Carreg hogi y Beudy Newydd

OC2009-002_006b-arrowstone
Manylyn o’r maen hogi ger y Beudy Newydd yng Ngwauncwysmai. Llun drwy garedigrwydd a chaniatâd Roland Flook, Abergwyngregyn

Rai metrau i’r gogledd o’r llwybr sy’n arwain o Dyddyn Sabel i Wauncwysmai, a gerllaw’r Beudy Newydd, saif maen enfawr ac ar ei gopa mae nodwedd unigryw sy’n anodd iawn i’w esbonio. Ar wyneb y maen mae twll bychan crwn sy’n llai na deg centimetr mewn dyfnder ac oddeutu deg centimetr ar draws.  Nodwedd amlycaf y twll yw’r rhigolau main sydd wedi eu torri yn gyson ar draws y cylch o’r ymyl uchaf i’r gwaelod. Mae pob rhigol yn gafn unionsyth wedi’i lunio ag erfyn cul drwy broses o rwbio cyson. Mae dyfnder y twll yn cyfateb i faint yr erfyn sydd, o reidrwydd, yn fychan, megis cyllell fain a chul ei llafn neu, efallai ei bod yn ganlyniad hogi pennau saethau. Hwn yw’r esboniad clasurol er nad efallai yr esboniad cywir.

Mae’r maen hwn yn unigryw yn Nyffryn Ogwen. Cofnodir dau faen tebyg yn ardal y Ffridd Newydd yn Llanfairfechan ond nid ydynt mor gelfydd eu gwneuthuriad â’r enghraifft sydd dan sylw uchod. Ystyrir fod y cerrig hogi yn perthyn i gyfnod cynhanes ond nid oes unrhyw dystiolaeth i gadarnhau hynny. Pe byddid yn priodoli’r meini i gyfnod amhenodol mewn cynhanes yna mae digon o dystiolaeth i gadarnhau pwysigrwydd pennau saeth a’r bwâu pren i’w saethu. Mae pennau saethau o gallestr yn gelfi cyson mewn cofnodion archeolegol ers cyfnod y Mesolithig wyth mil o flynyddoedd yn ôl. Bellach, o dystiolaeth peintiadau mewn ogofâu o’r cyfnod Palaeolithig diweddar yn Ewrop mae lle i gredu fod digon o dystiolaeth i’w priodoli i gyfnod llawer cynharach mewn cynhanes. Daw’r dystiolaeth am y bwâu pren o gyfnod y Neolithig (4000/2500CC) mewn archwiliadau a gynhaliwyd ym mawnogydd ardal yr Ynys Wydrin (Glastonbury) yng Ngwlad yr Haf, lle darganfuwyd enghreifftiau o bren ywen sy’n amlwg yn arfau eithriadol o bwerus o ystyried eu maint o ddau fetr. Ceir tystiolaeth yn ogystal am frwydr o’r un cyfnod a ddigwyddodd mewn caer ar gyrion Caerloyw. Yno yn Crickley Hill dengys dosbarthiad y saethau callestr eu bod wedi’u hanelu yn bennaf i gyfeiriad y ddwy fynedfa i’r gaer.

Hela yn Sbaen 2
Delweddau o saethwyr â bwa a saeth ar waliau ogofâu

Tystiolaeth nid annhebyg o rym a geir mewn peintiad ar fur ogof yn ne Sbaen lle portreadir nifer o saethwyr yn sefyll mewn rhes ac yn dienyddio un truan sy’n penlinio yn ei gwman dan rym marwol y saethau. Mae’n go annhebygol fod y dystiolaeth uchod yn ddigon i egluro’r hyn a ddigwyddai ar y maen yng Ngwaun Cwys Mai ac mae’n anodd dirnad o safbwynt technolegol sut y gellid cysylltu miniogi saethau callestr â’r rhigolau sydd yn y twll.

Yn y canol oesoedd yr oedd saethyddion Cymru yn enwog am eu gallu i saethu mewn brwydrau, er bod y clod yn perthyn yn bennaf i saethyddion o Went a De Cymru yn ôl tystiolaeth Gerallt Gymro ddiwedd y ddeuddegfed ganrif. Cofnodir fod catrawd o saethyddion yn rhan o fyddin Edward I yn brwydro ar ran Lloegr yn erbyn yr Albanwyr yn y drydedd ganrif ar ddeg. Yn yr un modd yr oedd saethyddion yn rhan annatod o fyddinoedd Owain Glyndŵr mewn sgarmesoedd yn erbyn y Saeson, a chofnodir eu llwyddiant mewn brwydr i orchfygu castell yr Amwythig yn 1387. Canodd Iolo Goch (1320-1398) hefyd gywydd yn clodfori grym y bwa saeth. Pen haearn oedd i’r saethau hyn o’r canol oesoedd ac o safbwynt technolegol byddai’n haws egluro’r rhigolau fel canlyniad miniogi pen saethau o haearn yn hytrach nag o gallestr. Ond nid yw’r dystiolaeth hon er hynny, yn cadarnhau dyddio’r nodwedd unigryw sydd ar y maen yng Ngwaun Cwys Mai i’r canol oesoedd ychwaith. Y ffaith yw nad oes ateb i’r cwestiwn sut y datblygwyd y rhigolau nac ychwaith i ba berwyl y canolwyd yr holl broses o ddyfnhau’r rhigolau yn y safle hon yn Nyffryn Ogwen.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s