‘Rwsiaid’ Dyffryn Ogwen

IMG_20200131_0001 (2)
Llun sydd ym meddiant Valerie Jones o griw o goedwigwyr, sef o bosibl y Rwsiaid perthnasol i’r nodyn hwn

Yr oedd yn achlysur go arbennig pan ddaeth y Rwsiaid i Dregarth yn ystod cyfnod y Rhyfel Byd cyntaf. Yn ôl y sôn cartrefwyd y dieithriaid mewn cytiau pren a adeiladwyd dros dro yn Sling ar safle lle saif y tai cyngor heddiw. Criw o fechgyn talog oeddynt, oddeutu un ar hugain mewn nifer. Eu gwaith oedd torri coed ar Foelyci yng Nghoedwig y Foel, Parc Dafydd Owen a Pharc y Bwlch. Mae lle i gredu mai’r fintai hon sydd yn y llun a atgynhyrchir yn y nodyn hwn er na ellir, yn anffodus, gadarnhau i sicrwydd y lleoliad na’r cysylltiad.

Wedi eu torri danfonid y coed i lawr llethr y mynydd i gwt llifio gerllaw y Pandy ar allt Craig y Pandy. Adroddir y byddai rhisgl a mân frigau’r coed yn cael eu naddu’n fwriadol i hwyluso taith y bonion i lawr llithrfa (chute) arbennig a adeiladwyd ar lethr serth y mynydd cyn eu trosglwyddo i reilffordd gul a redai, eto ar y goriwaered, o Gerrig y Fedwen i gaeau Ty’n y Caeau a Moelyci ac ymlaen hyd nes cyrraedd at y felin ar wastadedd Craig Pandy. Sled bren fyddai’n cario’r coed a fyddai wedi’u llifio yn ddarnau tua dwylath o hyd a fyddai’n cael eu rhwymo i’r cerbyd gyda tsiaeni. Adroddir y byddai un o’r criw yn reidio i lawr y llethr ar y wagen ac yn brecio ei chyflymder gyda braich bren, ac yn yr hwrlibwrli byddai llawer o ddamweiniau yn digwydd gan daflu’r sled oddi ar y cledrau. Byddai fforman yn goruchwylio’r gwaith ac mae’n gwestiwn ai Rwsiaid fyddai ef. Yn y felin lifio defnyddid dŵr o Afon Ty’n Lôn, sy’n codi o gyfeiriad Chwarel Goch cyn llifo i lyn y Pandy gerllaw Ceinfro, a’r dŵr hwn a ddefnyddid i droi’r olwyn ddŵr a oedd yn gweithio peiriannau’r felin lifio. Ceffylau tyddynwyr yr ardal a ddefnyddid i dynnu’r sledi gweigion yn ôl i fyny’r llethr a’u troliau hwy a ddefnyddid hefyd i gario’r coed a’r ystyllod o’r felin i stesion Tregarth, ac oddi yno i’w dosbarthu at ddefnydd y pyllau glo neu’r fyddin yn ôl y gofyn.

A dyna gadarnhau, cyhyd ag y bo modd, fanylion am orchwylion y fintai hon o dramorwyr. Mae’n amlwg, o hanesion y cyfnod, eu bod yn griw cymeradwy iawn yn lleol – roedd nifer wedi dysgu Cymraeg ac ar nos Sadwrn byddai rhialtwch yn dilyn eu hymweliadau â thafarndai Bethesda. Yr oedd storïau’n lleol am ryw anghydfod personol ymhlith y criw a setlwyd ganddynt mewn llys mewnol ond a arweiniodd at ddiarddel un o’r bechgyn a ddiflannodd yn ddisymwth o’r ardal, ond sibrydion oedd y rhain heb gadarnhad na thystiolaeth. Ond pwy tybed oedd y bechgyn hyn, y Rwsiaid, fel y gelwid hwy gan bobl Tregarth?

Mae’n ymddangos bellach nad Rwsiaid wrth eu cenedl mohonynt oll, ond yn hytrach gymysgedd o fechgyn o genhedloedd a oedd yn ffinio arfordir Môr y Baltig, ac er i’r mwyafrif ddiflannu ar derfyn y rhyfel yn ôl i’w hardaloedd gwreiddiol efallai, arhosodd rhai yn y gymuned leol gan briodi â merched yr ardal. A dyna oedd stori Carl Andersson a fagodd deulu yn Ffordd Tanrhiw, a dyna hefyd oedd hanes Kusta Strandberg, saer coed wrth ei grefft, a ymgartrefodd yn Weun, Pentir ar ôl priodi merch o Lerpwl. Ond mae manylder am fywyd Theodore Torn yn fwy perthnasol fyth. Bachgen o Estonia oedd ef wrth ei genedl, yn enedigol o Arensburg, sef Kuressaare heddiw, prif dref ynys fechan Saaremaa. Priododd Theodore â merch leol ym mis Gorffennaf 1918 ac ar derfyn y rhyfel symudodd ef a’i briod o Dregarth i ddilyn ei waith yn Nolgarrog. Ganed iddynt un plentyn, sef Maria, a hi ymhen amser ddaeth yn fam i Valerie Jones, Dob, Tregarth. Bu farw Theodore yn ddisymwth yn 1925 yn ŵr ieuanc 44 oed ac fe’i claddwyd  ym mynwent y Gelli, ac yno hefyd y mae bedd Carl Andersson.  Cadwodd Valerie gysylltiad agos â theulu ei thaid yn Estonia gan ymweld â hwy nifer o weithiau ar ynys Saaremaa. Eiddo Valerie yw’r llun uchod o’r bechgyn yn y coed sydd yn rhoddi rhyw elfen o gadarnhad mai mintai’r ‘Rwsiaid’ sydd i’w gweld yn y llun. Bachgen arall y mae cof lleol amdano oedd ? Gustersson oedd â chysylltiad agos â theulu’r Pandy yn Nhregarth. Bu’n aros yno am gyfnod byr tra oedd yn gweithio yn y felin lifio, ond torrodd y gŵr hwn ei gysylltiad yn ddisymwth â’r Pandy ond nid cyn gadael gwn revolver yng ngofal Idwal Williams, tad Thelma Morris, a hi a adroddodd am yr amgylchiad hwn.

Mae sut y daeth y fintai hon i Dregarth yn y lle cyntaf, a phryd yn union y cyrhaeddasant yn ystod cyfnod y rhyfel yn gwestiynau na ellir mo’u hateb heb wneud llawer mwy o ymchwil. Ond mae rhai ffeithiau sy’n debygol o fod yn berthnasol wrth geisio dyfalu ymhellach. Yr oedd sefyllfa boliticaidd y Baltig yn ystod y rhyfel byd cyntaf yn ferw gwyllt o ansefydlogrwydd a gorthrwm. Ers y Canol Oesoedd yr oedd Estonia wedi dioddef gormes gan luoedd Denmark, yr Almaen, Rwsia, Sweden a gwlad Pwyl yn eu tro, ond ar gychwyn y rhyfel yr oedd y wlad yn dioddef gwrthdaro rhwng grym ac uchelgais imperialaidd Rwsia ar yr un llaw a’r Almaen ar y llaw arall. Talaith yn rhan o ymerodraeth Rwsia dan y Tsar oedd Estonia ar gychwyn y rhyfel ond wrth i rym Rwsia bylu yn y rhanbarth lluoedd yr Almaen oedd i sefydlu eu hawdurdod dros holl diriogaeth a chefnfor y Baltig. Ym mis Medi 1917 goresgynnodd byddin yr Almaen ynys Saaremaa ac ar derfyn y rhyfel yr oedd yr holl wlad yn eu meddiant gyda’r bwriad hirdymor o gaethiwo Estonia yn dalaith daeog i’r Almaen. Nid hynny a ddigwyddodd oherwydd erbyn 1920 llwyddodd Estonia drwy ryfel i sefydlu ei hun yn wlad annibynnol. Ond beth yw perthnasedd hyn i’r fintai yn Nhregarth? Mae’n eithaf tebygol y byddai awdurdodau milwrol Prydain yn hynod ddrwgdybus o griw o ffoaduriaid wnaeth gyrraedd y wlad yn ystod berw’r rhyfel o daleithiau ansefydlog a oedd ym meddiant naill ai Rwsia neu’r Almaen. Mae’n bur amlwg y byddai ffoaduriaid o’r fath yn gofyn am loches, ac yn ystod y rhyfel caethiwyd 32,000 o unigolion y cyfeirid atynt fel ‘enemy aliens’ ym Mhrydain ac i’r categori hwn y perthynai ‘Rwsiaid’ Tregarth bur debyg. Derbyniwyd y fintai hon ar amod o gael eu rhan gaethiwo a’u gosod ar waith er budd ymdrech filwrol y wlad yn hytrach na’u danfon i garchar dan glo. Dim ond ymchwil pellach all gadarnhau’r ddamcaniaeth hon a sefydlu pa awdurdod a oedd yn gyfrifol am gynnal y gwersyll yn Sling, talu’r criw os oedd tal yn ddyledus, a darganfod pwy oedd y swyddog a oedd yn arolygu’r gwaith ar fynydd Moelyci.

IMG_0147
Model o’r sgwner tri mast gyda baner Estonia sydd ym meddiant Valerie Jones

Ond mae un cwestiwn arall i’w ystyried sef sut y gallasai’r fintai hon fod wedi cyrraedd Prydain a Thregarth yn benodol? Rhaid damcaniaethu ymhellach. Mae’n wybyddus fod masnach lewyrchus iawn wedi bodoli ers cenedlaethau rhwng Prydain a gwledydd y Baltig yn mewnforio coed, a Phrydain, er enghraifft, oedd prif fewnforiwr coed o Latvia, y wlad nesaf i’r de i Estonia. Mae’n bosibl mai criw o longwyr oedd y fintai hon a laniodd mewn porthladd rywle ym Mhrydain, ac i’r llong naill ai gael ei chaethiwo gan yr awdurdodau neu i’r criw o’u ofyn am loches. Ategir y ddamcaniaeth gan un llun a model o long hwyliau a oedd ym meddiant dau o’r unigolion uchod yn Nhregarth. Model bychan o long hwylio tri mast – sgwner bur debyg – a oedd ym meddiant Theodore Torn, a baner Estonia sydd yn cyhwfan ar ei starn, ond, ysywaeth, nid oes enw i’r llong a heb yr enw mae’n annhebygol y gellid canfod i ba borthladd, a phryd yn union, y bu iddi gyrraedd Prydain.  Llong dri mast sydd hefyd yn y ffotograff du a gwyn a oedd ym meddiant teulu’r Pandy, ond mae’n anodd canfod ai baner Estonia sydd yn chwifio ar starn y llong hon. Gwell peidio â damcaniaethu ymhellach ond mae hanes y criw bywiog o ffoaduriaid a groesawyd i’r Dyffryn – y Rwsiaid chwedl y gred leol – yn haeddu mwy o sylw gan haneswyr y dyfodol yn Nyffryn Ogwen.

20190916_205403
Ffotograff o’r sgwner dri mast sydd ym meddiant Thelma Morris ond a berthynai yn wreiddiol i Gustersson.

Diolch – Mae’r nodyn hwn yn ddyledus i garedigrwydd Islwyn a Valerie Jones, Dob, Tregarth; i Thelma Morris, Llandegfan ac i Cynrig a Carys Hughes, Rallt Uchaf, Pentir, a ddatgelodd wybodaeth amhrisiadwy am hynt y Rwsiaid yn Nhregarth.

Ffynonellau

Atgofion Hanner Canrif, Huw Davies , 1964, Caernarfon, tud. 20-21.

Un sylw ar “‘Rwsiaid’ Dyffryn Ogwen

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s