Melin Cochwillan

Cyd awduron yr ysgrif hon yw Einion Thomas, Hendyrpeg, cyn Archifydd Archifau a Chasgliadau Prifysgol Bangor, a John Ll. W. Williams.

Y Rhufeiniaid a sefydlodd y melinau grawn cyntaf ar gyfandir Ewrop ar droad y mileniwm olaf cyn Crist, a’r cyntaf wedi oed Crist. Byth ers hynny chwaraeodd y sefydliadau hyn ran anhepgorol ddylanwadol yn economi amaethyddol cefn gwlad hyd oni i uwch fecanwaith diwydiannol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ddisodli eu pwysigrwydd. Yr oedd y felin yn fath o symbol o lwyddiant y drefn amaethyddol oedd â phwyslais ar dyfu grawn. Roedd eu niferoedd yn adlewyrchu’r tiroedd gorau at gynhyrchu’r cnwd – cymharer er enghraifft y niferoedd uwch ym Môn mewn cymhariaeth â Gwynedd. Ym Môn, y gwynt oedd yn gyfrifol am yrru mecanwaith y felin ond yng Ngwynedd dŵr oedd yn cynhyrchu’r grym i’w gweithio.

Yn Nyffryn Ogwen sefydlwyd pedair melin, tair ohonynt ar lan yr afon Ogwen sef y Felin Isaf yn Llandygái, y Felin Uchaf yn Nhalybont, a Melin Coetmor ym Mrynbella, a’r bedwaredd ar ffrwd fechan sy’n llifo i Afon Cegin yn Felin Hen, hanner y ffordd rhwng Llandygái a Phentir. Y mae a wnelo’r nodyn hwn yn benodol â’r Felin Uchaf yn Nhalybont, neu Felin Cochwillan fel y gelwid hi gan rai, a hanes y felin hon mewn cyfnod pur chwithig yn ei hanes ar ddyddiad yng nghanol y ddeunawfed ganrif sy’n goleuo’r testun. Gwell ceisio gosod y felin yng nghyd-destun y  cyfnod, ac yn arbennig felly yn hanes stad y Penrhyn, sef perchnogion y felin bryd hynny. Yn y cyfnod hwn yr oedd stad y Penrhyn ar ganol un o’r cyfnewidiau pwysicaf yn ei hanes. Roedd yn gyfnewidiad a arweiniodd at foderneiddio ei dyfodol, gydag ymgyrch ar droed i gyfuno perchnogaeth ranedig y stad. Y cyfrannwr mwyaf dylanwadol at y trafodaethau oedd John Pennant, marsiandwr cefnog llwyddiannus a pherchennog nifer o stadau siwgr yn Jamaica, oedd â’i fryd ar asesu a datblygu potensial economaidd stad y Penrhyn i’r dyfodol. Ef oedd tad Richard Pennant, a’r mab hwn oedd i briodi merch y Cadfridog Hugh Warburton yn 1765, a thrwy hynny, nid yn unig sefydlu ei berchnogaeth ar y stad, ond hefyd cyn diwedd y ganrif wireddu ei photensial economaidd drwy ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn. Mae un cymeriad arall yn y stori sef Samuel Wright, cyfreithiwr yng Nghaer, ac ef oedd asiant stad y Penrhyn ers 1771.

Ond pa ran mae melin Cochwillan yn ei chwarae yn y datblygiadau uchod? Mae’r ateb yn syml, sef dim yn y darlun ehangach, ond diddorol mewn manylyn bychan disylw ar un achlysur mewn amser. Ond i gychwyn beth am y felin? Mae lle i gredu y gallasai’r felin, oherwydd ei hagosrwydd at blasty Cochwillan, ddyddio yn ôl i’r Canol Oesoedd cynnar, ond mewn llythyr sy’n ddyddiedig i 1773, cofnodir  ei bod bellach mewn cyflwr gwael a’i dyfodol yn ansicr oni byddid yn ei thrwsio. Gallasai sawl rheswm fod yn gyfrifol am ei chyflwr – diffyg cynhaliaeth gyson gan y perchnogion sy’n fwyaf tebygol, neu fod y diofalwch yn ganlyniad cyfnewid yn yr economi amaethyddol gyda’r pwyslais yn troi at fagu gwartheg yn hytrach nag ar dyfu grawn, neu mewn ardal ffiniol ei adnoddau ffisegol fod newid bychan yn yr hinsawdd yn rhwystr i dyfu grawn yn lleol. Yn arolwg Penrhyn 1768 nodir nad oedd tenant i’r felin.

Ymysg cofnodion claddu Eglwys Llanllechid ceir y cofnod moel, ‘January 25 [1778] buried William Williams, miller [i]. Dyna’r cwbl ond eto mae yna stori drist iawn tu cefn i’r cofnod hwn.

Llythyr Wright
Rhan o lythyr Samuel Wright at John Pennant, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor

Ar Ionawr 31ain 1778 mewn llythyr at John Pennant dywed Samuel Wright[ii] ei asiant fod si ar led mai ef John  Pennant a fyddai yn cael ei ddewis yn Uchel Siryf sir Gaernarfon am y flwyddyn. Yn lle canmol y penodiad dywed Wright ei fod yn gobeithio y dewisir rhywun arall. Y rheswm dros hyn oedd y gallasai’r penodiad fod yn un digon chwithig i John Pennant oherwydd fel y dywed, ‘last Saturday a man was committed to Carnarvon Gaol for murdering the Miller at one of the Penrhyn mills’. Y felin oedd Cochwillan, y melinydd oedd William Williams a’r llofrudd oedd Morris Rowland, Tŷ Sclaters a oedd wedi cyfaddef i’r weithred. Yn ôl Wright y rheswm oedd cenfigen ac awydd Rowland i ddial ar Williams oherwydd ei fod yn mynd i briodi merch yr oedd ef Rowland, fwy na thebyg, hefyd mewn perthynas â hi. Am y weithred ‘doedd dim dwywaith mai tynged Rowland fyddai’r grocbren ac yn dilyn y byddai ei gorff, ‘ be hanged in Chains upon one of the mountains or Commons in Llanllechid’, y dynged arferol i unrhyw un a geid yn euog o beth a elwid yn weithred ysgeler. Yn ôl Wright  gwaith digon annymunol fyddai crogi ac wedyn wneud trefniadau i arddangos y corff mewn cadwyni, gorchwyl y byddai’r Uwch Siryf a’i ddirprwy yn gorfod ei arolygu a chan fod y llofrudd yn dod o’r ardal fe allai hyn adlewyrchu’n wael ar Pennant. Yn y diwedd, er holl ofnau Wright, ac er mawr ryddhad iddo, ni ddewiswyd John Pennant fel Uchel Siryf [iii].

Cyfaddefiad
Cyfaddefiad Morris Rowland drwy ganiatâd Archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Ond beth am y mwrdwr? Mewn datganiad[iv] sydd hefyd yn gyfaddefiad ac wedi ei ddyddio  Ionawr 24ain dywed Morris Rowland ei fod wedi cyfarfod â William Williams yn yr odyn ger melin Cochwillan ar nos Fercher, Ionawr 21ain. Yr oedd wedi dod â gwn gydag ef â’r bwriad o’i gyfnewid am wn a oedd ym meddiant William Williams. Methiant fu’r cyfnewid ond am ryw reswm fe brynodd bâr o fenig gan y melinydd am chwe cheiniog. Wedi trafod am ychydig aethant allan o’r odyn a dechrau cerdded tuag at gartref Williams ym Mhentre’r Felin. Wedi mynd ryw ganllath aeth yn ddadl rhyngddynt a dywed Rowland iddo saethu Williams a’i glwyfo. Er ei fod wedi’i glwyfo mae Williams yn ymrafael â  Rowland cyn i hwnnw daro Williams â charreg yn ei ben fwy nag unwaith a’i ladd. Gyda Williams yn gorwedd yn gelain ar y llawr aeth Rowland drwy ei bocedi a dwyn ei oriawr, a oedd yn werth £2, ynghyd â’r gadwyn a oedd yn werth 6d a’r goriad gwerth 3d.

Dyna’n fras y cyfaddefiad a disgrifiad o’r hyn a ddigwyddodd. Nid oes sôn am y ferch, ond yn amlwg yr oedd cynnen rhwng y ddau. Yn ddiddorol, ar ddechrau’r datganiad cyfaddefa Rowland ei fod ychydig ddyddiau ynghynt, ar Ionawr 10fed wedi dwyn o siambr wely Williams un hances boced ddu , un hances boced sidan goch a gwyn ac un crafat gwyn. Yn ychwanegol, yn gynharach ar noson y mwrdwr, galwodd yng nghartref Williams a chan nad oedd i mewn aeth i’r drws nesaf i weithdy un William Griffith, saer, a dwyn dau gŷn a dau ebill, oll yn werth 5 swllt. Mae’n amlwg fod gan Rowland ddwylo blewog dros ben!

Clywyd yr achos yn ei erbyn yn Llys y Sesiwn Fawr yng Nghonwy ar ddechrau Ebrill 1778. Er ei fod wedi cyfaddef y drosedd pledio yn ddieuog a wnaeth Morris Rowland, er bod saith o’r ardal wedi eu galw fel tystion, sef, William Griffith, Ann Williams, William David, Henry Prichard, Edward Jones, Henry Ellis a William Philip. Nid oes gofnod o’u tystiolaeth – yn fwy na thebyg yr oedd cyfaddefiad Rowland yn hen ddigon i’w gael yn euog – a hynny a ddigwyddodd gyda’r Barnwr yn ei ddedfrydu i farwolaeth. Ar ddydd Gwener 24ain o Ebrill 1779 aeth Rowland ar ei daith olaf i’r grocbren. Roedd hynny yn fwy na thebyg ar y morfa yng Nghaernarfon, er fe ellid hefyd grogi yn y man lle digwyddodd y mwrdwr, er nad oes tystiolaeth i brofi ei fod wedi ei grogi ger melin Cochwillan. Yr unig dystiolaeth o’i gyfnod yn y carchar cyn ei ddienyddio yw biliau a anfonwyd i’r Llys Chwarter[v] yng Nghaernarfon gan Thomas Prichard, ceidwad carchar Caernarfon. Am fod yn y carchar am dair wythnos ar ddeg rhoddwyd dau swllt a grôt i’w gynnal yn ystod cyfnod ei arhosiad. Talwyd pedair gini i Humphrey Evans, meddyg lleol, am  ymweld â’r carcharor a thalwyd pum punt i’r Parch Robert Evans, i ymweld ag ef, ‘from the thirtieth day of January last, to the time of his execution’.  Ym mha le y claddwyd Morris Rowland, nid oes gofnod? A roddwyd ei gorff mewn cadwyni rhywle yn y plwy i bydru’n fwyd i’r brain, nid oes dystiolaeth ychwaith?

Mae’r amgylchiad, er mor erchyll, bellach yn ddibwys yn nhreigl amser. Ond mae’n adrodd cyfrolau am wynebgaledwch gweinyddu cyfraith a threfn yng nghyfnod canol y ddeunawfed ganrif. Arwydd cyhoeddus oedd y grocbren i’r werin bobl wybod eu lle yn y gymdeithas a phe meiddient â thorri ar yr heddwch yna, y grocbren fyddai eu tynged.  Mae’n bur debyg, er gwaethaf diffyg manylder y llythyr, y gallasai lleoliad y grocbren fod yn agos at safle’r cyffion yn Llanllechid, a’r ddau offeryn dialedd heb fod ymhell oddi wrth gyntedd cyfiawnder yr eglwys. Pa le bynnag y bo, yr oedd yn rhybudd gweladwy i weddill plwyfolion Llanllechid. Ond efallai, o ddarllen rhwng llinellau’r llythyr y gellir canfod llygedyn o gydwybod moesol yn y rhybudd a ddanfonwyd gan Wright i Pennant. Pwy sydd i wybod bellach, o gofio nad oedd moesoldeb ym mêr esgyrn perchennog rhai o’r planhigfeydd siwgr mwyaf yn India’r Gorllewin?

Dylid cofnodi i Felin Cochwillan weithio hyd at ddyddiad amhenodol yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan godi dŵr o afon Ogwen drwy gyfrwng y ffos fechan sy’n cyrraedd iddi o gyfeiriad y de. Fel y dengys y peintiad isod yr oedd yr olwyn ddŵr a yrrai ei pheirianwaith yn aros ar ei mur allanol hyd at bumdegau’r ganrif ddiwethaf.

Ffrangcon
Peintiad Ffrangcon Evans (1913 – 2015)  o’r felin a baentiwyd oddeutu 1950, drwy garedigrwydd Ieuan Wyn,  Carneddi

[i] Mae cofnodion claddu plwyf Llanllechid, sydd ar gadw yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon, ar goll am ‘ryw ddeg mlynedd yn ystod y cyfnod hwn. Drwy lwc mae Cofnodion yr Esgob sydd ar gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth yn gyflawn.

[ii] Papurau Ychwanegol Penrhyn, PFA/14/313.Archifau a Chasgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor

Dewisiwyd John Rowlands, Bodaden yn Uchel Siryf am y flwyddyn 1778.

Cedwir y dogfennau yn ymwneud â’r achos ymysg papurau y Sesiwn Fawr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae dau ddatganiad ar gael. Y cyntaf sy’n ddatganiad byr o’r hyn ddigwyddodd wedi ei ddyddio yn Ionawr 23ain 1778 a’r llall wedi ei ddyddio i’r 24ain sy’n hirach ac yn llawer mwy manwl. Yn ddiddorol iawn mae Morris Rowland yn cael ei ddisgrifio fel Iwmyn ac nid fel labrwr ac hefyd mae’n llythrennog gan ei fod yn arwyddo y ddwy ddogfen gyda’i enw ac nid â chroes.

[v]   Llys Chwarter Caernarfon (tymor y Drindod), Gorffennaf 17eg, 1779

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s