Maes awyr Glanmôr Isaf

Ni chreithiwyd Dyffryn Ogwen gan safleoedd milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ond craith barhaol y gyflafan waedlyd yw’r gofeb ym Methesda sy’n nodi na ddychwelodd naw deg dau o fechgyn y fro yn ôl i’r dyffryn ar derfyn y rhyfel yn 1918. Ond eto ni ddihangodd y dyffryn yn llwyr rhag terfysg y rhyfel. Sefydlwyd ffatri yn y Bethesda United Club, sef Yr Aelwyd yn ddiweddarach, yn Nheras Penrhyn, ac yno yr oedd merched y pentref yn gwehyddu sanau i’w danfon i’r milwyr ar faes y gad ac ym mhlwyf Aber sefydlwyd ffatri i gynhyrchu margarine a sebon ar gyfer gofynion y rhyfel.

yr Aelwyd 1914
Ffatri gwneud hosanau yn yr Aelwyd , Teras Penrhyn, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn ogystal, lleolwyd safle o bwysigrwydd mawr yn amddiffyniad y wlad ar faes dewisol ar lannau’r Fenai yng nghwr gogleddol plwyf Llanllechid ar y terfyn â phlwyf Aber.

 

Yn 1917 pryderai awdurdodau’r llynges yn Llundain y gallai llongau tanfor y gelyn greu anhrefn i lynges Prydain ar arfordir Môn a Gogledd Cymru. I ateb y pryder sefydlwyd maes awyr yn Llangefni ar gyfer awyr longau, ond buan y sylweddolwyd y gellid gwella’r gwaith o ganfod drwy ddefnyddio awyrennau yn ogystal. Ym mis Tachwedd 1917 danfonwyd chwech awyren o Lundain i Fôn ond dim ond dwy lwyddodd i gyrraedd pen eu taith. Lladdwyd peilot un ohonynt wrth geisio glanio a diflannodd yr ail i ddyfroedd Traeth Lafan. Nid oedd y safle yn Llangefni yn ddigon da ar gyfer hedfan awyrennau a phenderfynwyd chwilio am safle mwy addas ar gyfer y gwaith. Penderfynwyd, drwy hawl gorfodaeth, greu maes awyr ar gaeau fferm Glanmôr Isaf gan ddefnyddio 50 acer o dir y fferm, yr holl ddaliadaeth yn ei chyfanrwydd fwy neu lai. Diwreiddiwyd y gwrychoedd gan greu maes ar ffurf llythyren T a chodwyd pedair sied i gadw’r awyrennau. Mae’n bosibl fod dwy redfa glanio ar y safle ond yr oedd yn rhaid osgoi pant pur sylweddol yn y tir wrth lanio. Cuddiwyd y tanwydd, cyfarpar i’r awyrennau a’r bomiau mewn ffosydd a gysgodwyd rhwng dwy goedlan gerllaw, a chartrefwyd y peilotiaid a’r staff mewn pebyll ar y maes. Sefydlwyd canolfan gyfathrebu drwy radio yn un o ysguboriau’r fferm. Agorwyd y maes awyr yn swyddogol ym mis Awst 1918 dan ofal yr RAF yn hytrach na’r Llynges a danfonwyd 18 awyren deHaviland i’r safle i gymryd lle yr hen awyrennau diwerth. Disgwylid i’r awyrennau hedfan gwyliadwriaeth dros gyfnod o awr a phumdeg munud ar y tro uwchlaw arfordir y gogledd. Ar y diwrnod cyn agor y maes awyr difrodwyd un awyren wrth lanio a lladdwyd y peilot a disgynnodd awyren arall yn ddisymwth o’r awyr i’r môr. Cafwyd nifer o ddamweiniau cyffelyb yn ystod cyfnod bodolaeth y safle gyda chanlyniadau angheuol i’r peilotiaid. Daeth defnyddioldeb y safle i ben ym mis Ionawr 1919 a chariwyd yr holl offer, y siediau a’r stôr i stesion Bangor i’w cludo ymaith. Adferwyd y tir at ddefnydd amaethyddol ym mis Mai 1919 ac ail-luniwyd terfynau’r caeau gyda ffensiau llechi yn hytrach na’r gwrychoedd. Y ffensiau hyn yw’r unig gofnod a welir heddiw ar gaeau Glanmôr Isaf o fodolaeth y maes awyr.

Yn ddiweddar, mae prosiect cenedlaethol sy’n ymchwilio i gyrchoedd ymosodol llongau tanfor oddi ar arfordir Cymru wedi cychwyn ar adnabod yr union fygythiad i lynges Prydain yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf a hynny cydweithrediad gyda Adran Eigioneg Prifysgol Bangor. Hyd yma mae’r astudiaeth wedi canfod hyd at 13 o safleoedd lle mae llongau tanfor yr Almaen a Phrydain yn gorwedd ar waelod y môr ym Mae Ceredigion ac arfordir Môn. Yn ychwanegol, canfuwyd y safle lle gorwedda un o longau hudo llynges Prydain. Llong a oedd yn edrych fel llong gargo ddiniwed oedd llong hudo ond fe gynhwysai gyfres o fagnelau cuddiedig. Serch hynny, ni ellir dweud ar hyn o bryd faint o’r suddiadau hyn y gellir eu priodoli i weithgareddau’r awyrennau a hedfanai o faes glanio Glanmôr Isaf. Mae hefyd stori ddiddorol am ymweliad dau ysbïwr tybiedig a arhosodd ym Mryn Eithin am gyfnod byr cyn i’r rhyfel dorri. Mae’n amlwg fod ymweliad y ddau, gŵr a gwraig ddigon cyffredin, wedi codi amheuaeth perchennog y tŷ, yn arbennig gan iddynt ymadael yn bur swta gan adael nifer o fapiau o’r ardal ar eu holau. Stori wneud efallai, ond un sy’n berffaith gredadwy o ystyried y cefndir er hynny.

Bron i gan mlynedd yn ddiweddarach mae’n anodd mesur llwyddiant y cynllun gwylio a diogelu’r arfordir o faes awyr Glanmôr Isaf. Fe’i sefydlwyd, fwy neu lai, ar derfyn y Rhyfel Byd cyntaf pan oedd y gyflafan ar y tir yn tynnu tua’i therfyn. Wynebodd y cynllun nifer o anawsterau gan gynnwys diffygion y maes awyr ei hun a phroblemau ychwanegol a achoswyd gan wyntoedd cryfion a glawogydd trwm. Yr oedd problemau gydag ansawdd yr awyrennau ar gwaith o’u hadnewyddu, ac nid oedd yn hawdd denu peilotiaid cymwys i’w hedfan. O ganlyniad, yr oedd nifer y damweiniau yn uchel. Er hynny, mae’n angenrheidiol gosod yr holl gynllun yn ei gyd-destun. Prin megis cychwyn oedd y cynlluniau i hedfan awyrennau gydag adenydd sefydlog yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 y llwyddodd Wilbur Wright i hedfan ei awyren Wright Flyer II dros bellter o dair milltir yn Dayton, Ohio. A dim ond yn 1909 y llwyddodd Louis Blériot i hedfan dros y Sianel o Ffrainc i Brydain gan ennill bet o £1000 am ei orchest. Rhwng 1900 a 1914 adeiladwyd 800 o awyrennau ym Mhrydain a’r oll ohonynt yn ddiffygiol hyd nes y cywirwyd y problemau gan Blériot. Sefydlodd yntau ffatri i adeiladu awyrennau ym Mhrydain yn 1917.

awyren W E Williams
Y ‘Bamboo Bird’, awyren W. E. Williams o Dyddyn Canol, Tregarth.

Yn yr un cyfnod yr oedd yr Athro W. E. Williams o Adran Peirianneg Drydanol Coleg y Brifysgol, Bangor, a brodor o Dyddyn Canol, Llanllechid, yn arbrofi â hedfan awyrennau y cynlluniodd ef (y Bamboo Bird) gan lwyddo i wneud hynny gyntaf ar Draeth Coch, Llanddona yn 1911. Gyda hyn mewn cof y dylid mesur llwyddiant maes awyr Glanmôr Isaf. Dim ond geiriau megis arwrol a herfeiddiol y gellir eu defnyddio felly i ddisgrifio’r peilotiaid dienw a diaddurn hynny a hedfanodd yr awyrennau hyn, ac a gollodd eu bywydau mewn rhai achosion, mewn cyfnod o ddatblygiad arloesol ym myd hedfan.

Ffynhonnell

Jane Kenney, Roland Flook, Anita Daimond, 2016. First World War Military Sites: Manufacturing and Research and development. Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Adroddiad Rhif 1302, Bangor.

Ffynonellau ychwanegol

Delve, K., 2007. The Military Airfields of Britain: Wales and West Midlands, The Crowood Press, Marlborough;

Owens, Alwyn, 2008. William Ellis Williams, Pioneer of Electrical Engineering at Bangor. Trafodion Cymdeithas hanes Sir Gaernarfon, 69, 61-80.

Pratt, D. and Grant, M., 1998. Wings Across the Border Volume I, Bridge Books, Wrexham.

Sloan, R., 2001. Early Aviation in North Wales, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst (2nd edition);

Gwybodaeth ychwanegol gan Gwilym Rees  etc a xx  Pritchard

Advertisements

Un sylw ar “Maes awyr Glanmôr Isaf

  1. Lynda Pritchard

    Diddorol iawn unwaith eto – un pwynt bach yn Tyddyn Canol, Rachub/Llanllechid oedd cartref W.E.Williams pan yn gwneud ei gynlluniau ar gyfer ei awyrennau.

    Hoffi

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s