Llyn Coch

 

IMG
Llwybr ffosydd Dyffryn Ogwen drwy ganiatâd David Jenkins

Llyn Coch yw’r gronfa fwyaf o’r ddwy a adeiladwyd yn arbennig i gyflenwi dŵr i weithio peiriannau chwarel Bryn Hafod y Wern uwchben Llanllechid. Lleolwyd y chwarel ar dalcen cyfyng o dir y Goron a oedd yn ymwthio allan i gyfeiriad y gorllewin ac yn ffinio â thiroedd stad y Penrhyn ar ei dwy ystlys yn y blaen. Lleolwyd y ddwy gronfa ar y ffridd i’r dwyrain o’r chwarel.

Llyn Coch
Llyn Coch
Llyn Coch
Llyn Coch ar y dde, Llyn Isaf a Chwarel Bryn, drwy ganiatâd Roland Flook

Mae cronfa Llyn Coch yn mesur oddeutu 150 medr mewn lled a 100 medr mewn hyd.  Gwarchodir y llyn o’i fewn gan glawdd uchel o bridd a meini. Yn nes at y chwarel lleolwyd yr ail gronfa, Llyn Isa, sy’n llawer llai ei maint ond â gwrthglawdd uchel yn diogelu’r dŵr.

Bwriadwyd y cronfeydd i gyflenwi dŵr i yrru peiriannau’r chwarel, ac mae’n debyg bod un, o leiaf, o’r ddwy gronfa wedi’i hadeiladu rhwng 1846 ac 1849. O ystyried cynllun y chwarel credir mai Llyn Isa oedd y gronfa gyntaf i gael ei hadeiladu a hynny i yrru olwyn ddŵr a oedd yn gweithio gallt a gysylltai â phen gogleddol twll y chwarel. Wrth i’r gloddfa ddatblygu a bod gofyn am gyfaint cryfach o ddŵr i yrru’r peiriannau, adeiladwyd cronfa Llyn Coch ar safle llawer uwch ar y ffridd i gyflawni’r gofyn ychwanegol. Ar un cyfnod yr oedd pedair olwyn ddŵr yn gyrru peiriannau dwy allt a’r pympiau a oedd yn sychu’r twll. Cysylltir cyfnod olaf datblygiad y chwarel ag adeiladu’r allt anferth a gynlluniwyd i godi rwbel i ben uchaf y tomennydd. Dibynnai gyriant yr allt hon ar bwysau dŵr yn y tanc llawn am i lawr yn gwrthbwyso’r llwyth cerrig ar y ffordd i fyny. Adeiladwyd cyfres o bentanau llechi uchel i gynnal y cafnau a drosglwyddai’r dŵr o’r gronfa i ben y domen uchaf, ac fe welir nifer o’r rhain ar ben y domen fel crib hen geiliog hyd heddiw.

Problem fwyaf chwareli plwyf Llanllechid oedd eu bod oll heb gyflenwad digonol o ddŵr ar gyfer eu hanghenion, problem na tharfodd ar ddatblygiad chwarel fawr y Penrhyn ym mhlwyf Llandygái lle harneisiwyd Afon Ogwen ac Afon Galedffrwd i ateb ei dibenion. Ym Mryn Hafod y Wern yr oedd Afon Llan yn llawer rhy fychan i gyflawni ei gofynion a olygodd fod rhaid i’w pherchnogion gyrchu dŵr o ben pellaf Cwm Caseg gryn bedair milltir a hanner o safle’r chwarel.

Afon Wen 1
Afon Wen (ar y chwith), Soglog, Foel Grach, Carnedd Llywelyn, Yr Elen ac Ysgolion Duon i’r dde yng Nghwm Caseg. Llun o archif Ifor Williams, Coetmor drwy ganiatâd.

Tarddle’r cyflenwad oedd Afon Wen ger Buarth Carreg Gath. Adeiladwyd ffos oddi yno i ddilyn cyfuchlin 1700 metr hyd lethrau’r Aryg a’r Drosgl cyn gwyro dros dalcen Mynydd Moel i gyrraedd at Allt Mawn yng Ngwaun Cwys Mai.

 

Ffos Gyrn
Ffos Bryn yn croesi Allt Mawn yn y cefndir ac yna ar gopa Llefn drwy ganiatâd Roland Flook

Yno rhoddwyd y ffos agored mewn pibellau clai rhag ei bod yn dwyn dyfroedd Afon Ffrydlas a glustnodwyd ar gyfer gweithio peiriannau chwareli Pantdreiniog a Llety’r Adar ym mhentref Bethesda. O ysgwydd Llefn disgynnai’r ffos i gyflenwi’r ddwy gronfa islaw. Oherwydd bod dŵr yn cael ei golli o’r ffos wrth i ffermwyr a physgotwyr lleol ei bylchu’n fwriadol, cyflogwyd gofalwr i’w gwarchod ac adeiladwyd cwt ‘mochal’ arbennig ar ei gyfer ar ysgwydd Llefn. Y ffos hon, er mor ddistadl ei golwg, yw un o ryfeddodau cudd diwydiant y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Nyffryn Ogwen.

Lleoliad cyfyng y chwarel ac agosrwydd at dir y Penrhyn oedd y pennaf resymau dros gau’r chwarel yn 1889. Er hynny, mae’r amgylchiadau yn eithriadol gymhleth ac yn anodd eu dehongli’n gywir. Yn 1858 prynodd stad y Penrhyn ran helaeth o dir comin y Goron ym mhlwyf Llanllechid a oedd yn cwmpasu mynydd-dir uwch rhwng Carnedd Ddafydd yn y de a  Moel Wnion a’r Gyrn yn y gogledd. Ynghlwm â’r pryniant yr oedd yr holl hawliau perthynol ynghylch rheoli a datblygu’r tiroedd hyn. Golygai hyn fod gan y Penrhyn yr hawl i reoli rhediad y dŵr yn y parthau hyn, ac mewn achos llys yn erbyn perchnogion y chwarel yn 1880 enillodd y stad yr hawl i atal y cyflenwad pe dymunai. Mae’n anodd deall paham y cymerodd y Penrhyn gymaint o amser i weithredu’r hawl hwn a thagu datblygiad y chwarel o’r cychwyn cyntaf. Nid achos yn ymwneud â’r dŵr oedd y rheswm dros ddod a’r gwaith i ben yn y diwedd ond yn hytrach ffrwgwd cyfreithiol arall a alluogodd y Penrhyn i orfodi cau’r chwarel yn derfynol yn 1889.

Ffynonellau

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Williams, J.Ll.W., Jenkins, D.A.  1993. Dŵr a Llechi ym Mhlwyf Llanllechid, Bethesda- agweddau ar ddatblygiad diwydiant yn Nyffryn Ogwen. Trafodion  Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 54. tt.29-62.

Williams, J.Ll.W., Jenkins, D.A.  1994. Tair Chwarel ym Mhlwyf Llanllechid, Bethesda. Rhan 1. Trafodion  Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 55. tt. 47-70.

Williams, J.Ll.W., Jenkins, D.A.  1995. Rhai nodiadau ychwanegol ar  Chwarel Bryn Hafod y Wern. Trafodion  Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 56. tt. 87-107.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s