Pontydd Afon Ogwen

PontBeudy Llwyd 2
Pont y Beudy Llwyd, llun drwy ganiatâd Emyr Roberts, Bryn Derwen Bach, Bethesda

Ar ei llwybr o gwta ddeng milltir, fel yr ehed y fran, o ucheldir Eryri yn Llyn Ogwen i lan y Fenai yn Aberogwen adeiladwyd deunaw pont i groesi Afon Ogwen. Gellir ychwanegu tair pont arall ar Afon Gaseg ac Afon Ffrydlas sy’n hynod agos afon Ogwen ond ddim yn ei chroesi. Mae gan yr holl bontydd hyn eu lle yn cofnodi datblygiadau arbennig yn hanes yr ardal, ac mae eu pensaernïaeth yn ddrych o dechnegau adeiladu gwahanol a berthyn i’w cyfnod a’u defnydd. Ar ei deithiau drwy Sir Gaernarfon rhwng 1809 a 1811 cofnododd Edmund Hyde Hall y pontydd a oedd yn croesi Afon Ogwen o’i tharddiad i’r môr. Mae’n rhestr ddiddorol oherwydd ei bod yn sefydlu’r croesfannau pwysicaf a oedd ar yr afon bryd hynny. Gan gychwyn yn Llyn Ogwen mae’n rhestru – y Bont Newydd, sylwer ar yr enw, sy’n cyfeirio at fwa’r bont dyrpeg sydd bellach yn llechu o dan bont ddiweddarach Telford yn y Benglog; Pont Ogwen ger Ogwen Banc; Pont y Tŵr, ac mae’n nodi fod y ffordd dyrpeg newydd i Gapel Curig yn ei defnyddio; Pont Coetmor; Pont Talybont, a elwir ganddo yn Bont Ogwen ac a ddefnyddid meddai yn groesfan i’r ffordd dyrpeg o Gonwy.  Mae hefyd yn ychwanegu fod pont i gerddwyr ym Mhen Isa’r Nant ac un arall at ddefnydd ffermydd ychydig yn uwch i fyny’r dyffryn gan gyfeirio naill ai at Bont Bryn yr Hwyaid neu at Bont y Beudy Llwyd. Mae’n bur debyg mai isafswm y croesfannau yw’r pontydd hyn ac y byddai rhydau answyddogol hefyd yn croesi’r afon yn y mannau lle byddai llif cyson, ond bas y dŵr, yn caniatáu hynny, a nodir ar fapiau arolwg ordnans cynnar fod dwy ryd yn croesi’r afon yn y merddwr ger Pentre yn Nant Ffrancon. Mae’r sarn yn enw Pont Sarnau hefyd yn awgrymu mai rhyd oedd yn rhagflaenu adeiladu’r bont yn y groesfan honno yn ogystal.

Pont Aberogwen 2
Pont Aberogwen

Cyn bod trafnidiaeth ffyrdd wedi datblygu yn rhan o fyd masnach a’r gofyn am bontydd adeiledig diogelach i groesi afonydd, yr oedd llwybrau culion a phomprennau pren neu garreg yn ddigon addas i gyflawni gofynion ardal ddiarffordd megis Dyffryn Ogwen yn y ddeunawfed ganrif. Ac mae dwy o’r pontydd syml hyn yn rhan o’r gyfres sydd ar yr afon heddiw – un ohonynt, pont garreg y Beudy Llwyd yn amlwg yn hynafol iawn, a’r llall, pompren bren Dolawen, yn fodern ond ar gynllun o gyfnod cynharach. Pont y Beudy Llwyd yw’r bont fwyaf ‘cyntefig’ ei hadeiladwaith sy’n croesi Afon Ogwen ac mae’n enghraifft odidog o bont y cyfeirir atynt yn Saesneg fel ‘clapper bridge’. Nodweddir y pontydd di ganllaw hyn gan feini mawr sy’n ffurfio’r droedffordd a’u pennau yn gorffwys naill ai ar y ddwy lan gyfochrog neu ar gyfres o bileri carreg, fel yn yr enghraifft yn Nant Ffrancon. Hon, heb os, yw’r bont fwyaf hynafol ar yr afon a gallasai ddyddio o gyfnod mor gynnar â’r Canol Oesoedd fel nifer o’i math tebyg yn Lloegr, er nad oes tystiolaeth benodol i gadarnhau hynny yn yr achos hwn. Awgrymir mai croesfannau tebyg i Dolawen a’r Beudy Llwyd fyddai rhagflaenwyr gweddill pontydd yr ardal cyn y disodlwyd hwy yn bennaf gan bontydd bwa carreg.

Mae pontydd bwa carreg yr afon i gyd yn perthyn, fwy neu lai, i gyfnod cymharol fyr rhwng 1770 a 1825. Hwn yw’r cyfnod a welodd weithgaredd diwydiannol eithriadol gynhwysfawr yn hanes y dyffryn yn bennaf dan arweiniad Richard Pennant. Yn 1769 cwblhawyd ffordd dyrpeg Ymddiriedolaeth Ffordd Dyrpeg Sir Gaernarfon i gysylltu Conwy a Bangor, a olygodd naill ai godi pont newydd neu ailgynllunio’r hen groesfan yn Nhalybont. Yn 1802 tro Ymddiriedolaeth Ffordd Dyrpeg Pentrefoelas i Landygái oedd agor ffordd dyrpeg drwy Ddyffryn Ogwen a welodd adeiladu’r bont gyntaf yn y Benglog fel y nodwyd uchod.

 

Cofnodir yn 1788 fod yr hen bont ym Mhont y Tŵr mewn cyflwr adfeiliedig pryd yr ail adeiladwyd hi, ac yn yr un flwyddyn adeiladwyd Pont Coetmor o’r newydd. Pont y Tŵr yw’r unig bont garreg tri bwa sydd ar yr afon a tybed nad yw ei ffurf unigryw yn efelychu cynllun pont garreg gynharach, megis Pont y Beudy Llwyd, a safai ar y safle yn wreiddiol. Bid hynny fel y bo, chwaraeai Pont y Tŵr, a Phont Coetmor i raddau llai, eu rhan fel dolennau cyswllt yng nghyfundrefn ffordd dyrpeg yr Ymddiriedolaeth. Perthyn pont Ogwen Banc i’r un cyfnod, ei safle bryd hynny i gysylltu’r ‘elegant pavilion’ ar un ochr i’r afon â’r chwarel ar yr ochr arall, a oedd erbyn 1793 yn datblygu yn atynfa ddiwydiannol ryfeddol. Nid oes gofnod pryd yn union yr adeiladwyd Pont y Ceunant ger Tŷ’n y Maes, y bont garreg dau fwa, sy’n cysylltu ffordd Telford â ffordd gynharach Richard Pennant ar ochr orllewinol Nant Ffrancon, ond mae’n amlwg yn perthyn i gyfnod adeiladu pontydd carreg y dyffryn y soniwyd amdanynt uchod.

Pontydd Benglog1
Pontydd y Benglog

Byr oedd cyfnod pwysigrwydd y ffordd dyrpeg ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg cyn i Thomas Telford gychwyn ar adeiladu’r ffordd bost drwy Ddyffryn Ogwen o 1815 ymlaen. Cyfeiriwyd at Telford fel ‘’Pontifex Maximus’, fel brenin cynllunwyr pontydd Prydain, a’i orchestion mwyaf, wrth gwrs, yw Pont y Borth a thraffont ddŵr Pontcysyllte ger Llangollen, ond yn Nyffryn Ogwen pontydd un bwa, syml eu cynllun ond cadarn ac ymarferol eu hadeiladwaith, oedd ei gyfraniad arbennig. Cynlluniodd bum pont yn yr ardal, er mai ail Bont y Benglog a Phont y Pandy yw’r unig ddwy sy’n croesi Afon Ogwen ond, fel y nodwyd eisoes, mae’r tair arall ym mhen deheuol Bethesda, ychydig lathenni yn fyr o gyrraedd glan yr afon. O holl bontydd yr afon, dim ond ar ddwy yr argraffwyd dyddiad eu hadeiladu, y ddwy o fewn pum mlynedd i’w gilydd, a’r ddwy yn arddangos technegau adeiladu tra gwahanol. Adeiladwyd Pont y Pandy yn 1819 gan Telford yn bont fwa carreg fel y nodwyd uchod, ond pont haearn yw pont Aberogwen a gafodd ei bwrw yng ngwaith dur Penydarren ym Merthyr Tudful yn 1824. Lluniwyd hi o dri thrawst haearn sy’n cynnal troedffordd gul o gwta naw troedfedd ar ei brig ac mae peth amheuaeth ynghylch y bwriad o’i hadeiladu yn y lle cyntaf rhwng ceg yr afon a’r môr. Er hynny, gellir ei chyfrif ymhlith dethol griw y pontydd haearn cyntaf a adeiladwyd yn y byd, ac y mae’r un mor unigryw, er mor eithriadol wahanol ei ffurf, â Phont y Beudy Llwyd. Ynddi mae holl ddyfeisiadau chwyldroadol y byd mecanyddol newydd i’w canfod yn cystadlu megis â thechnegau traddodiadol y bwa a’r meini, a chyfyd y cwestiwn sut bod teulu’r Penrhyn ymhlith y cyntaf i ymddiried mewn technoleg mor flaengar pan oedd Telford, un o brif adeiladwyr pontydd Prydain, yn ymarfer ei grefft yn lleol yn ystod yr un cyfnod.

Perthyn y pontydd mwyaf gosgeiddig sy’n croesi’r Afon Ogwen i gyfnod adeiladu’r ddwy reilffordd yn y dyffryn – traphont Llandygái i 1848 dyddiad agor y rheilffordd rhwng Caer a Chaergybi, a traphont Coetmor i 1884 ar y llinell rhwng Bangor a Bethesda. Mae’r ddwy ohonynt yn enghreifftiau arbennig o dechneg adeiladu pontydd cain mewn brics coch sy’n nodwedd o bensaernïaeth y mwyafrif o bontydd reilffyrdd Prydain yn ystod y 19g.

Traffont llandygai 1
Traphont Llandygái

Nodweddir y ddwy bont gan uchder eithriadol y bwâu uwchlaw dyfroedd yr afon – pymtheg bwa ar draphont Llandygái, a phedair ar draphont Coetmor – gan greu argraff o ysgafnder a glendid yr adeiladwaith ond heb ymyrryd â chryfder yr holl gyfanwaith.

Pontydd cul, syml, ar drawstiau haearn wedi eu cysylltu â dwy lan gyfochrog yr afon, sy’n nodweddu’r croesfannau i gerddwyr a adeiladwyd yn ystod cyfnod diweddar y bedwaredd ganrif ar bymtheg i gymryd lle pomprennau pren o gyfnod cynharach. Dyma yw hanfod adeiladwaith Pont Melin Cochwillan, Pont Sarnau, Pont yr Inn a Phont Bryn yr Hwyaid, ac y mae eu defnyddioldeb ymarferol yn llawer pwysicach nag arbenigrwydd eu pensaernïaeth. Yr oedd gan Bont yr Inn ei rhagflaenydd cynharach yn union ar draws yr afon i westy’r Douglas a chofnodir hefyd fod pompren yn cysylltu dwy lan yr afon ychydig i’r gogledd o Ogwen Banc, ond byr hoedlog oedd eu defnydd gan adael nodweddion amlwg eu lleoliad yn y ddau le. Gellid datgan yr un sylw am y bont ddiweddaraf a adeiladwyd i groesi’r afon yn Nhalybont ac sy’n rhan o ffordd ddwy heol yr A55. Trawstiau concrit wedi eu hatgyfnerthu’n fewnol gyda bariau haearn sy’n cynnal adeiladwaith y bont, ac er mor ymarferol, ddigymeriad y cynllun, prin y gellir ei gymharu â glendid amlinell Traphont Llandygái, cadernid Pont y Tŵr neu symlrwydd Pont y Beudy Llwyd. Ac mae’n gwestiwn a wnaiff trawstiau concrit oroesi cryfder naturiol y meini sydd yn y pontydd carreg. Serch hynny, pwy fyddai wedi credu fod cynifer o bontydd mor wahanol eu cynllun, eu hadeiladwaith a’u defnyddioldeb wedi eu cywasgu i lwybr afon sydd mor fyr ei chwrs ag Afon Ogwen!

P0nt y Twr
Pont y Tŵr

 

Gwybodaeth ychwanegol

Griff Morris, Bigil, Rhos y Nant, Bethesda

Ffynonellau

Roads and Bridges County Archives – Archifdy Caernarfon

E Hyde Hall 1809/1811 A Description of Caernarvonshire.

Gol. E Gwynne Jones, 1952 Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon , Cyfres Record Rhif 2. Caernarfon.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s