Tai bach y fro

Peidiwch â darllen ymhellach os teimlwch fod trafod tai bach yn israddol a bod eich ffroenau braidd yn fain! Ond, ffroenau main neu beidio, yr oedd, ac y mae gan y sefydliadau hyn ran bwysig i’w chwarae yn y gymuned. Yn 1854 awdurdododd Deddf Gwelliant Bethesda y dylai traeniau a chyflenwad o ddŵr glân fod yn rhan o bob datblygiad tai newydd yn y dyfodol ym Methesda. Bwriad y Ddeddf oedd gosod y nod hwn fel y nod isaf i’w gyrraedd o ran safonau glanweithdra yn y sector cyhoeddus. O ganlyniad aethpwyd ati i greu rhwydwaith o draeniau tanddaearol ar gyfer yr holl bentref, trefn sydd mae’n debyg fwy neu lai yn ddigyfnewid ers ei sefydlu gwta gant a hanner o flynyddoedd yn ôl.

lle-6-cae-star
Lle chwech Cae Star

Rhan bwysig o’r Ddeddf oedd cynllunio nifer o gyfleusterau cyhoeddus yn y pentref a chan mai dynion oedd aelodau’r cyngor lleol, cyfleusterau i ddynion a gynlluniwyd yn bennaf. Lleolwyd prif gyfleuster y pentref yng Nghae Star ar safle a oedd yn gyfochrog â’r Farchnad, sef Neuadd Ogwen bellach. I gyrraedd ato rhaid oedd cerdded drwy’r twnnel tywyll a gysylltai Cae Star â’r Stryd Fawr. Geudy i ddynion a merched oedd hwn ac yr oedd felly mewn adeilad caeedig. Roedd agosrwydd y cyfleuster at ddwy ar bymtheg o dafarndai ar y Stryd Fawr yn fanteisiol iawn i’w leoliad. Safleoedd agored i ddynion oedd gweddill y ddarpariaeth yn y pentref. Lleolwyd un tŷ bach ar waelod Allt Penybryn a’r ail wrth gefn Lôn Pab, a’r cyfan ohonynt wedi’u cuddio ychydig bellter o’r stryd.

lle-6-capel-jerusalem
Tŷ bach Capel Jerusalem

 

Roedd darpariaethau cyffelyb ar gael yn rhai o gapeli’r ardal, eto yn gyfleusterau agored ar gyfer dynion ac wedi’u neilltuo’n barchus ar gyrion yr addoldai.Yng nghapel Jerusalem,  er enghraifft, rhoddwyd y cyfleuster y tu cefn i wal uchel a dim ond trwy agoriad cul yr oedd modd mynd i mewn iddo. Y tu mewn roedd wedi’i drefnu’n ofalus yn ddwy silff wedi’u gwahanu gan bileri llechi tal, ac islaw roedd y cafn hollbwysig megis un mewn beudy ond ar raddfa lai.

 

 

Yn y chwarel roedd darpariaethau hynod amrwd oherwydd natur wasgaredig ponciau’r gwaith. Yr oedd tai bach ar bob ponc ond nid hawdd oedd eu glanhau gan nad oeddynt wedi’u cysylltu â phrif ddyfrffos y chwarel ac, o ganlyniad, byddai’n rhaid casglu’r carthion i’w claddu dros ymyl y domen.

ty-bach-felin-fawr
Lleoliad lle chwech y Felin Fawr

Yn y Felin Fawr ar y llaw arall darparwyd geudy pwrpasol ar ymyl ddwyreiniol y safle yn rhan o adeilad lle lleolwyd un o olwynion dŵr y gwaith. Yno trefnwyd pedair gorsedd anghysurus lle gallai’r gorseddedig fedyddio’r olwyn a byddai’r cynnyrch yn golchi’n hwylus i wely tanddaearol Afon Galedffrwd islaw.

lle-6-porth-penrhyn
Lle chwech Porth Penrhyn

Yn y porthladd yn Aber Cegin yr oedd y trefniant yn dywysogaidd a dweud y lleiaf. Yno ar ymyl cei’r gorllewin adeiladwyd geudy cyfunol mewn adeilad crwn o gerrig nadd ac iddo do conig o lechi. Un drws oedd i’r adeilad ac roedd bwa yn ei addurno, a thu mewn roedd chwe gorsedd gylchog at ddewis yr ymollyngydd. Islaw roedd pydew anferth y golchid ei gynnwys i ffwrdd yn ddyddiol gan y llanw. Nid oes dyddiad pendant ar gyfer adeiladu’r lle chwech hwn ond tybir iddo gael ei godi yn ystod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gyfeillion, daliwch eich dŵr, oherwydd mae’r drws ar glo ers blynyddoedd lawer!

Mae rhyw ysfa ryfeddol yn taro pobl mewn llefydd chwech cyhoeddus i dorri eu henwau mewn prif lythrennau ar y parwydydd neu i ddatgan eu cariad i rywun neu’i gilydd. Ond ym Methesda gwell oedd gan bobl addurno’r cyfleuster â cherddi. Dyma orffen yr ysgrif hon felly â chystadleuaeth (nad oes iddi wobr am gywirdeb nac am ymdrech), i ddyfalu’r geiriau coll yn y rhigwm mawreddog a gyfarchai mynychwyr prif gyfleuster y pentref (gofynnwn am faddeuant rhag blaen os digwydd inni eich pechu yn hyn o beth):

Os yn llwythog ac yn drwm
Dowch i mewn i’r c***y hwn,
Nid oes yma le i lechu
Ond i’r hwn sydd eisiau c**u.

Diolch i Wyn Roberts, Bryn Difyr, Tregarth am yr wybodaeth ychwanegol.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s