Llwybrau Coed y Parc

 

Llyn Meurig 1768 a
Coedyparc yn 1768.  Manylun o Fap Arolwg y Penrhyn 1768 gan George Leigh. Drwy garedigrwydd a chaniatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Ar y map noder y llwybrau yn llinellau cul mewn lliw du gan gychwyn ym Mhont Sarnau ar y tro mawr yn Afon Ogwen (Y Clwb Rygbi bellach) cyn hollti yn ddau fel y disgrifir isod.

Yn y ddeunawfed ganrif yr oedd rhwydwaith ffyrdd Dyffryn Ogwen wedi ei seilio ar nifer o lwybrau cul a oedd yn rhedeg o lan y Fenai i fewndir y dyffryn ar drywydd gogledd i’r de fwy neu lai. Yn y ganrif ganlynol addaswyd y llwybrau hyn yn ffyrdd lleol cyntaf yr ardal cyn i ofynion diwydiannol a chynlluniau cyrff allanol megis y Tyrpeg a Llywodraeth Prydain newid y gyfundrefn drwy adeiladu ffyrdd ‘cenedlaethol’ drwy’r dyffryn.  Ym mhlwyf Llanllechid troswyd llwybrau cyntefig y Lôn Goed a’r Allt Goch yn ffyrdd cul y presennol, ac ym mhlwyf Llandygái y llwybr o Fangor drwy Landygái oedd y cynsail i Richard Pennant gynllunio Ffordd y Lord i wasanaethu Chwarel Cae Braich y Cafn yn 1800. Ond cyn bod chwarel yr oedd yno hefyd hen gymuned yn byw ac yn amaethu mewn nifer o dyddynnod a ffermydd bychan yn ardal Cilgeraint, Coed y Parc a Llyn Meurig, ac mae lle i gredu y gallasai cynseiliau’r gymdeithas hon ymestyn yn ôl i’r Canol Oesoedd cynnar ym Mryn y Byrddau. Yno hefyd ym Mhont y Tŵr yr oedd un o groesfannau pwysicaf yr ardal dros yr Afon Ogwen ac fe ellir cysylltu hynafiaeth y groesfan hon â thywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg. Nid oes rhyfedd felly fod patrwm arbennig o lwybrau yn gwasanaethu’r ardal hynafol hon, ac mae Arolwg y Penrhyn yn 1768 yn ddrych i’w datblygiad a’u cyfeiriad.

Pan gynlluniodd Richard Pennant Ffordd y Lord, ei brif fwriad, fel y nodwyd eisoes, oedd gwasanaethu’r chwarel, a thrwy wneud hynny newidiodd rannau o’r hen gyfundrefn o lwybrau a fodolai yno cynt. Cynlluniodd Ffordd y Lord i arwain yn syth o Danysgrafell i’r Felin Fawr ac yno i wahanu’n ddau – un llwybr yn rhedeg drwy safle’r chwarel i ymestyn ymhellach hyd at Nant Ffrancon, y Benglog nes cyrraedd Capel Curig; yr ail, i gysylltu â Phont y Tŵr yn uniongyrchol, sef llwybr presennol y ffordd a chyn hynny yn gynsail i’r Ffordd Dyrpeg. Ond beth oedd cynllun y llwybrau a fodolai yno gyntaf?

Tanysgrafell oedd man cychwyn y llwybrau hyn. Yno yr oedd y prif lwybr o’r Dinas a Hen Dyrpeg yn dilyn ymyl Dôl Fawr Tŷ’n Clwt gan wyro y tu isaf i’r ffermdy ac anelu yn uniongyrchol i lan yr Afon Ogwen ger Pont Sarnau, a hynny ymhell cyn bod y bont fodern bresennol mewn bodolaeth, gan ddilyn ceulan afon Ogwen hyd nes croesi ceg afon Galedffrwd ar bompren. Yno yr oedd y llwybr yn hollti yn ddau. Arweiniai llwybr y gorllewin i fyny’r llethr yn gyfochrog â dyffryn afon Galedffrwd hyd at safle yn agos at geg y llwybr i Bryn Derwen Bach; oddi yno rhedai ei llwybr yn unionsyth i gyfeiriad Pont y Tŵr gan sefydlu trywydd Ffordd y Lord a’r ffordd bresennol drwy Grisiau Cochion i gyrraedd y bont.

Arweiniai ail fforch y llwybr o’r bompren drwy goedwig drwchus y Coed gan gadw yn weddol agos at lan afon Ogwen i gyrraedd, fwy neu lai, at safle’r llwybr i Bryn Derwen Bach sydd ym Mharc Meurig; oddi yno rhedai drwy’r parc gan ddilyn yn fras y llwybr troed presennol o Bont yr Inn sy’n dilyn ceulan yr afon cyn ymuno â’r llwybr cyntaf gerllaw’r ffrwd sydd yn tarddu o lyn diflanedig Llyn Meurig ychydig fetrau o geg y fynedfa i Fryn Meurig.

Yr oedd ardal Pont Tŵr a Bryn Llwyd yn fan cyfarfod nifer o lwybrau – y llwybr o’r gogledd a ddisgrifiwyd uchod,  llwybr yn croesi’r bont i’r dwyrain i gysylltu â rhwydwaith Llanllechid; llwybr yn arwain i’r de a Nant Ffrancon, sef cynsail i estyniad pellach Ffordd y Lord, a llwybrau a fyddai’n cysylltu â chomin mawr Cae Braich y Cafn i’r dwyrain, lle’r oedd egin y chwarel eto i’w datblygu, ond a oedd ar ddyddiad y map yn 1768 yn nwylo nifer o gloddwyr annibynnol. Mae llwybrau ardal Bryn Llwyd oll wedi eu cuddio gan ymlediad chwarel fawr y Penrhyn.

image3 (1)
Rhan o’r llwybr gwreiddiol sy’n arwain o Danysgrafell i gyferiad Pont Sarnau. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Beca Roberts, Bethesda.

Wrth geisio cerdded y clytwaith sy’n aros o lwybrau cynnar ardal Coed y Parc erys nifer o fannau sydd â chysylltiad uniongyrchol â’r llwybrau – Tanysgrafell, ceg Afon Galedffrwd, Bryn Derwen Bach, Parc Meurig, yr afonig o Lyn Meurig, Pont y Tŵr ac ardal Bryn Llwyd. Dim ond yn yr ardal olaf y drylliwyd y patrwm gan y chwarel, ond mae’n rhyfeddol faint o’r llwybr cynnar a ddefnyddiwyd i gynllunio’r rhwydwaith presennol. Ond dim ond mewn un ardal y gellir cerdded a theimlo awel o anadl ein cyndeidiau wrth stelcian, a hwn yw’r rhan sy’n cyfeirio’r llwybr gwreiddiol o’r bwlch mawr yn y graig uwchlaw Tanysgrafell Isaf i lan Afon Ogwen a cheg yr Afon Galedffrwd. Yno mae rhin y gorffennol yn ‘aros fel hen win’.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s