchard, Rachub.

BLE ROEDD CAPEL YR ACHUB?

Dyma ddirgelwch sydd wedi llethu llawer yn yr ardal ers tro erbyn hyn. Un o’r dirgelion yw cysylltiad y Capel gyda’r pentref, wrth i ni holi ai’r  Capel a ddaeth gyntaf ynteu a enwyd pentref Rachub ar ôl y Capel? Bu union leoliad y Capel hefyd yn ddirgelwch. Erbyn hyn daeth tystiolaeth o’i leoliad, sef ar dir yng nghefn Ffordd Llanllechid ac ar safle’r cyn Ganolfan Gymdeithasol.

Mewn dwy gyfrol wahanol yn ymwneud a’r Methodistiaid gwelwn fwy o hanes yr Achos. Yn y cyntaf yn, ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID YM MHLWYFYDD LLANLLECHID A LLANDEGAI’, gan R.O. (Richard Owen) mae’n dweud fel hyn:

‘…ar y tir hwn yr adeiladwyd y Capel Cyntaf ym Mhlwyf Llanllechid, a galwyd ef, Capel yr Achub, am mai yng nghymdogaeth yr Achub uchaf oedd yn sefyll. Cymerodd hyn le yn y flwyddyn 1793…Ynglŷn â’r capel adeiladwyd Tŷ Capel, a llwyddwyd i gael yr hen bregethwr Thomas Hughes, Mochdre, yno i fyw, yr hyn a fu yn gaffaeliad mawr i’r lle’.

Yn y gyfrol ‘HANES DECHREUAD A CHYNNYDD Y METHODISTIAID CALFINAIDD YN LLANLLECHID, SIR GAERNARFON’, gan EDWARD JONES, BANGOR (Evan Williams, Argraphydd llyfrwymydd, Market Place) 1889 cawn gadarnhad o’r wybodaeth:

‘Adeiladwyd y Capel Cyntaf yn y gymdogaeth, yr hwn a elwid “Capel Rachub”, gyda thŷ ac ystabl wrth ei dalcen, yn y flwyddyn 1793’.

O astudio cyfrol Richard Owen fe gawn ateb reit bendant i’r cwestiwn ai’r capel ynteu’r pentref ddaeth gyntaf? Dywed Richard Owen ei fod wedi enwi yn Capel yr Achub am mai yng nghymdogaeth Achub Uchaf yr oedd yn sefyll. Cytunai Edward Jones a hyn:

‘cafodd addewid am ddarn o dir cyfleus mewn lle o’r enw Rachub Uchaf (gelwid ef yn “Rachub Uchaf” i’w wahaniaethu oddi wrth llanerch arall ym mhentref Llanllechid a elwid “Rachub Isaf”)’. Mae’n glir felly mai’r enw Rachub neu Achub Uchaf a ddaeth yn gyntaf ac fel canlyniad i hyn enwyd y Capel yn ôl y man lle’r adeiladwyd.

lleoliad capel yr achub
Mae lleoliad y capel mewn coch

Cafwyd prydles ar y tir oddi wrth Evan Hughes, Brynllwyd, Llanidan, Môn am, “bum swllt y flwyddyn o Ardreth neu Ground Rent. Hyd y brydles oedd trigain mlynedd yn dechreu ar Tachwedd 12fed, 1795. Roedd y tir yn mesur 30 llath wrth 25 llath.” Llofnodwyd y brydles gan y Parch Thomas Charles, Y Bala, John Williams, (gof), a Robert Williams. Cremlyn (Wheelwright) ymysg eraill.

DRWGDEIMLAD

Achosodd adeiladu’r capel gryn ddrwgdeimlad yn lleol yn enwedig ymysg yr aelodau eglwysig, a oedd yn gorfod pasio’r adeilad ar eu ffordd i addoli yn Eglwys Llanllechid.  Mae hanes i un hen wreigan o’r enw Jane Williams, Tyddyndy, fod â chymaint o atgasedd tuag at yr adeilad nes peri iddi ddweud ei bod yn gobeithio y câi ei chladdu cyn agor y capel. Byddai gweld a chlywed pobl, (y pennau crynion fel y’u gelwid), yn mynd yno ac yn addoli yn achosi gymaint o loes iddi. Yn rhyfeddol, fel y dengys hanes, fe gafodd ei dymuniad. Agorwyd y Capel ar Ragfyr 26, 1794, yr un diwrnod ag angladd Jane Williams.

MYND  O NERTH I NERTH

Ffynnodd yr achos yng Nghapel yr Achub a bu addoli cyson yno am 23 o flynyddoedd. Erbyn 1816 roedd y capel yn rhy fach a phenderfynodd y Methodistiaid godi capel newydd yng Ngharneddi,  gan fod nifer o’r aelodau yn dod o’r cyffiniau yna. Nodir fod 80 o aelodau Capel yr Achub wedi symud i Garneddi – rhyfeddol o gofio maint Capel yr Achub sef naw llath wrth chwe llath. Cadwyd yr adeilad fel man addoli ac Ysgol Sul am nifer o flynyddoedd wedi hyn. Dengys cyfrifiad 1841 bod y safle wedi ei droi yn dri thŷ annedd. annedd. Cadarnheir y ffaith yma gan Edward Jones yn 1889 wrth iddo nodi:

“Y mae yr Hen Gapel yn aros hyd y dydd hwn ond ei fod wedi ei droi yn dai annedd ys(sic) llawer blwyddyn.” Nodir mai enw ar y stryd fechan o dri thŷ oedd Hen Gapel yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 mae’r enw wedi diflannu ac er bod yr un tri theulu yn byw yn y tai yma fe’i cyfrifwyd hwy fel rhan o Rachub yn unig. Does dim sôn am stryd Hen Gapel wedyn er bod tai yn parhau ar ôl 1851.

Y tu ôl i’r Capel adeiladwyd Ysgol Frytanaidd a thŷ gan y Methodistiaid yn 1853 ar dir a roddwyd yn rhad ac am ddim gan Mrs Margaret Jones Plasypistyll. Yn ogystal â chodi’r adeilad bu’r Methodistiaid yn cyfrannu swm o arian tuag at gostau rhedeg yr ysgol:

“...adeiladwyd Ysgoldy a thy, y rhai a gostiodd y swm o £370. Yn ychwanegol ar y draul o wneud yr adeilad, telid yn flynyddol am beth amser gan y gynulleidfa Fethodistaidd tua £30 ar ddwyn yr ysgol ymlaen, ac ni chafwyd erioed gynhorthwy arianol at gynal yr Ysgol gan yr enwadau Ymneilltuol eraill yn y gymdogaeth. Mae’n deilwng o sylw for yr ysgol hon yn parhau yn flodeuog a llwyddiannus hyd heddiw.  Gan mai eiddo y Methodistiaid oedd yr Ysgoldy Brytanaidd yn ogystal a’r Capel [yn Llanllechid], fe welir fod y draul o adeiladu yr Ysgoldy  wedi ei roddi ar ddyled y Capel, ac felly fod dyled y naill a ‘r llall yn cael eu talu o’r un drysorfa.”

Bu’r adeilad ar ddefnydd fel ysgol am y can mlynedd nesaf, hyd nes i  Ysgol Llanllechid gael ei hadeiladu ar dir ger Maes Bleddyn. Parhaodd yr hen ysgol i fod o ddefnydd cyson i’r ardalwyr fel Canolfan Gymdeithasol lle cynhelid nifer o weithgareddau  am 63 o flynyddoedd wedi i’r ysgol orffen yno. Yn 2016 daeth  ei dyddiau hithau, fel Capel yr Achub i ben.

lleoliad dau
Gwelir safle Capel yr Achub ychydig i gefn  Ffordd Llanllechid.

Plasty Canoloesol y Coetmor

Llun J. T Parry o Goetmor
Llun J. T. Parry o Blasty Coetmor

Yn y Canol Oesoedd prif sefydliad bonheddig Dyffryn Ogwen, oddigerth Plas Penrhyn a Chochwillan, oedd Coetmor, cartref hen deulu pendefigaidd y gellir olrhain ei dras yn ôl i’r bymthegfed ganrif ac, yn ôl traddodiad, i gyfnod cynharach yn y drydedd ganrif ar ddeg drwy deulu a disgynyddion Ednyfed Fychan. Chwaraeodd aelodau’r teulu ran flaenllaw mewn gwleidyddiaeth leol yn ystod y Canol Oesoedd yng Ngwynedd, ac ar brydiau mae cyfeiriadau atynt yn ymgymryd â swyddogaethau yn Lloegr. Cofnodir, er enghraifft, fod Madog Coetmor yn brwydro ar ran Rhisiart III ym mrwydr Bosworth yn 1485, y brenin y cafwyd hyd i’w fedd di-nod ar ddamwain o dan faes parcio dinesig yng Nghaerlŷr yn ddiweddar. Yng nghyfnod y Rhyfeloedd Cartref, Robert un o feibion y teulu oedd ysgrifennydd Dug Warwick a phennaeth y llynges seneddol yn 1642. Erbyn canol y ddeunawfed ganrif yr oedd ffawd y teulu ar y goriwaered. Priododd Ann, aeres y Coetmor, i mewn i deulu Puwiaid y Creuddyn ac mae’n debyg i’r teulu fynd i ddyledion mawr. James, mab o’r briodas hon, a hen lanc di-briod, oedd yr olaf o’r teulu i fyw yng Nghoetmor, cymeriad mewnblyg a phur anghyffredin yn ôl pob sôn, er iddo fod yn Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1776. Daeth yr olyniaeth i ben gyda James. Yn 1797, yn dilyn storm enbyd, gwnaethpwyd difrod mawr i’r plasty a symudodd James i fyw at ei chwaer ym Miwmares. Ni ddychwelodd i Goetmor a bu farw yn 1800.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Map 1855 o Coetmor

Erbyn 1866, yr oedd y tŷ yn adfail a rhan o’r adeilad wedi disgyn er fod un teulu tlawd yn dal i lechu ynddo. Meddai Hugh Derfel Hughes wrth ddisgrifio’r  tŷ yn 1866 ‘…yn lle odlau beirdd, a llais telynorion, a chrythwyr; nid oes yno heddyw ond aderyn y to, y cawci a’r ddallhuan, yn meddianu y lle’.

 

 

Cofnodwyd i’r tŷ gael ei adeiladu mewn tri chyfnod, a’r olaf yn dyddio i gyfnod Elisabeth I. Tynnwyd llun o’r plasty gan yr artist lleol J.T. Parry, ac er bod rhai nodweddion o ddychymyg yr artist yn y darlun mae’n cyfateb i’r cynllun a welir mewn mapiau cynnar o’r ardal. Darluniodd Parry y plasty fel adeilad deulawr mawreddog, gyda thyrau caerog y naill ochr i’r brif fynedfa. Rhoddodd sylw manwl i gynllun y porth gyda’i fwa gosgeiddig a’i risiau urddasol, ac mae’r darlun yn nodi ffurf y saith ffenestr gan gynnwys lleoliad y ffenestr gron uwchlaw’r drws. Chwalwyd yr hen blasty yn 1870 ac fe adeiladwyd fferm bresennol Coetmor ar y safle.

Ctnllun Coetmor 18551875
Cynllun 1855 ar y chwith a’r cynllun ynghyd â’r adeiladau presennol ar y dde. Diolch i Ymddiriedolaeth Archaeolego Gwynedd. 

Yr oedd lleoliad yr hen blasty yn eithriadol agos i gefn tŷ’r fferm, ffaith sy’n egluro paham fod gardd mor eang o flaen y tŷ a ddim yn y cefn. Yn ddiweddar gwnaethpwyd archwiliad geoffisegol gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd o ardal cefn y ffermdy yn y gobaith o ddarganfod seiliau’r hen blasty, ond, er mawr siom, aflwyddiannus fu’r astudiaeth oherwydd bod cymaint o sbwriel a darnau o haearn sgrap yn cymysgu’r data a gofnodwyd. Ond mae’r seiliau yno bid sicr ac efallai y gellir chwilio amdanynt eto rhyw ddydd.

Ffynonellau 

J.Ll.W.Williams a Davis A.Jenkins, 2010  Ffos Coetmor: ffos ddŵr gynharaf Dyffryn Ogwen. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 71, 10-28.

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Cytiau Gwyddelod Allt Goch

Map Eleias Owen
Map Elias Owen o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen  a gyhoeddwyd yn 1866

Mae paham y cyfeirir at safleoedd tai o Oes Yr Haearn fel ‘Cytiau Gwyddelod’ yn ddirgelwch na ellir mo’i egluro. Heddiw mae archeolegwyr yn dotio wrth geisio dosbarthu’r safleoedd hyn i wahanol gategorïau, ond heb sylweddoli, efallai, mai ysgolfeistr lleol o Ddyffryn Ogwen oedd un o’r rhai cyntaf i geisio gwneud hynny. Yn 1866 ysgrifennodd Elias Owen ddwy erthygl yn cofnodi henebion yr ardal. Rhannodd y cytiau i dair adran  sef tai crwn unigol, tai mewn cylch amddiffynnol a llociau yn cynnwys casgliad o dai yn agor i iard. Fel y ceisiodd Owen ddangos mae ffurf yr anheddau yn newid o rai agored i rai wedi eu gwarchod, gyda maint a ffurf y lloc yn amrywio o gylch i sgwâr. Mae’n amlwg hefyd fod sawl pwrpas i’r safleoedd: roedd rhai yn dai unigol ac roedd gan eraill swyddogaeth mwy arbenigol lle roedd pwysigrwydd y lloc gyfwerth â’r annedd. Mae ffurf yr uned hefyd yn newid gydag amser, gyda rhai o’r ffurfiau syml yn perthyn i gyfnodau cynharach na’r llociau cymhleth megis y ai ar ffurf sgwâr. Ffaith arall berthnasol yw fod llawer o’r safleoedd wedi eu cysylltu â chaeau bychan, oddeutu acer neu lai mewn maint, y cyfeirir atynt fel ‘caeau Celtaidd’, enw sydd yr un mor gamarweiniol â ‘Cytiau’r Gwyddelod’, gan fod llawer ohonynt wedi eu sefydlu mewn cyfnodau cynhanes cynharach.

New Picture (12)
Llun awyr o annedd Rhiw Goch.  Delwedd drwy ganiatâd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Aberystwyth,  gyda diolch

Mae archwiliadau diweddar yn cadarnhau fod yr anheddau wedi datblygu dros gyfnod hir o amser o gychwyn yr Oes Haearn oddeutu 600 CC hyd at gyfnod y goresgyniad Rhufeinig yn y ganrif gyntaf OC, ond hanfod pwysicaf y safleoedd hyn yw iddynt ffurfio cynsail economi amaethyddol Prydain Geltaidd gyfan. Mae nifer sylweddol o’r safleoedd hyn i’w gweld yn Nyffryn Ogwen yn arbennig felly ar waun fawr Llanllechid lle mae nifer o ffurfiau cytiau a chaeau wedi eu diogelu. Ar Riw Goch, ar lwyfan dros y ffordd i Wern Bach, mae cylch lled grwn yn amgáu clwstwr bychan o dai hirgrwn gyda’r cwt mwyaf sylweddol yn mesur 30 x 20 troedfedd.

New Picture (11)
Map o safleoedd archaeolegol Dyffryn Ogwen yn 2013

Ar Foel Faban mae un o’r enghreifftiau gorau yng Nghymru o ddau dŷ, tyddynnod cynhanes bid sicr, sy’n gysylltiedig â chaeau bychan â phorfa amgaeedig sy’n dringo hyd lethr y de o’r mynydd, ac mae grŵp arall nodedig i’w gweld wrth afonig fechan yng Nghwm Caseg. Ger Talysarn mae’r dolydd hirion, cyfres o derasau sy’n ffurf arall ar gae cynhanes, wedi eu cysylltu â safle amgaeedig Coed Uchaf sydd bellach wedi ei chuddio dan eithin. Mae olion y safleoedd hyn wedi eu diogelu ar dir ffiniol y gweunydd ond ar lawr gwlad maent wedi diflannu. Dywedir er enghraifft, fod o leiaf ddeg tŷ wedi eu chwalu yng Nghiltwllan, tra bo hyd at ddeunaw annedd ym Mharc y Gelli, Tregarth ond heddiw dim ond unarddeg sy’n aros. Heddiw, gellir gwerthfawrogi gwaith Elias Owen yn gymaint mwy oherwydd iddo gofnodi lleoliadau  ’Cytiau Gwyddelod’ yn ystod cyfnod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg cyn i nifer gael eu difrodi a’u chwalu am byth.

Ffynonellau

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

E. Owen, 1866, Arvona Antiqua – ancient dwellings, or cyttiau, near. Archaeologia Cambrensis vol XII (3rd series), tt.215-228, map facing t. 228.

J. Ll. W. Williams; Jane Kenney 2013 Prehistoric sites in Llanllechid and Llandygai in northern Gwynedd – a contribution using antiquarian and place name studies. Archaeoleg yng Nghymru/Archaeology in Wales. 52, tt. 101-112.

ADEILADAU RHESTREDIG DALGYLCH Dyffryn Ogwen

Dyma erthygl arall gan gyfranwr gwadd, sef Andre Lomozik sy’n trafod adeiladau rhestredig dalgylch plwyfi Llanllechid a Llandygái

Os ewch chi ar wefan Cyngor Gwynedd fe welwch fod tua 2,400 o safleoedd wedi eu cynnwys ar Restr Treftadaeth y sir. Gellir eu rhannu i ddwy adran – adeiladau sydd ar restr (listed buildings) oherwydd eu bod mewn cyflwr cyflawn neu weddol gyflawn, a chofadeiliau mwy bregus eu cyflwr megis gwrthgloddiau a nodweddion archaeolegol brau sydd ar gofrestr gwarchod (scheduled monuments). O’r nifer yng Ngwynedd mae tua 250 wedi eu lleoli yn nalgylch Dyffryn Ogwen. Mae’r gofrestr gwarchod yn cynnwys 26 safle ym mhlwyfi Llandygái a Llanllechid; cynnwys y rhestr adeiladau 39 uned ym Methesda, 66 ym mhlwyf Llanllechid a 157 yn Llandygái. Er mwyn cael eu cynnwys ar Restr Treftadaeth ystyrir fod gan yr holl safleoedd eu pwysigrwydd yn hanes yr ardal yn ogystal â hanes y genedl gyda’r bwriad y gellir eu gwarchod drwy gyfraith i’w gwerthfawrogi gan genedlaethau i’r dyfodol.

Mae hanes gwarchod ein treftadaeth yn cychwyn yn 1882 pan gyflwynwyd Deddf Gwarchod Henebion Hynafol, y gyntaf o’i bath ym Mhrydain. Yng Nghymru, Deddf Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, sydd heddiw yn cynnig fframwaith deddfwriaethol i warchod ein safleoedd hanesyddol.

Mae mwyafrif safleoedd archaeolegol ar y rhestr gwarchod yn cynnwys y prif gaerau o Oes yr Haearn (700CC-150CC) – Pendinas, Tŷ’n y Caeau a Phen y Gaer, Carneddi – a safleoedd tai crynion o gyfnod 250CC- 150AD yn Parc Gelli, Coed Uchaf, Rhiw Goch, Ffridd Corbri, Moel Faban a Chwm Caseg. Mae cromlech ddrylliedig Fron Deg (circa 3,000CC) hefyd ar y rhestr, yn ogystal â’r ddwy hengor (henge) o gyfnod y Neolithig, circa 2500 CC, sydd wedi eu gorchuddio gan rai o adeiladau Parc Busnes Llandygái.

Dosberthir safleoedd ar y rhestr adeiladau i dri chategori yn ôl graddfa sy’n dangos eu pwysigrwydd cymharol.

I – Adeiladau o ddiddordeb eithriadol, yn genedlaethol fel arfer

II* – Adeiladau arbennig o bwysig, gyda mwy na diddordeb arbennig

II – Adeiladau o ddiddordeb arbennig, sy’n haeddu pob ymdrech i’w cadw.

New Picture (1)Ar restr Dyffryn Ogwen cynhwyswyd cynrychiolaeth ddiddorol sy’n amrywio o’r mwyaf mawreddog i’r eithaf dinod, gan gynnwys yr unigryw yn ogystal â’r annisgwyl.

Mae dau adeilad o bwys sydd o ddiddordeb  cenedlaethol wedi eu rhestru gyda graddfa I, sef neuadd ganol oesoedd Cochwillan, ac Eglwys Unedig Jerusalem. Adeiladwyd New PictureJerusalem yn y flwyddyn 1842-3 i gynllun gan Thomas Evans o Fangor ar gost o tua £3,400 ac yna adnewyddwyd yr adeilad tua 1872-5 ar gost o £1,778 gan Richard Davies o Gaernarfon. Prynwyd organ o neuadd dref Huddersfield yn 1903. Ac mae lle i 980 eistedd yn y capel. Rhestrwyd yr adeilad yn 24/5/1997.

 

Grand Lodge Castell Penrhyn 1819 – 1820 gradd II*

New Picture (2)Adeiladwyd y Grand Lodge fel rhan o’r wal terfyn o amgylch parc y Penrhyn, dan oruchwyliaeth William Baxter, goruchwyliwr gwaith i Stad y Penrhyn. Dechreuwyd ar y gwaith yn 1819 ac aeth ymlaen i’r 20au. Awgrymwyd mai yr un gweithwyr a wnaeth adeiladu tŵr Marquis, yn Sir Fôn, a fu’n gyfrifol am y gwaith yma hefyd. Rhestrwyd y Grande Lodge am y tro cyntaf yn 3/3/1996. Mae nifer fawr o dai pentref Llandygái wedi eu rhestru yn ogystal, ynghyd â’r eglwys, a’r wal terfyn o’u hamgylch. Yn y fynwent mae bedd arbennig sef bedd Benjamin Wyatt. New Picture (3)Bu ef yn brif swyddog i Stad y Penrhyn am dros 30 mlynedd. Mae pedwar o’i blant wedi eu coffau ar y garreg bedd  hefyd. Mary, yn 20 oed, Arthur, a fu farw ym Mengal yn 28 oed, Charlotte, yn 41 oed, a James, a fu farw yn 87 oed. Mae gwraig Benjamin, sef Sarah yn gorwedd yma hefyd, bu hi farw yn 96 oed. Rhestrwyd y bedd yma gyda graddfa II*.

 

Wedi ei osod yn wal y pentref, New Picture (4)mae carreg filltir anarferol i’w weld gyda llun dwy law yn dangos y ffordd i’r teithiwr. Dangosir y pellter i Fangor neu Aber a Chonwy.

Wrth anelu i gyfeiriad Conwy ac ychydig cyn cyrraedd Pont Talybont dros afon Ogwen fe welir cafn dŵr ar ochr chwith y ffordd.   New Picture (5)

 

Adeiladwyd y cafn o garreg galch Sir Fôn, ar anogaeth George Hay Dawkins-Pennant ac agorwyd hwn yn swyddogol ar yr 17/2/1834.

 

 

New Picture (6)Ym mhentref Talybont mae Capel Bethlehem wedi ei restru yn gradd II.  Bu Edward Stephen, (Tanymarian) pregethwr, bardd, darlithydd, llenor a cherddor yn bugeilio yno cyn symud yn weinidog i  Gapel Carmel  Llanllechid yn 1856 ac aros yno hyd at ei farwolaeth yn 1885.

Mae llawer mwy o safleoedd cadwriaethol i’w gweld ar hyd y dyffryn gan gynnwys sawl pont, tair traphont, tri thŷ tafarn (Y Douglas, Victoria, Pen y Brenin) cofeb y milwyr, Tŷ’n y Tŵr- tŷ John Iorc a godwyd tua 1450 – 1500, ffermdy Abercaseg, rhes tai Caerberllan, tri chapel (Jerusalem, Bethesda, Bethania), tair eglwys (Glanogwen, Llanllechid a ‘r Gelli) a sawl fferm, cwt mochyn a phileri llechi megis ar fferm Cochwillan.

New Picture (7) A beth am ddetholion yr annisgwyl a’r unigryw? Oddi allan i Eglwys Llanllechid, gwelir deial haul a naddwyd o lechen las, chwarel Cae Braich y Cafn (Penrhyn) sy’n ddyddiedig i 1795.  A dyma dri enghraifft arall o’r annisgwyl. Yn gyntaf, corn awyru twnnel Llandygái ar Reilffordd Llundain i Gaergybi a adeiladwyd yn 1844. Agorwyd y lein yn 1848, ac fe gymerwyd y lein trosodd gan y London & North Western Railway Co yn 1859. Yn ail, carreg filltir ar ffordd yr A5 o Lundain i Gaergybi,  yn wreiddiol gosodwyd y cerrig yma o un ochr i’r lon i’r llall bob pum milltir. Ac yn olaf, Ciosg Ffon K6 wedi ei wneud i safon cynllun Giles Gilbert Scott. Cyflwynwyd gan y Swyddfa Frenhinol yn 1936. Mae’r enghraifft yma yn dyddio o deyrnasiad Siôr VI  ac mae wedi ei leoli yn sgwâr Llanllechid.

 

 

Nant Ffrancon

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Nant y Benglog a Llyn Ogwen, Llyn Idwal a Chwm a Llyn Clyd

Ymwelodd Charles Darwin (1809-1882) â Chwm Idwal yn 1831 fel myfyriwr o Brifysgol Caergrawnt yn cynorthwyo ei athro, y daearegwr Adam Sedgwick i astudio creigiau Eryri fel y trafodwyd mewn erthygl flaenorol am Gwm Idwal. Yn dilyn ei ymweliad cerddodd ar draws mynyddoedd Eryri gan gychwyn o Nant Ffrancon i Gapel Curig ac ymlaen i Ffestiniog gan orffen yn agos at y Bermo, taith a gymerodd ddeuddydd i’w chyflawni. Astudiodd nifer o greigiau perthnasol ar y daith ac yr oedd yn ymwybodol iawn o dirlun Eryri ond ni ddeallai’r prosesau a’i lluniodd.

Yn union wedi dychwelyd i’w gartref yn yr Amwythig gwahoddwyd ef i ymuno ag ymgyrch ymchwil enwog y Beagle i astudio byd natur ar Ynysoedd y Galápagos oddi ar arfordir Ecwador yn Ne America. Hwyliodd y Beagle ym mis Tachwedd 1831 a Darwin ar ei bwrdd. Erbyn mis Mehefin y flwyddyn ganlynol yr oeddynt yn archwilio arfordir Tierra del Fuego ac mae’n ysgrifennu: ‘ I was astonished when I first saw a range, only from 3000 to 4000 feet in height…with every valley filled with streams of ice descending to the sea coast. Almost every arm of the sea, which penetrates into the interior higher chain. On the coast for 650 miles northward, is terminated by tremendous and astonishing glaciers’. Mae’n amlwg i’r golygfeydd wneud argraff ddofn arno, yn enwedig pan syrthiai talpiau anferth o rew i’r môr gan greu tonnau peryglus eu maint. Bum mlynedd cyn ei farwolaeth ysgrifennodd Darwin ei hunangofiant ac mae’n cyfeirio at ei brofiad gyda Sedgwick yng Nghwm Idwal gan nodi: ‘We spent many hours in Cwm Idwal, examining all the rocks with great care… but neither of us saw a trace of the wonderful glacial phenomena all around us; we did not notice the plainly scored rocks, the perched boulders, the lateral and terminal moraines.Yet these phenomena are so conspicuous that as I declared ….a house burned down by fire did not tell its story more plainly than did this valley’. Nid Darwin oedd y cyntaf i sefydlu’r ddamcaniaeth fod gan rewlifoedd rymoedd erydu a fyddai’n newid y tirlun yn gyfan gwbl. Gwyddonwyr o’r Swistir a Norwy piau’r clod am hynny er i’w dadleuon dderbyn lawn cymaint o anghred a chroes ymresymu yn ystod yr un cyfnod ag a wnaeth damcaniaethau Darwin am esblygiad a detholiad natur.

Mae mynyddoedd Eryri yn ddrych o holl allu nerthol y rhew i drawsnewid y tirlun. Mae Cwm Idwal yn enghraifft berffaith o gwm a gafniwyd o’r mynydd, a Nant Ffrancon yn ddyffryn a ddyfnhawyd ac a ledwyd gyda rhes o ddyffrynnoedd crog – Cwm Cywion, Cwm Coch, Cwm Bual, Cwm Perfedd, Cwm Graianog a Chwm Ceunant – yn bwydo rhew o ucheldir y gorllewin. Wrth i rew y rhewlif doddi credir bod llynnoedd o ddŵr tawdd wedi gorlifo i greu nodweddion megis Bwlch Molchi a Thwll Pant Hiriol yn yr ardal. Ffenomenon ddiweddar oedd yr Oes yr Iâ hwn yng nghalendr datblygiadau daearegol y byd ac fe ddaeth i’w derfyn mor ddiweddar â deuddeg mil o flynyddoedd yn ôl. O ganlyniad mae’r tirlun rhewlifol yn un ffres ac arwynebol ddigyfnewid. Wrth i’r byd gynhesu yn raddol yn dilyn diflaniad y rhew digwyddodd cyfres o gyfnewidiadau y gellir eu cofnodi o’r cyfnod hwnnw tan y presennol.

Ym Mhrydain mae corsydd a llynnoedd Dyffryn Ogwen wedi chwarae rhan allweddol yn dogfennu’r cyfnewidiadau hyn. Un o ryfeddodau byd natur yw bod paill coed a phlanhigion yn cael eu diogelu mewn amgylchfyd asid, megis mewn corsydd a llynnoedd, gan olygu y gellir rhoddi disgrifiad manwl o ddosbarthiad yr holl lystyfiant a ddatblygodd yn nhrefn eu hymddangosiad ers diflaniad y rhew. Datgelir fod planhigion y twndra oer yn ceisio gwladychu tirlun newydd ei ymddangosiad ar gychwyn y cyfnod Ôl-Rewlifol oddeutu 8,000 o flynyddoedd yn ôl, ac fel y cynhesodd yr hinsawdd fod fforestydd collddail yn gwladychu’r dyffrynnoedd a gweiriau’r gweunydd yn meddiannu’r ucheldir. Yn y colofnau paill a astudiwyd o Gwm Idwal, Nant Ffrancon, ac yn arbennig o Lyn Cororion, gwelir fod fforestydd o goedydd bedw a helyg yn ymddangos gyntaf a choed gwern yn ymsefydlu yn ddiweddarach. Yn Nant Ffrancon coed gwern a helyg sy’n dominyddu ar gyrion y llyn a oedd yn raddol ddiflannu o lawr y dyffryn, a thrwy gydol hanes llysieuol Dyffryn Ogwen mae’r wernen yn cyfrannu yn sylweddol at greu darlun o ddyffryn llaith ac oer. Mae amlder yr enw ar gaeau a sefydliadau’r ardal yn tystio i hynny. Fel y cynhesodd yr hinsawdd fwyfwy mae coedlannau derw yn poblogi’r dyffrynnoedd a rhai coed yn tyfu mor uchel â 600 metr yn ôl tystiolaeth y paill o Gwm Cywion. Uchafbwynt yr amrediad llysieuol yw ymddangosiad y dderwen a choedlannau o goed collddail cymysg sy’n nodweddu llystyfiant Dyffryn Ogwen a Chymru hyd at y cyfnod presennol.

Gwelir sensitifrwydd cofnod y paill gan ei fod yn cofnodi ymyrraeth dyn yn y goedwig. O gyfnod amaethwyr cyntefig y Neolithig gwelir fod y fforestydd tan warchae wrth i baill y coed ddisgyn a phaill dieithr grawn a chwyn a ddeuai o drin y tir ymddangos am y tro cyntaf, nodweddion a ganfyddir yng ngholofnau paill Nant Ffrancon a Chororion. Cofnodir cwymp sylweddol ym mhaill y coed yng nghyfnod y Rhufeiniaid wrth i gaeau amaethyddol ledaenu eu defnydd. Gwelir hyn eto yn y ddeuddegfed ganrif wrth i goed gael eu torri ar raddfa helaeth ar gyfer adeiladu tai a llongau. Yn y ddeuddegfed ganrif dengys cofnod y paill o Lyn Cororion fod cywarch (hemp) yn cael ei dyfu yn eang yn Nyffryn Ogwen, nodwedd sydd eto yn adlewyrchu lleithder delfrydol yr ardal ar gyfer tyfu’r planhigyn hwn. Yn dilyn, credir bod hyn wedi sefydlu diwydiant creu dillad bras eu gwead a oedd ymhlith y pwysicaf yng Nghymru yn y cyfnod. Ategir y cysylltiad gan enwau ar gaeau a welir yn Arolwg y Penrhyn 1768 megis Gardd Gywarch yn ffermydd Coed Howel, Rhos Uchaf a Chilgeraint ym mhlwyf Llandygái.

Rhoddir maddeuant felly am grwydro braidd yn bell i gyrion Tierra del Fuego er mwyn cadarnhau pwysigrwydd cyfraniad Nant Ffrancon i astudiaethau gwyddorau naturiol Cymru a’r byd.

Ffynonellau

Parc Cenedlaethol Eryri/Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Cyfoeth Naturiol Cymru (dim dyddiad) Taith Darwin trwy Eryri.

Peter Rhind a Barbara Jones. 2003 The Vegetation History of Snowdonia since the Late Glacial Period. Field Studies, 10, t. 539-552.

Christopher Ralling. 1978. The Voyage of Charles Darwin – his autobiographical writings selected and arranged by Christopher Ralling. Cyhoeddiadau y BBC, Llundain.