Garneddwen

carneddau-garneddwen
Map Elias Owen o leoliad y carneddau yn y Garneddwen o Drafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr Cymru

Mewn Arolwg o Stad y Penrhyn yn 1768 yr oedd Garneddwen yn un o nifer o dyddynnod bychan oedd ag enwau megis Pant y Ffrydlas, Abercaseg a Thyddyn Caseg a leolwyd ar y gwastatir rhwng afonydd Ffrydlas a Llafar. Bryd hynny yr oedd Garneddwen yn dyddyn pur sylweddol 28 acer ei faint iddo 14 cae oedd ag enwau megis Clwt y Fuches, Ddôl Bengam, Pwll Pryfaid, Ddôl Wen Fechan. Ond pam tybed y rhoddwyd yr enw Garnedd Wen? Mae’r ateb i’w gael yng nghyfrol amhrisiadwy Huw Derfel Hughes Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid a gyhoeddwyd yn 1866. Mae’n cofnodi yn y llyfr y ‘carneddau…. a roddasant yr enw ‘Y Carneddi’ i ardal …. yr isaf o ba rai a elwid Y Garneddwen’. Yna, rhydd ddisgrifiad o sut y chwalwyd y garnedd hon yn 1816 i wneud y ‘ffordd fawr’, tasg a gymerodd wythnos i’w chwblhau, sy’n awgrymu pa mor fawr oedd y garnedd wreiddiol. Oddi fewn darganfuwyd cist â chaead carreg yn pwyso 30 canpwys â cherrig mân ar ei waelod. Yn y gist yr oedd ysgerbwd dyn o daldra pur fawr a’i esgyrn wedi eu staenio’n ddu, sy’n awgrymu ei fod mewn arch o goed yn wreiddiol. Ni ddywedwyd bod creiriau wedi’u darganfod gyda’r corff ond gallasai’r rhain fod wedi diflannu wrth chwalu’r bedd oherwydd eu bod naill ai’n fychan, megis gleiniau neu lafnau o efydd, neu oherwydd eu bod wedi pydru megis dilledyn neu amdo’r meirw.

llun-garneddwen
Garneddwen

Er mor sylfaenol yw’r disgrifiad o’r safle a’i chynnwys mae’n cadarnhau fod y Garneddwen yn cyfateb i garneddau claddu sy’n nodweddiadol o gyfnod cynnar yn yr Oes Efydd ac yn dyddio o rhwng 2500 a 2000 CC. Mae dyddiad chwalu’r garnedd hefyd yn cyfateb i gyfnod adeiladu ffordd bost Telford drwy y Ddôl Wen, sef un o gaeau’r Garneddwen. Mae stad tai Glanffrydlas ar y safle heddiw.

Ond nid y Garneddwen oedd yr unig garnedd gladdu o’r cyfnod a chwalwyd wrth adeiladu’r ffordd bost. Mewn map a gyhoeddwyd yn Nhrafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr Cymru cofnododd Elias Owen, prifathro Ysgol Genedlaethol Llanllechid ac hynafiaethwr o gryn awdurdod, fod dwy garnedd wedi sefyll yn agos at safle presennol Cofeb y Milwyr ger Capel Jerusalem. Nid y rhain oedd yr unig garneddau ar lawr y dyffryn, gan fod eraill wedi eu lleoli ar lwybr Afon Ogwen, un er enghraifft ym Mhenisa’r Nant ac arall yn ‘Y Crwn’ ger Tai’n y Coed uwchlaw Pont y Pandy. Mae’n bur debygol fod llwybr yr afon yn atynfa bwysig wrth leoli safleoedd claddu yn yr Oes Efydd. Mae Elias Owen hefyd yn nodi lleoliadau nifer o garneddau sydd yng nghyrion Moel Faban, Gwaun Cwys Mai a Mynydd Llanllechid. Mae rhai, er nad y cyfan ohonynt, yn safleoedd cydnabyddedig heddiw. Er nad yw’n nodi’r safle mae Elias Owen hefyd yn tynnu sylw at enw Pen y Carneddi yn yr ardal lle lleolwyd capel y Carneddi yn 1816. Dywedir i’r capel sydd ar dalcen strategol o dir sy’n tra-arglwyddiaethu dros Ddyffryn Ogwen gael ei godi ar garnedd o gerrig ond ni chofnodwyd ai carnedd o gyfnod cynhanes ydoedd ai peidio.

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Owen, Elias. 1866.  Arvona Antiqua – ancient dwellings, or cyttiau, near Llanllechid. Archaeologia Cambrensis  vol XII (3rd series), tt. 215-228.

Williams, J Ll. W., Kenney, Jane. 2013.  Prehistoric Sites in Llanllechid and Llandygai in northern Gwynedd: A contribution using Antiquarian and Place Name Studies. Archaeoleg yng Nghymru/ Archaeology in Wales. 52. tt. 101-112.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s