Cwt mawn Bwlch Molchi

Cwt Mawn
Y Cwt Mawn ger Bwlch Molchi; llun drwy ganiatâd Roland Flook

Mae cytiau mawn yn adeiladau prin iawn yn nhirlun ucheldir Eryri ond credir fod un adeilad o’r math hwn  wedi’i leoli i’r dwyrain o hafn Bwlch Molchi (cyfeirnod Arolwg Ordnans SH 637681). Mae ar ymyl rhan o Waun Cwys Mai sy’n cynnwys pydewau mawn ac nid yw ymhell o fawnog Gallt y Mawn sy’n ffurfio ymyl ddwyreiniol dyffryn Afon Ffrydlas. Adeiladwaith hynod anghelfydd sydd i’r adeilad hirsgwar. Mae’n mesur oddeutu 6.4 metr wrth 3.7 metr ac mae wedi’i lunio o gerrig bras. Byddai’n rheitiach cydnabod mewn gwirionedd fod y safle yn cyfateb i sylfaen adeilad yn hytrach nag i adfail murddun.

Roedd i’r cwt mawn swyddogaeth bur bwysig yn nhymor gwaith y cymunedau a oedd yn byw ar ffin y mynydd yn y gorffennol. Un o orchwylion y gwanwyn oedd torri mawn. Y dasg gyntaf oedd digroeni tywyrch o wyneb pwll â haearn didonni ac yna â rhaw hir finiog dorri i lawr yn drefnus i ddyfnder y pwll a chodi cyfresi o friciau mawn hirsgwar i’w sychu uwchlaw ar y geulan. Ymhen tua wythnos byddid yn dychwelyd i’r fawnog i godi’r briciau yn drionglau o dri, un bric talsyth yn y canol a bric ar ogwydd yn pwyso ar y naill ochr, i ganiatáu’r gwynt i chwythu drwyddynt i’w sychu. Gadewid i’r tociau sychu tan yr hydref pan fyddid yn dychwelyd i’w cludo i’r cwt mawn ger y tŷ neu i’w gosod mewn tas ar y fawnog. Yr oedd angen crefft arbennig i adeiladu’r das. Gosodid y briciau ar sylfaen o gerrig i ofalu bod eu gwaelod yn sych ac yna gosodid pob mawnen i wyro at i lawr fel y bo’r glaw yn rhedeg oddi arnynt. Diddosid y das drwy osod plethwaith o wiail, rhedyn neu rug yn do arni ac yna rhwymid hi i lawr er mwyn ei diogelu. Yr oedd angen oddeutu chwedeg llwyth trol i gadw tŷ yn ddiddos drwy’r flwyddyn ac ni fyddai’r tân yn cael ei ddiffodd dros nos, ond yn hytrach byddid yn ei nuddo tan y bore â shwrwd  mawn er mwyn ei gadw ynghyn drwy’r flwyddyn.

Yn  ystod cyfnod cynnar Chwarel y Penrhyn cofnodir fod siediau’r gloddfa yn cael eu cynhesu gan fawn o gorsydd Nant y Benglog, contract go drafferthus bid siŵr o gofio nad tasg hawdd fyddai cyflenwi’r cynnyrch. Saif y cwt mawn ym Mwlch Molchi ar ffin ardal o brysurdeb mawr yn ystod cyfnod cynhanes. Mae pentref cynhanes Moel Faban gerllaw ond does dim tystiolaeth i gysylltu’r cwt mawn â therfynau caeau’r safle. Mae hefyd yn yr un ardal gyfres o dwmpathau yn dilyn llwybr ffos Coetmor wrth iddi groesi mawnog Gwaun Cwys Mai. Mae’n demtasiwn ystyried bod y rhain hefyd yn fath ar hen deisi mawn, ond eto does dim tystiolaeth i gadarnhau’r cysylltiad, a byddai’n fwy perthnasol eu cysylltu â’r gwaith o agor y ffos.

Ffynonellau  

Roberts, Margaret Roberts . 1979. Oes o Fyw ar y Mynydd. Caernarfon.

Comisiwn Brenhinol ar Henebion Sir Gaernarfon, 1956, (1), lxxviii. Llundain

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s