Bryn Derwen

Adeiladwyd Bryn Derwen ar gyfer James Greenfield, brodor o swydd Sussex, a benodwyd yn rheolwr chwarel Cae Braich y Cafn yn 1802 gan Richard Pennant, Arglwydd cyntaf stad y Penrhyn. Mae’n dŷ ysblennydd a leolwyd gerllaw ffordd bwysicaf y cyfnod sef Ffordd y Lord a oedd i’w throsi yn 1805 yn Ffordd Dyrpeg rhwng Pont Tŵr a Llandygái. Nid yw’n sicr mai Benjamin Wyatt, prif asiant Stad y Penrhyn, oedd cynllunydd y tŷ ond yr oedd yn amlwg yn ddigon crand i dynnu sylw Thomas Telford pan oedd ef yn cynllunio’r ffordd bost drwy’r dyffryn yn 1815. Disgrifiwyd y tŷ yn 1810 gan Richard Fenton yn ei lyfr Tours in Wales fel ‘…a new creation out of a spot lately covered with rocky excrescences and surrounded by bog and turbary, (but) now displaying pleasure grounds, groves, and gardens walled and cropped with fruit and fine meadows’.

Mynedfa Bryn Derwen
Y lôn goed urddasol sy’n arwain at Fryn Derwen

Greenfield oedd y rheolwr a gynlluniodd y chwarel i fod yn un o gloddfeydd llechi mwyaf y byd. Cyn ei ddyfodiad yr oedd y gloddfa o dan ofal William Williams yn datblygu yn gyfres o byllau dyfnion ar echel dwyrain i’r gorllewin. O dan gynllun Greenfield  datblygodd ef y chwarel yn gyfres o bonciau cymesur i ddringo hyd lethr y Fronllwyd a phob ponc wedi’i chysylltu â system o elltydd ar naill ochr y gwaith. Dan ei arweiniad datblygodd y chwarel i gyflogi oddeutu 600 o weithwyr gan gynhyrchu hyd at 40,000 tunnell o lechi a phroffid y gwerthiant wedi chwyddo o £7000 yn 1808  i £18,415 erbyn 1813.

Ond daeth tro ar fyd. O 1800 ymlaen bu anghydfod rhwng y gweithwyr a’r perchennog ynghylch cyflogaeth sefydlog ac amodau gwaith teg, gyda rhai chwarelwyr yn ennill 17 swllt y mis tra oedd eraill yn derbyn £6 am wneud yr un gwaith. Torrodd yr anghydfod yn streic yn 1825 a barhaodd am un diwrnod yn unig ond, er byrred y brotest, ni thrafodwyd cwynion y gweithwyr yn gymodlon, a’r aflwyddiant hwn a arweiniodd at y pegynnu mewn cysylltiadau diwydiannol a fu’n gymaint o faen tramgwydd yn y chwarel hyd weddill y ganrif. Ychydig amser wedi’r digwyddiad darganfuwyd Greenfield wedi boddi yn yr Afon Ogwen a bu cryn ddyfalu am y rhesymau a arweiniodd at y fath drasiedi – ai drwy ddamwain y bu iddo foddi ynteu a oedd y sen o orfod wynebu’r brotest ddiwydiannol gyntaf yn hanes Chwarel y Penrhyn yn ddigon iddo gymryd ei fywyd?  Mae cryn ddyfalu ynghylch pa union lyn yn yr afon y cyfarfu Greenfield â’i dynged. Y farn gyffredinol yw mai Llyn Du, sef pwll ar ochr Parc Meurig o’r ynys sydd y tu isaf i Bont yr Inn, yw’r lleoliad tebycaf. Mae  gan y llyn hwn ail enw sef Llyn Dronfield, ond tybed a drodd yr enw Greenfield yn Dronfield yn nhafodiaith Dyffryn Ogwen?

Ffynhonnell

Hugh Derfel Hughes. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Richard Fenton. 1804-1817. Tours in Wales, (ed). J. Fisher.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s