Llyn Meurig

Diflannodd Llyn Meurig o dan domennydd rwbel Chwarel y Penrhyn bron i ddau gan mlynedd yn ôl ond o bryd i’w gilydd mae’n mynnu anfon ei ddyfroedd i orlifo’r ffordd ger y fynedfa i Fryn Meurig.

llyn-meurig-1768-a
Ardal Llyn Meurig yn 1768 lle gwelir safle chwarel Cae Braich y Cafn (y Penrhyn yn ddiweddarach) ar y chwith eithaf; dyffryn Afon Galedffrwd yn y canol; ardal Cilgeraint a Thanysgrafell ar y dde eithaf. O fap Arolwg y Penrhyn 1768, Archif Penrhyn Ychwanegol 2944, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.

Ar derfyn y ddeunawfed ganrif yr oedd ardal Llyn Meurig yn denu sylw arbennig oherwydd ei botensial diwydiannol mewn perthynas â datblygiad cynnar chwarel Cae Braich y Cafn. Ar y llethrau rhwng Hen Dyrpeg a Choed y Parc sefydlwyd nifer o dyddynnod, ac yn nyffryn y Galedffrwd uwchlaw Coed y Parc yr oedd clytwaith o gaeau bychan yn perthyn i bedwar tyddyn Cilgeraint. I’r de i gyfeiriad Llyn Meurig yr oedd pedwar tyddyn arall wedi’u sefydlu yn y Ddôl a Thŷ Du, a fferm fechan ym Mryn Llys. Mae enw un deiliad yn mynnu sylw arbennig sef William Williams. Ef oedd deiliad Tyddyn y Ddôl a oedd yn dyddyn o 14 acer, ac yr oedd hefyd yn rhan-ddeiliad pedwar rhandir arall gerllaw gan gynnwys rhandir mwyaf Cae Braich y Cafn a oedd yn 190 acer ei faint.

Yn 1765 arwyddwyd cytundeb rhwng stad y Penrhyn ac wyth deg o gloddwyr yn caniatáu iddynt godi llechi ar ffridd Cae Braich y Cafn. Mae enw William Williams y Ddôl yn ymddangos fel un o’r cloddwyr ac mae rhai o ddeiliaid eraill y tyddynnod a grybwyllwyd uchod hefyd ar restr y cloddwyr. Yn 1782 prynodd Richard Pennant brydlesau’r pedwar ugain cloddiwr am £2 yr un gan ddileu cytundeb gwreiddiol 1765. Galluogodd awdurdodi ei berchenogaeth ar y chwarel yn y modd hwn i Pennant ei throsi yn gyfundrefn gyflawn a oedd yn atebol i orchymyn un rheolwr. Y rheolwr hwnnw oedd William Williams, y polimath galluog o’r Tŷ Mawr yn Llandygái a chynllunydd cyntaf chwarel lechi integredig Cae Braich y Cafn. Dengys cynllun cyntaf y chwarel, sy’n dyddio o 1793,fod William Williams wedi ei datblygu yn gyfres o dyllau dyfnion i ddilyn prif hollt y graig tua’r gorllewin ac erbyn troad y ganrif yr oedd y gloddfa yn cyflogi hyd at dri chant o weithwyr. Y cwestiwn nad oes ateb pendant iddo ydyw ai William Williams y rheolwr, yw’r un dyn â’r llech gloddiwr cynnar yn chwarel Cae Braich y Cafn a oedd hefyd yn ddeiliad tyddyn y Ddôl?

Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, ac yntau ar ymweliad i ryfeddu at chwarel Cae Braich y Cafn yng nghwmni Richard Pennant, awgrymodd Doctor Clever, Esgob Bangor ar y pryd, y dylai’r perchennog adeiladu eglwys er ‘ymgeledd gymwys’ i eneidiau’r gweithlu. Derbyniodd Pennant yr awgrym ac adeiladodd eglwys ar gwr y chwarel ger Llyn Meurig a’i galw yn eglwys Sant Anne yn enw ei wraig Anne Susannah. Mae’n bur debyg y cynlluniwyd yr eglwys gan Benjamin Wyatt a chyfeiriwyd ati gan Fenton fel adeilad a oedd yn cyfuno ‘simplicity with elegance’.

eglwys-llyn-meurig-1836
Manylyn o lechen gerfiedig 1836 sy’n dangos Eglwys Sant Anne ger Llyn Meurig mae’n debyg; delwedd o lyfr Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Gwenno Caffell, 1983.

Credir bod darlun syml ohoni, a’r unig gofnod darluniadol, wedi’i gofnodi ar un o bentanau llechi cerfiedig Dyffryn Ogwen. Yng nghysgod y llyn a’r eglwys datblygodd cymuned wladaidd yn y blynyddoedd canlynol. Gellir amgyffred ei llwyddiant drwy graffu ar fap a gyhoeddwyd yn 1841 sy’n dangos lleoliad yr eglwys mewn perthynas â hyd at un ar bymtheg o dai a bythynnod. Yr oedd rhai o’r unedau hyn mewn rhesi bychan ac eraill yn wasgarog, ond yr oedd pob un wedi’i gysylltu â gardd neu lain o dir at eu defnydd.

llyn-meurig-1841-b
Ardal Llyn Meurig yn 1841. Rhan o fap Penrhyn Ychwanegol PFA/6/166, drwy ganiatâd Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.

Cyn pen ugain mlynedd wedi cyhoeddi’r map yr oedd cymdeithas wladaidd Llyn Meurig wedi’i dryllio yn llwyr wrth i domennydd rwbel chwarel y Penrhyn, behemoth y chwyldro diwydiannol, ei thraflyncu yn llwyr. Erbyn hynny nid hon oedd chwarel William Williams ond yn hytrach greadigaeth ei olynydd James Greenfield, ac yn sgil y datblygiad hwn y sefydlwyd pentref Bethesda. O bryd i’w gilydd er hynny, bydd Llyn Meurig yn deffro i dalu’r pwyth yn ôl am feiddio ei orchuddio gan domennydd un o chwareli llechi mwyaf y byd.

Ffynhonnell 

Jones, Dafydd Glyn. 1999. Un o Wŷr y Medra. Dinbych.

Advertisements

Un sylw ar “Llyn Meurig

  1. Hysbysiad Cyfeirio: Bryn y Byrddau – Hanes Dyffryn Ogwen

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s