Tomen Pantdreiniog

IMG
Llun panoramig o bentref Bethesda oddeutu ugeiniau y 19g,  un o’r ychydig luniau sy’n dangos tomenni  chwarel Pantdreiniog (brig chwith y darlun). Cerdyn post o gasgliad a thrwy garedigrwydd Alaw Jones, Parc Moch, Bethesda

Adeiladwyd tomennydd rwbel llechi chwarel Pantdreiniog yn dair gris anferth i dra-arglwyddiaethu yn fygythiol uwchlaw Stryd Fawr Bethesda. Ar ganol y llawr uchaf yr oedd bwlch go sylweddol yn agor fel math o ffenestr i olygfa odidog tua’r de a chrib y Carneddau. Ond nid ffenestr i geisio twtio tirlun Dyffryn Ogwen mo hon ond yn hytrach ymgais W. J. Parry, fel pennaf gyfalafwr blysiog pentref Bethesda, i wneud ei ffortiwn.

Yn 1892 benthycodd Parry £1,000 gan Fanc y National Provincial yn Llundain. Rhaid dyfalu paham y cafodd y fath fenthyciad oherwydd nid oes cofnod pendant o’r trefniant. Ar y pryd yr oedd gan Parry ddiddordeb mewn hybu dwy ddyfais a wnaethpwyd gan wŷr lleol ym Methesda. Y gyntaf oedd dyfais i agor a chau ffenestri ‘sash’ gan ŵr o’r enw William Hughes. Teitl aruchel y ddyfais oedd The Hughes’ Window Spring Patent, ac yn 1882 derbyniodd sylw rhyngwladol a thlws aur mewn arddangosfa ym Mharis. Yn 1892 ymunodd Parry mewn partneriaeth â Hughes i gynhyrchu’r Window Spring ac mae’n debygol mai ar gyfer y fenter hon y benthycodd yr arian gan y banc. Roedd yr ail ddyfais yn eiddo i ŵr lleol arall o’r enw J. T. Welch, watshmecar wrth ei alwedigaeth. Arbrofodd â dyfeisiadau i gywasgu llwch llechi dan bwysedd heidrolig enfawr i gynhyrchu cyfres o isgynhyrchion, rhai trymion megis brics, teils, paneli ffenestri a chledrau rheilffordd, a rhai ysgafnach megis teganau tsieni, llestri a photeli o bob llun. Cychwynnodd Welch ei arbrofion yn Chwarel Pantdreiniog oddeutu 1888, chwarel yr oedd gan Parry ddiddordeb proffesiynol ynddi gan mai ef oedd asiant Stad Cefnfaes. Nodir i Parry fenthyca swm o arian yn 1889 gan y Parch J. Foulkes, gweinidog gyda’r Annibynwyr yn Aberafan, ac mae’n eithaf tebygol mai benthyciad er hyrwyddo menter y llwch oedd hwn. Yn 1892 cofrestrodd Parry y ddyfais yn y Patent Office yn Llundain dan ei enw ef a Welch a cheisiodd sefydlu priodoldeb a phwysigrwydd y ddyfais ar raddfa ryngwladol. Yn y cyfamser, derbyniwyd ymholiadau gan lu mawr o ddiwydianwyr a oedd yn awyddus i  ddatblygu’r ddyfais ymhellach a gwrthodwyd cynnig o £4,000 gan un ymgeisydd a fynnai brynu’r patent gan y  dyfeiswyr.

Ysywaeth, wynebai’r ddyfais broblemau technegol dyrys na allai’r ddau entrepreneur lleol eu datrys heb  dderbyn cyfalaf sylweddol i archwilio’n wyddonol paham fod y cynhyrchion yn eithriadol frau dan bwysau eu defnydd ymarferol yn y maes. Peryglwyd y fenter a gwerthwyd y ddyfais i ŵr o Gaerdydd yn 1891 am y swm pitw o £800. Er hynny, mae’n ymddangos fod y patent yn dal ym meddiant Parry a chymaint ei ddiddordeb yn y broses fel y ceisiodd ailsefydlu’r dechneg i gynhyrchu briciau yn chwarel Pantdreiniog yn ystod degawdau cyntaf y ganrif ddiwethaf. Yn 1919 sefydlwyd y North  Wales Development Co Ltd gyda chyfalaf o £150, 000 i lansio’r cwmni  i greu amrywiol gynhyrchion o lwch y lechen ym Mhantdreiniog. Wrth gwrs W. J. Parry oedd un o brif gynrychiolwyr y sindicet ond, ysywaeth, trodd y fenter yn fethiant llwyr a daeth y cwmni i derfyn disymwth yn 1921.

Yr oedd Parry bellach yn ei henaint a bu farw yn 1927. Ond ei ddiddordeb ymarferol ef yn y ddyfais heidrolig a olygodd fod bwlch wedi ei agor yng ngris uchaf tomen lechi Pantdreiniog. A beth am y dyledion ariannol? Yn anffodus bu’r dyledion hyn yn faen tramgwydd enfawr i Parry drwy ei yrfa, ond pennod arall i’w hadrodd fyddai honno.

chwarel pantdreiniog
Chwarel Pantdreiniog – (chwith) safle y North  Wales Development Co Ltd yn y domen. (dde) tair gris tomen Pantdreiniog a’i hagosatrwydd at dai pentref Bethesda

Un nodyn bach amherthnasol i orffen. Mae’r holl luniau panoramig o bentref Bethesda wedi’u tynnu o ben tomen rwbel chwarel Pantdreiniog, llwyfan ddyrchafedig o’r radd flaenaf a fyddai wrth fodd pob ffotograffydd gwerth ei halan, ond does odid yr un llun wedi’i dynnu o’r domen ei hun i ddangos pa mor ormesol oedd ei chysgod dros yr holl gymuned.

Ffynonellau

Jean Lindsay  1974. A History of the North Wales Slate Industry. Newton Abbot.

John Ll. W. Williams . 2005. W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda: portread o Gyfrifydd, Masnachwr a Hapfasnachwr Cymreig yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 66, tt. 137-167.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s