Tollty Hendyrpeg

Junction hendyrpeg
Cynllun Charles Spooner o Hendyrpeg yn 1873. Manylyn o Fapiau Penrhyn PFA/6/327, drwy garedigrwydd a chaniatâd  Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bang

Mae’n anodd i ni fforddolion prysur yr unfed ganrif ar hugain ddeall pa mor anodd oedd i drafnidiaeth ddefnyddio croesfan gymhleth Hendyrpeg cyn i’r holl safle gael ei gweddnewid i’w chyflwr presennol. Yno, mewn safle eithriadol gywasgedig, yr oedd yr hen ffordd dyrpeg yn cyfarfod â rheilffordd y chwarel ar groesffordd â phum mynedfa gul, gyda thyrpeg helaeth ei faint a gatiau croesfan y rheilffordd yn rhwystrau ychwanegol. Mae’n ofynnol ceisio dehongli cymhlethdod y safle.

Cyn 1768 yr oedd y llwybr o Benygroes i Goed y Parc yn dilyn llinell uniongyrchol, a hwn a ddefnyddiwyd gan Wyatt yn gynsail i Ffordd y Lord yn 1788. Adeiladwyd Pont Coetmor hefyd yn 1788 gan hwyluso’r defnydd o hen lwybr traws gwlad  a redai o Lanllechid i Chwarel Goch a Sling a thrwodd i Bentir. Felly, ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif yr oedd croesffordd bur bwysig â phedwar mynediad yn rhan o broto-gynllun  trafnidiaeth y rhan hwn o Ddyffryn Ogwen.  Yn 1802 roddwyd pwysigrwydd ychwanegol i safle’r groesffordd pan ailgyfeiriwyd y Ffordd Dyrpeg o Bentrefoelas i Landygái i redeg drwy Ddyffryn Ogwen yn hytrach na thrwy Lanrwst a Chonwy. Cynlluniwyd y ffordd newydd i ddilyn ystlys ddwyreiniol Nant Ffrancon ond o Bont y Tŵr i Hendyrpeg defnyddiai lwybr Ffordd y Lord a gynlluniwyd gan Wyatt. O safle’r groesffordd i gyrraedd hyd at Dinas cynlluniwyd cymal newydd i’r ffordd dyrpeg drwy Goed y Ddinas i ddilyn uwchlaw gagendor cyfyng ceunant yr Afon Ogwen hyd nes cyrraedd at Dyddyn Dicwm. Canlyniad hyn oedd cymhlethu safle’r groesffordd i gynnwys pum mynediad yn hytrach na’r pedwar gwreiddiol.

Tolldy Hendyrpeg
Croesfan Hendyrpeg yn dangos y ffordd a tho’r tollty. Llun o gasgliad Alaw Jones, Parc Moch drwy garedigrwydd a chaniatâd

Ar groesffordd mor bwysig adeiladwyd y tyrpeg a rydd ei enw i’r llecyn hwn heddiw. Yr oedd cynllun y tyrpeg yn bur wahanol i gynlluniau’r tyrpegau unffurf sy’n nodweddu ffordd bost ddiweddarach Telford drwy’r dyffryn. Adeilad un llawr gyda chorn simdde canolog ydoedd gyda’r prif ddrws yn agor ar  yr ochr a wynebai’r de. Gan mai tyrpeg ar groesffordd gymhleth ydoedd casglai arian ar fwy nag un ochr. Felly o graffu ar gynllun Spooner o’r adeilad ymddengys fod y bythau casglu a wynebai’r ffordd dyrpeg ar ymyl y dwyrain ar ffurf croes, tra oedd un bwth estynedig ar ochr y gorllewin yn wynebu hen lwybr Ffordd y Lord i Benygroes a Cherrig Llwydion.

Yn cyd-ddigwydd â gyda datblygiad y ffordd dyrpeg yr oedd Richard Pennant yn adeiladu ei dramffordd ceffylau yn 1801 i wasanaethu ei chwarel ym Mraich y Cafn. A dyna ychwanegu cymhlethdod pellach i safle’r groesffordd yn Hendyrpeg. Cynlluniodd y dramffordd i redeg drwy’r groesffordd, ei llwybr i ddilyn yn gyfochrog â’r Ffordd Dyrpeg drwy’r gofod cyfyng yng Nghoed y Dinas, ac adeiladwyd tyrrau uchel o ben llechi i gynnal y dramffordd uwchlaw’r ffordd dyrpeg. Erbyn 1820 yr oedd y ffordd dyrpeg a’r tollty wedi colli eu pwysigrwydd wedi i ffordd bost newydd Telford drwy ymyl gorllewinol Dyffryn Ogwen amharu ar eu defnyddioldeb. Aethpwyd â chlwydi’r tollty i gyflawni gofynion y tyrpegau newydd ar y ffordd bost. Ond er gwaetha’r holl gyfnewidiadau ni ddinistriwyd adeilad y tollty ac ni ledwyd y fynedfa gul drwy borth y gatiau yn Hendyrpeg ychwaith. Daeth cymhlethdod pellach yn 1875 pan droswyd y dramffordd ceffylau yn rheilffordd ar gyfer trenau stêm, a bryd hynny ychwanegwyd clwydi a bocs signal i reoli trafnidiaeth y rheilffordd a thŷ ar gyfer gofalwr y groesfan.

Spooner Tanysgrafell 2
Cynllun Charles Spooner o Hendyrpeg yn 1873. Manylyn o Fapiau Penrhyn PFA/6/327, drwy garedigrwydd a chaniatâd  Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor

Serch hynny, yn 1873 gallasai cymhlethdod pellach fod wedi digwydd yn Hendyrpeg pe byddai’r Arglwydd Penrhyn wedi derbyn cynllun Charles Spooner i aildrefnu tramffordd y chwarel yn rheilffordd i drenau stêm. Spooner oedd cynllunydd y rheilffordd o Borthmadog i Flaenau Ffestiniog, cynllun cymunedol oedd hwn a oedd yn gwasanaethu’r gymuned yn ogystal â thrafnidiaeth y chwareli. Bwriad Spooner oedd creu gwasanaeth tebyg yn Nyffryn Ogwen . Yn y cynlluniau a gyflwynodd i’r Arglwydd Penrhyn yr oedd Hendyrpeg yn ganolog i’w fwriadau. Yno, yr oedd am sefydlu cyffordd oedd â’i phrif gangen yn arwain i’r chwarel a’r ail gangen yn rhedeg yn gyfochrog â’r ffordd dyrpeg hyd at Dy’n Clwt cyn gwyro yn Nhanysgrafell i gyfeiriad Pont Sarnau a chanlyn ymlaen dros afon Galedffrwd i ddilyn glan afon Ogwen hyd nes cyrraedd safle ar ochr parc Bryn Meurig o’r pentref. Yno yr oedd terminws y gangen i’w sefydlu. Yr oedd gan Spooner hefyd welliant i’r cynllun a fyddai’n anfon cangen i wasanaethu pen gogleddol y pentref gydag ail orsaf i’w hadeiladu ger y gwaith nwy yn Llain y Pebyll. Mynnai’r Arglwydd Penrhyn, er hynny, reilffordd at wasanaeth y chwarel yn unig ac, o ganlyniad, gwrthododd gynllun arloesol a fyddai, o edrych yn ôl, wedi chwarae rhan allweddol yn natblygiad pentref Bethesda cyn dyfodiad rheilffordd yr LNWR ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach.

 

Parhaodd y rhwystrau ar groesffordd gyfyng Hendyrpeg hyd at oddeutu 1960 pan chwalwyd y tollborth hanesyddol; lledwyd mynedfa’r ffordd i Dregarth a daeth gwasanaeth rheilffordd y chwarel i ben. Mae llwybr y rheilffordd yn aros ar y naill ochr i’r groesfan ac erys y bocs signal fel yr unig gofadail i brysurdeb a rhwystredigaethau safle a feddai ar dollty go arbennig yn hanes Dyffryn Ogwen.

Ffynonellau

Quartermaine, J., Trinder, B., Turner, R. 2003  Thomas Telford’s Holyhead Road. CBA  Research Report 135. CBA York

J.Ll. W. Williams; Lowri Wynne Williams 2016. Retracing Thomas Telford’s footsteps, the building of the post road through Dyffryn Ogwen in Gwynedd, 1815 – 1824. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon.

Un sylw ar “Tollty Hendyrpeg

  1. Arwyn Oliver

    Cofio’r tyrpeg yn cael ei ddymchwel er mwyn gwella’r ffordd ac roedd pob carreg yn cael ei rhifo’n ofalus.Meddyliem ar y pryd mai rhifo er mwyn ailgodi yn SAN Ffagan oedd y bwriad.Tybed Beth ddigwyddodd i’r cerrig?….

    Hoffi

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s