Ysgolion Sul

Mae dyled Cymru i’r Ysgol Sul fel cyfundrefn grefyddol ac addysgol yn anfesuradwy. Gellir honni  fod parhad yr iaith Gymraeg yn rhannol ddyledus i lwyddiant ysgubol yr ysgolion hyn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid ffenomen Gymreig mo ysgolion Sul yn wreiddiol. Gellir olrhain eu tras yn y lle cyntaf i’r Eidal yn yr unfed ganrif ar bymtheg cyn iddynt gael eu poblogeiddio yn Lloegr yn ystod y ddeunawfed ganrif. Thomas Charles (1755-1814) o’r Bala sylweddolodd addasrwydd yr Ysgol Sul fel cyfrwng i ddysgu hanfodion y ffydd Gristnogol i oedolion a phlant Cymru gan ddefnyddio’r Beibl fel prif ffynhonnell y dysgu.  Yn ystod cyfnod anterth y gyfundrefn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg datblygodd yr Ysgol Sul i fod yn un o’r grymoedd mwyaf dylanwadol ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Yn Nyffryn Ogwen cynhaliwyd Ysgolion Sul cyntaf yr ardal mewn tai unigolion  megis ym Mraich Tŷ Du yn Nant Ffrancon, Cae Gwigyn yn Nhal-y-bont a Bryn yr Odyn yn Nhregarth. Gyda chanoli ‘r sefydliadau enwadol mewn addoldai daeth yr Ysgol Sul yn rhan annatod o weithgaredd pob achos ac yng nghapel Jerusalem yr oedd yn rhan o sefydlu’r eglwys yn 1845. Yr oedd aelodau’r capel hefyd yn gofalu am Ysgol Sabothol Coed y Parc a gynhelid, yn ôl y traddodiad, yn nhai rhai o’r cymunwyr. Ystyrid fod yr ysgol hon ymhlith un o’r rhai cynharaf i’w sefydlu yn ardal trothwy’r chwarel.

Yr oedd gan eglwys Jerusalem gyfrifoldeb hefyd am yr Ysgol Sul a gynhelid yng Nghoetmor. Yn wreiddiol cychwynnwyd yr ysgol hon gan y gwahanol enwadau yn 1856 ond daeth Jerusalem yn llawn gyfrifol amdani o 1866 ymlaen pan adeiladwyd ysgoldy ar ei chyfer gerllaw rhes tai Bryntirion. Amcan pennaf yr ysgol oedd ‘cael gafael ar y rhai a esgeulusant bob moddion gras’ ac yr oedd yn llwyddo yn y gwaith drwy lafur aelodau Jerusalem yn cynnal ysgol Sul yn y prynhawn a moddion ychwanegol yn yr hwyr gydag ambell bregeth neu gyfarfod gweddi. Cyfeirir at waith arbennig Edward Edwards, Ogwen Teras ac at Hugh Williams, Bodffordd House fel arweinyddion.

Ysgoldy Twr
Ysgoldy y Twr – llun o archif Ifor Williams, Fferm Coetmor gynt, drwy ganiatâd.

Ychydig o fforddolion sy’n cerdded heibio i Ysgol y Tŵr heddiw sy’n sylweddoli rhan mor eithriadol bwysig a chwaraeodd ym mywyd crefyddol a chymdeithasol Bethesda yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan oedd bri a chenhadaeth yr Ysgolion Sul ar ei anterth. Heddiw, mae gwedd digon digalon ar yr adeilad a adwaenid hefyd fel Ysgol y Tŵr, a bellach caiff ei ddefnyddio fel storfa gan adeiladwr lleol.

Gellir mesur pwysigrwydd  a chyfraniad yr Ysgol Sul i addysg Gristnogol y gymuned yn yr ystadegau moel canlynol. Yn 1879 yr oedd y Methodistiaid Calfinaidd yn nosbarth Bethesda yn gyfrifol am ddwy ar bymtheg Ysgol Sul. Yn dysgu yn yr ysgolion hyn yr oedd 397 athro a 64 athrawes, oll yn rhoddi o’u gallu yn wirfoddol.  Roedd 2960 disgybl ac 1186 o wrandawyr ychwanegol. Roeddynt yn dysgu darllen ac ysgrifennu a chanu drwy gyfrwng y Gymraeg, tasg na allai ysgolion y wladwriaeth mo’i chyflawni gan mai Saesneg oedd iaith y dysgu yn y sefydliadau hyn. Yr Ysgol Sul hefyd oed magwrfa ddeallusol yr ardal lle dysgodd cenedlaethau o bobl y gallu i wrando, i ymresymu, i ddadlau ac i gyflwyno’r neges yn gyhoeddus yn goeth ac yn gryno.  Mewn ardal o ymrafael diwydiannol, megis Dyffryn Ogwen, yr oedd y sgiliau hyn o werth amhrisiadwy. Dyma oedd cyfraniad cwbl orchestol yr Ysgol Sul yn ei gyfnod ac un o’r pennaf resymau fod pentref Bethesda yn dal yn bentref Cymraeg ei iaith a Chymreig ei thraddodiadau hyd heddiw. Er gwaetha’r erydiad ar grefydd yn ystod y ganrif hon mae Ysgolion Sul capel Jerusalem a chapel Carmel yn Rachub yn parhau i greu gwyrthiau deallusol mae’n siŵr.

 

Ffynonellau

Llawysgrif heb awdur a dyddiad – Crynhodeb – Hanes Dechreuad a Chynnydd yr Achos

Methodistaidd yn Jerusalem. Llawysgrif ym meddiant Dafydd Roberts, Cae’r Wern , Tregarth.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s