Tŵr Llywelyn

Gweddillion y tŵr yn Nhyn Tŵr
Olion y tŵr ger Tyn Tŵr

Ffurfiwyd tirwedd Dyffryn Ogwen gan rewlifau anferth yn ystod Oes yr Iâ rhyw 14,000 o flynyddoedd yn ôl, ac mae ardal Pont Tŵr yn dwyn stamp y mowldio hwn. Ar derfyn y cyfnod, wrth i’r rhew gilio mae’n bur debyg fod llyn mawr wedi cronni ar ochr Nant Ffrancon o’r graig oedd yn creu rhwystr ar draws y dyffryn rhwng Caerberllan a’r coed ar drothwy Chwarel y Penrhyn ger Pont Tŵr. Bylchwyd y graig gan y dŵr mewn dau leoliad, sef ar wely presennol yr Afon Ogwen ac, yn ail, ar is-gangen o’r afon a fylchodd drwy Bodforus. Rhwng y ddau fwlch gadawyd craig Tyn Tŵr sydd heddiw yn stwmp ansylweddol ei faint ond a fyddai’n wreiddiol yn sefyll yn gadarn cyn bod mewn lenwi sylweddol wedi digwydd o’i amgylch.

Chwaraeodd ardal Tyn Tŵr ran holl bwysig yn hanes datblygiad Dyffryn Ogwen. Roedd hynny yn gyntaf fel man cyfarfod rhai o lwybrau pwysicaf yr iseldir cyn iddynt gysylltu â llwybrau ucheldir Nant Ffrancon. Yma felly, mewn agoriad cyfyng, lleolwyd y ffin rhwng yr iseldir a’r ucheldir gyda chyfuchlin 500 troedfedd yn dynodi man y cyfnewid. Dolen arall bwysig oedd y groesfan hynafol ar y bont dros Afon Ogwen rhwng plwyfi Llandygái a Llanllechid.

Cynllun Tyn Twr
Cynllun safle’r tŵr gan Robert Kiln (gweler y ffynhonnell isod)

Yng nghyfnod Tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg mae’n amlwg fod gan graig Tyn Tŵr bwysigrwydd strategol arbennig. Cynllun y Tywysogion oedd cadarnhau canolbwynt eu teyrnas yn Eryri drwy warchod pyrth mynediad y dyffrynnoedd drwy adeiladu cestyll megis Dolbadarn a Dolwyddelan neu dŵr gwylio megis Dinas Emrys, ger Beddgelert. Tyn Tŵr oedd safle’r arsyllfa a reolai’r mynediad i Nant Ffrancon. Mae archwiliad archaeolegol wedi canfod bod adeilad o’r canol oesoedd cynnar wedi sefyll ar y graig ond ni lwyddwyd i gadarnhau mai hwn oedd y tŵr. Yr oedd yno ystafell yn perthyn i adeilad drylliedig, ac ymhlith y chwalfa o’i fewn yr oedd teilchion llestri Saintonge sy’n dyddio o’r 13eg a’r 14eg ganrif ymysg darnau o lestri mwy diweddar. Mae’n wybyddus yn ogystal fod brenin Lloegr, Edward y cyntaf wedi ymweld ag Abercaseg ar Orffennaf 4ydd 1284. Os ansicr y dystiolaeth archaeolegol nid felly y dystiolaeth ysgrifenedig sy’n cyfeirio mewn dogfen cyfraith tir gan y Penrhyn yn 1485 at ’le towre de Abercassek’. Ceir cyfeiriadau diweddarach at safle’r tŵr gan deithwyr cynnar, megis Pennant, ac edrydd Hugh Derfel Hughes fod yr olion yno i’w gweld mor ddiweddar a chanol y ddeunawfed ganrif.

Gweler hefyd erthygl Bodfaeo am ragor o wybodaeth am gysylltiad Tywysogion Cymru â Dyffryn Ogwen ac erthygl Tŷ John Iorc am ragor o wybodaeth am ardal Tyn Tŵr

Ffynhonnell

Robert Kiln. 2001.  John York’s Houses. Cymdeithas Archaeoleg Llandegai a Llanllechid

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s