Coetmor Teras

New Picture (30)
Coetmor Teras

Teras o wyth tŷ ydi Coetmor Teras, ac er nad oes dim nodedig yn ei bensaernïaeth, fwy nag unrhyw deras arall ym Methesda, mae hanes ei adeiladu yn ddiddorol. Adeiladwyd y rhes gan W. J. Parry yn 1899 ar brydles o 99 mlynedd ac iddo ef y byddai deiliaid y tai yn talu’r rhent, ac yn ddiweddarach yn talu i William Henry Parry, sef ail fab y perchennog. Ar derfyn cyfnod y brydles yn 1998 ail feddiannwyd y rhes gan stad y Penrhyn. Pam felly fod hanes Coetmor Teras mor arbennig?.

Un o orchestion mawr Bethesda yn ystod wythdegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd llwyddo i ddenu rheilffordd yr LNWR i’r pentref – y ddolen olaf yn rhwydwaith rheilffordd gogledd Cymru. Agorwyd y cysylltiad yn 1884 ac adeiladwyd y terminws ym mhen gogleddol y pentref ar lain o dir eang a arferai fod yn domen lechi hen chwarel Llety’r Adar. Ymestynnai ‘r domen yn llwyfan gwastad rhwng y ffordd bost ac afon Ogwen ar ffin y gorllewin.  Yr oedd adeilad y stesion yn enfawr ei faint o ystyried mai cangen ddinod oedd y rheilffordd ac yr oedd iard nwyddau eang yn rhan o’r datblygiad.  Rhoddodd dyfodiad y rheilffordd gyfle i gynllunio o’r newydd fynedfa’r gogledd i’r pentref a chuddio hagrwch a thwll afler y chwarel  o bob tu’r  ffordd bost. Adeiladwyd teras mawreddog Penrhyn Teras, tai’r stesion a chapel Bethania i guddio’r hagrwch ac yn y nawdegau ychwanegwyd terasau Gordon ac Elfed ar naill ochr y ffordd.   Ac yna yn 1899 ychwanegwyd Coetmor Teras ar gilcyn o dir a oedd yn rhan o iard y stesion.

WJ Parry2
W. J. Parry

Mae’n debyg y gellid disgrifio W. J. Parry, yr adeiladwr, fel y dyn pwysicaf ym mhentref Bethesda yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn gyfrifydd siartredig wrth ei alwedigaeth yr oedd hefyd yn berchen ar iard nwyddau tra llwyddiannus yn gwerthu amrediad cyflawn o offer adeiladu, nwyddau a dodrefn tŷ ac, yn bwysicach oll, yr holl bylor du a ffrwydron at ddefnydd chwarel y Penrhyn.  Ac ar iard y stesion y sefydlodd Parry ei fusnes nwyddau. Ef hefyd oedd Cadeirydd y Cyngor yn y pentref ac fe gynrychiolai Fethesda ar y Cyngor Sir yn ogystal. Fel un o sylfaenwyr Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru llwyddiant mawr Parry oedd cadarnhau Cytundeb Pennant Lloyd gyda’r Arglwydd Penrhyn yn 1874, mesur wnaeth warantu cymod a thegwch yn y chwarel ac a enillodd iddo barch holl chwarelwyr gogledd Cymru am ei ymrwymiad.

Yr hyn na wyddai pobl Bethesda na pharchusion y genedl, ac eithrio’r Banc a‘r Penrhyn bur sicr, oedd fod gan Parry ddyledion ariannol eithriadol drwm a oedd yn fygythiad parhaol i’w obeithion a’i uchelgais. Y dyledion ariannol hyn arweiniodd Parry yn ystod degawd olaf y ganrif i gysylltu â nifer o fentrau busnes yn amrywio o sefydlu gweithfeydd aur yn Ariannin i ddatblygu chwarel  lechi ar garreg ei ddrws ym Mhantdreiniog. Afraid dweud i’r cynlluniau hyn fethu gan ychwanegu at ei broblemau ariannol. Cosb ariannol ychwanegol yn 1892 oedd colli cytundeb i gyflenwi ffrwydron i chwarel y Penrhyn, cosb o ddialedd gan yr Arglwydd Penrhyn oedd hon oherwydd ei gefnogaeth i Undeb y Chwarelwyr. I ychwanegu at ei ofidion ym mis Hydref 1896 llosgwyd ei iard nwyddau yn yfflon mewn tân difäol a phrin fod yswiriant yr iard yn cyfateb i faint y difrod. Ceisiodd atgyweirio ei sefyllfa ariannol fregus drwy werthu dwy o’i fentrau mwyaf llwyddiannus, sef cwmni cyhoeddi cerddoriaeth y North Wales Music Society a’i gwmni cyhoeddi papurau newydd y Welsh National Press Company Limited, ond nid oedd prynwyr, ac yn ei ddryswch ceisiodd ddefnyddio dulliau cwbl haerllug i ennill arian parod megis pan hawliodd yswiriant ar ei fab John dridiau yn dilyn ei farwolaeth annisgwyl..

Nid oes gofnod iddo gyrraedd y sefyllfa druenus o fod yn fethdalwr, ond mae’n amlwg ei fod yn byw yn llythrennol o’r llaw i’r gennau yn ystod y cyfnod hwn. Yn y cefndir yn ei gadw o fewn terfynau yr oedd mynych lythyrau rheolwr y banc ym Methesda neu, ar brydiau, lythyrau o’r banc yn ganolog yn Llundain yn ei atgoffa fod angen ad-dalu ei ddyled, neu fod ei wariant yn uwch na maint y benthyciad gwreiddiol. Yn y ddwy flynedd 1896/97 newidiodd Parry ei dactegau’n llwyr gan droi o fod yn ddyledwr amddiffynnol i fod yn hapfasnachwr rhyfygus, ymosodol ac ar brydiau cwbl ddiegwyddor. Yr oedd pob swm o arian, naill ai mewn llaw neu mewn credyd dyled, yn ogystal â phob rhan o’i eiddo, ei bolisïau yswiriant, ei gyfranddaliadau, a hyd yn oed asedau ei blant, oll wedi eu clustnodi naill ai i dalu ei ddyledion neu yn ernes i godi rhagor o arian ar gyfer lansio mentrau newydd. Gyda haerllugrwydd a hyfdra hawliai Parry fenthyciadau gan gyfeillion mewn cwmnïau cyfreithiol lleol naill ai drwy ofyn am fenthyciad ariannol llawn neu drwy gyfrwng trosglwyddiadau ar eiddo neu bolisïau yswiriant, a hyn oll ar gyfer adeiladu ei fenter bwysicaf sef Coetmor Teras.  Meddai wrth un cwmni:- I am in the middle of building eight houses here and they have quite drained me. But when finished I hope to sell them when I shall be able to pay you a good portion of the balance if not all, and I trust you will allow it to remain until then.

Ond er gwaethaf ei holl broblemau a thrwy ddyfal barhad a dogn helaeth o hyfdra, gallai ysgrifennu ym mis Medi 1899 at reolwr Banc y National Provincial yn Llundain i ddatgan yn fuddugoliaethus, ac er gwaethaf ei holl orwariant: . I have this year built thereon 8 houses at a cost exceeding £1500, upon which I took an advance of £800. They are now completed and occupied bringing in a Rental of £97.10.0. per year.

Felly, dyna’r cefndir i adeiladu’r tai yng Nghoetmor Teras gan yr hen wariar cystadleuol na fynnai fyth dderbyn ei drechu heb daro’n ôl drwy ystryw a digywilydd-dra hyd nes ennill y frwydr yn orchestol a buddugoliaethus. Yn eironig diflannodd pob arwydd gweledol o fodolaeth W. J. Parry yn Nyffryn Ogwen erbyn heddiw – llosgwyd ei gartref yn Coetmor Hall, dirwynwyd ei fusnesau i ben yn y Stryd Fawr ac ar gwr y stesion, a chwalwyd holl olion Chwarel Pantdreiniog y bu ef mor ddiwyd yn ceisio ei datblygu drwy ran helaethaf ei oes – ond erys Coetmor Teras yn gofeb, o fath, i’w holl ymdrechion. Ond os chwalwyd y gweledol erys stamp arweiniol y gŵr rhyfeddol hwn ar sefydliadau a gwead cymdeithasol pentref Bethesda hyd at y cyfnod presennol ac i’r dyfodol.

Ffynhonnell 

J. Ll. W. Williams ‘Lle mae camp mae rhemp’ – degawd trychinebus W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda – erthygl heb ei chyhoeddi.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s