Trafferth mewn pentra – y Rwsiaid unwaith eto

Cyfraniad gan Andre Lomozik un o’n cyfranwyr gwadd.

Ymddangosodd dwy erthygl ar y wefan yn gynharach eleni yn trafod dyfodiad y Rwsiaid i Dregarth i dorri coed yng nghoedwigoedd y Foel, Parc Dafydd Owen a Pharc y Bwlch yn ystod cyfnod y Rhyfel Byd cyntaf. Yr oeddynt yn griw o oddeutu 25 mewn nifer, yn fechgyn ieuanc llawn asbri a buan iawn y daethant yn rhan dderbyniol, er yn wahanol, o gymdeithas yr ardal. Yn weithwyr dygn yn ystod y dydd ond yn eu hamser hamdden yr oeddynt yn rhydd i gymdeithasu â phobol y pentref ac, yn naturiol, fel criw o fechgyn cyhyrog, Scandinafaidd ddeniadol eu gwedd, daethant i adnabod rhai o ferched ieuanc y fro. Yn wir bu i nifer bychan ohonynt briodi â merched lleol ac aros yn yr ardal wedi i’r rhelyw o’r criw ddychwelyd yn ôl i’r Ffindir ar derfyn y rhyfel. Stori ychydig yn wahanol, er hynny, yw testun y nodyn hwn, pan ddigwyddodd ymladdfa digon ciaidd rhwng un o’r bechgyn a nifer bychan o lafnau’r fro ym Methesda. Adroddwyd am yr helynt i’r heddlu ac, oherwydd difrifoldeb yr ymosodiad, danfonwyd yr achos i’r Llys i’w wrando ar ddau achlysur gan fainc Ynadon Bangor ym mis Chwefror 1918.

Yn y Llys adroddwyd fod y Ffiniad, yn dilyn mynychu rhai o dafarndai’r pentref, yn cerdded, ychydig yn feddw, i gyfeiriad Tregarth yng nghwmni un o ferched ieuanc y pentref. Ar waelod y stryd fawr ger Ffordd y Stesion daeth tri o fechgyn lleol i’w cyfarfod a hawliodd un o’r bechgyn, talgryf o gorff, y dylai’r Ffiniad ddiffodd ei dortsh a oedd wedi ei goleuo yn wyneb un o’i gyfeillion. Gwrthododd y Ffiniad wneud hynny, siaradwyd rhai geiriau brwnt rhyngddynt, a datblygodd yn ffrwgwd cas a honnodd y Ffiniad iddo gael ei daro i’r llawr ddwywaith cyn amddiffyn ei hun drwy dynnu cyllell a achosodd niwed i’r bachgen lleol. Plediodd yr ymosodwr nad oedd wedi ymyrryd â’r ferch, ond cyfaddefodd iddo gael geiriau croes gyda rhai o’r Ffiniaid rai misoedd ynghynt wedi iddo holi ynghylch eu gwaith yn torri coed. Ar ddiwedd y ffrwgwd aeth pawb ei ffordd ei hun, ond tynnwyd sylw’r heddlu at yr anghydfod oherwydd bod cyllell wedi ei defnyddio yn y sgarmes. Hyn a benderfynodd y byddai’r achos gael ei wrando yn y Llys.

Yn yr achos, a wrandawyd yn ystod wythnos gyntaf mis Chwefror 1918, methodd y fainc â chyrraedd dyfarniad. Rhyddhawyd y diffynnydd ar brawf gyda meichiau o £20 i’w enw, ond trosglwyddwyd yr achos i ail wrandawiad a gynhaliwyd wythnos yn ddiweddarach. Cafwyd tystiolaeth bellach gan dystion y diffynnydd a’r amddiffynnydd fel ei gilydd, a thystiolaeth feddygol ynghylch difrifoldeb yr anafiadau, ond yn y diwedd penderfynwyd, drwy fwyafrif y Fainc, i ryddhau’r achos heb gosb yn erbyn y Ffiniad, gyda’r rhybudd nad oedd tramorwyr i ddefnyddio cyllyll yn yr ardal ac y dylai’r ddwy garfan gymodi yn y dyfodol.

Mae ail ymweld â’r achos hwn o hirbell ganrif yn ddiweddarach yn hynod gyfarwydd rhywsut – y tramorwr glandeg, gydag ychydig o êl yn ei fol, a merch ddeniadol leol ar ei fraich, yn tramgwyddo ar diriogaeth sanctaidd bwli’r ardal. ‘Does dim byd yn newydd, a  ‘does nemor yr un wers wedi ei dysgu!

Ffynonellau

North Wales Chronicle and Advertiser for the Principality, mis Chwefror, 1918.

Gwefan Hanes Dyffryn Ogwen – Y Rwsiaid, Ionawr 2020; Y Rwsiaid eto, Chwefror 2020.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s