Braichmelyn

Braichmelyn 1900
Braichmelyn oddeutu 1900 yn dangos y rhes tai ar ochr y gogledd o’r ffordd cyn iddynt gael eu dymchwel

Braichmelyn yw un o’r strydoedd mwyaf eiconig  ym Methesda ac mae’n portreadu i ni heddiw amodau byw cymdeithas chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod cyfnod canol y 19g. Fel un rhes hir o dai unllawr, ac unffurf eu gwedd, yr adnabyddir Braichmelyn, er bod nifer o is-adrannau llai amlwg yn perthyn i’r datblygiad o’r cychwyn cyntaf. Y Penrhyn fel perchennog y tir awdurdododd adeiladu holl dai Braichmelyn. Y drefn arferol oedd bod perchennog y tir yn lesu’r hawl i nifer o adeiladwyr mentrus i godi’r tai, gyda’r perchennog yn derbyn yr arian o’r les tra oedd yr adeiladwr yn derbyn ei gyfran ef o’r rhent. Ar derfyn cyfnod y les, gan amlaf wedi 25 mlynedd, byddai’r tai yn dychwelyd i feddiant perchennog y tir.

Braichmelyn 1845
Manylyn o Fraichmelyn ar Fap y Degwm 1840

Gellir dyddio’r datblygiad cychwynnol i gyfnod ychydig cyn 1840, ac felly byddai’n ddiddorol gwybod pwy yn union awdurdododd y cynllun i adeiladu’r tai. 1840 oedd dyddiad marwolaeth George Hay sgweiar goludog stad y Penrhyn a fynnodd ei anfarwoldeb yn y torllwyth hyll o gastell a adeiladodd ar gost enfawr yn Llandygái.  Hyd at adeiladu Braichmelyn, cyfraniad eithriadol bitw wnaeth y bonheddwr hwn i gartrefu pobl ar dir ei stad yn Nyffryn Ogwen, a hyd y gwelir, rhan gychwynnol yn unig o’r rhes tai  ym Mraichmelyn sy’n perthyn i gyfnod blynyddoedd olaf yr afradwr hwn.  Dengys map y Degwm, sy’n ddyddiedig i’r un cyfnod, fodolaeth yr hanner rhes gyda’i chymar o’r un dyddiad yn Caerberllan. Ei olynydd graslon Edward Gordon, mae’n debyg, orchmynnodd adeiladu gweddill y rhes – er tybed o gywilydd i oferedd ei dad yng nghyfraith? – ac mae map Johnson yn cofnodi cwblhau’r holl ddatblygiad erbyn 1855.

Tir hen fferm hynafol Tyn Twr oedd cnewyllyn y datblygiad, y lleoliad ar gefnen fain o dir a gywasgwyd rhwng glan Afon Gaseg a llethr serth y “fraich” ar gwr y de. Cyn awdurdodi cynllun ffyrdd yr ardal, ac yn arbennig ffordd fawr Telford, ceid mynediad i Fraichmelyn ar lwybr o’r gogledd oedd yn croesi Afon Gaseg ar ryd neu bompren wachul rhwng Abercaseg a Llawr y Nant (Dangosir lleoliad y bompren ar fap sy’n ddyddiedig i 1765). Y ffactor bwysig roddodd fynediad mwy sefydlog i’r safle oedd adeiladu pont y Gaseg a ganiataodd gysylltu’r ffordd o Bont Uchaf yn Carneddi  yn y man gyda ffordd fawr Telford islaw Capel Cwta. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu’r bont ar gost o £290 gan ei ymrwymo yn ogystal i’w chynnal a’i chadw am y saith mlynedd ganlynol.

Mae Map Johnson yn dangos mor gyflym y sefydlwyd Braichmelyn yn y pymtheng mlynedd rhwng 1840 ac 1855. Yng nghyfrifiad 1841dim ond 88 tŷ oedd ar y rhestr gan gynnwys datblygiadau cychwynnol yn Tan y Gadlas, Capel Cwta, Tan Rhiw a Cwlyn. Erbyn cyhoeddi map Johnson yn 1855 yr oedd yr holl ddatblygiad yn gyflawn gyda thai ychwanegol ym Mhen y Graig, Cefn Capel Cwta, Ty’n Twr a Chaerberllan, a’r oll yn cyfuno i greu un pentrefan estynedig  ar naill ochr y ffordd. Y datblygiad pwysicaf oedd y ddwy res o dai unllawr o boptu’r ffordd. Roedd rhes ochr y de yn cynnwys 32 tŷ wedi eu trefnu mewn pedwar bloc, a gyferbyn roedd uned o 12 tŷ ar safle sydd heddiw yn fynedfa i stad Gernant – dymchwelwyd y tai hyn ar gychwyn yr 20g. Cyplyswyd y tai gyda gerddi estynedig  yn y cefn, nifer ohonynt gyda’u lle chwech pwrpasol ar derfyn yr ardd, a cheid mynediad i’r cefn drwy lwybrau cul rhwng y pedwar bloc. Adeiladwyd pob tŷ oddi fewn i gynllun syml i gynnwys dwy brif ystafell ar y llawr gyda chroglofft uwchben, ac ym mwyafrif y tai ceid estyniad bychan yn y cefn ar gyfer y gegin a lle i ymolchi. Goleuid y tŷ drwy’r ddwy ffenest o boptu’r drws ffrynt, gyda’r drws yn agor yn syth bwt i’r ffordd dan gysgod bargod estynedig.  Yn y libart ffrynt cywasgid adeilad y cwt glo os oedd digon o le i’w ganiatáu (Un cwt glo sydd yn aros yn y rhes erbyn heddiw). Er mor set oedd gofynion cynllun y perchennog, eto ym Mraichmelyn mae trefn yr adeiladwyr unigol i’w ganfod yn adeiladwaith nifer o’r tai – defnyddiwyd llechen i adeiladu rhai, eraill mewn meini maen mwy unffurf, a chynifer mewn cerrig bras amrywiol eu gwead, ond oll, wrth gwrs, wedi eu toi â llechen las y Penrhyn. Pwy oedd yr adeiladwyr mentrus sydd eto i’w canfod? – ond mae enw un o leiaf yn gybyddus, sef Owen Jones, Tyn y Coed, Llandygái, a adeiladodd dri thŷ ar lesiant yn Tan y Gadlas yn 1844.

Mae cynllun unffurf tai syml Braichmelyn yn drawiadol. Y math hwn o dŷ unllawr, boed yn  sengl, yn gyplau neu mewn rhes, ddefnyddiwyd gan stad y Penrhyn i osod ei stamp ar gynlluniau tai gwaith a ddilynodd adeiladu Braichmelyn wedi pedwardegau’r ganrif.

Mae’n bur debyg mai cynllunydd y math hwn o dŷ oedd Benjamin Wyatt, prif asiant dylanwadol stad y Penrhyn o gyfnod cynharach. Onid o’r cyfnod cynnar hwn y daeth y syniad o greu sefydliad i gartrefu gweithwyr, ac yn achos Braichmelyn i gartrefu chwarelwyr a’u teuluoedd yn unig. Ni fwriadwyd i’r datblygiad fod ag unrhyw gyfleusterau dinesig na chymdeithasol – dim siop, na chapel, na thafarn nac ysgol – oherwydd ar y cyntaf pentrefan i huno ynddo oedd Braichmelyn. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd yn gartref i 132 o chwarelwyr a dim ond naw dyn ar y gofrestr oedd mewn galwedigaeth wahanol,  tri ohonynt yn  ffermwyr, un yn gariwr a’r gweddill heb ddynodiad. Cyfanswm poblogaeth Braichmelyn yn ôl y cyfrifiad oedd 388 person. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oedd rhif y tai yn 108, nifer y chwarelwyr wedi chwyddo i 178 a’r boblogaeth yn 571 person. Gellir canfod amrywiaeth ymhlith y deiliaid gan gynnwys gofaint, gwneuthurwyr sets, rhai meinars – yn lojo fel arfer – crydd, saer coed, dau deiliwr, un ffermwr, clerc yn y chwarel, ac ym Mhont y Twr drepar a groser, a rhyfedd y rhyfeddodau, gweinidog Capel Jerusalem ym Modforis. Fel bo’r disgwyl yr oedd gwead cymdeithasol Braichmelyn o fwriad yn dra gwahanol i bentrefi cyfoesol Bethesda a Rachub a oedd yn datblygu ar stadau annibynnol yr ardal i gynnwys poblogaethau lawer mwy amrywiol eu galwedigaethau.

Os datblygwyd Braichmelyn fel arbrawf i ateb gofyn eithriadol ddwys y cyfnod i gartrefu gweithlu’r chwarel, yna fe’i defnyddiwyd gan stad y Penrhyn yn gynsail i ddatblygiadau llawer ehangach ar weundir agored Mynydd Llandygái mewn cyfnod ychydig yn ddiweddarach pan adeiladwyd tai yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn bennaf.  Byddai’n gwbl annheg defnyddio’r enw ‘geto’ am y datblygiadau hyn, oherwydd yn y cysyniad o ranbarth cyfyngedig i weithwyr  tyfodd drychfeddwl llawer mwy eangfrydig nag un y Penrhyn wrth sefydlu pentrefi gweithiol haelionus, megis New Lanark, Bournville a Port Sunlight,  yn ystod cyfnod ail hanner y 19g. Prin y gellid honni fod perchenogion y Penrhyn ymysg rhagflaenwyr mwyaf daionus  a bendithiol Prydain! Ond o ba le y daeth y syniad gwreiddiol o greu maestref gyfyngedig i weithwyr megis yr un ym Mraichmelyn?

Gellir olrhain y syniad i’r rhes arbrofol o wyth tŷ gyda’u gerddi atodol a adeiladwyd gan Richard Pennant yn 1798 ar gomin agored Mynydd Llandygái. Ond yr oedd gan res iwtilitaraidd Tai’r Mynydd hefyd ei tharddiad cynharach mewn cynlluniau manwl o blanhigfeydd siwgr  teulu’r Penrhyn ar ynys Jamaica.  Er nad ymwelodd Pennant â’r ynys bellennig, mae’n eithaf sicr y byddai ef a’i asiant Wyatt yn gyfarwydd â threfn y planhigfeydd o neilltuo ardal arbennig i gartrefu’r caethweision,  yn ogystal â phennu darn o dir yr un mor neilltuedig i’w galluogi i dyfu eu bwyd.  Mae’n bosibl mai addasiad o’r cynlluniau hyn sydd i’w gweld ym Mraichmelyn, yn sicr mewn  trefn nad oedd mor farbaraidd â’r gwreiddiol yn Jamaica. Ond er mwyn ateb problem diffyg cartrefi yn Nyffryn Ogwen roedd yn drefn a neilltuai pobl ac yn drefn a oedd hefyd yr un mor ymarferol ei chynllun yn darparu tai syml i liaws gweithlu Chwarel Cae Braich y Cafn yn 1840.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s