Bryn Meurig

BrynMeurig2

Mae Bryn Meurig yn un o dai bonedd y fro. Cafodd ei adeiladu oddeutu 1820 mae’n debyg a hynny fel cartref i feddyg cyntaf chwarel y Penrhyn. Dewiswyd lleoliad arwahanol i’r tŷ wedi’i gysgodi yng nghanol coedwig fawr ‘Y Coed’ fel yr adnabyddid coedlan Bryn Meurig yn y cyfnod hwnnw. Bryd hynny byddai golygfa hyfryd, agored yn edrych i gyfeiriad y de orllewin at Lyn Meurig. Roedd eglwys gyntaf Santes Anne ar y bryn uwchlaw tua’r gorllewin a chraith y chwarel ond megis smotyn bychan beth pellter i ffwrdd wrth droed y Fronllwyd. Mae’n dŷ urddasol â thri bargod (bay) ffenestrog, a pharaped  wedi’i fowldio yn dalcen iddo, sy’n rhoi ffurf sgwarog a chadarn i flaen yr adeilad. Gwnaethpwyd cyfnewidiau diweddarach yn ystod cyfnod canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan greu goleddf uwch i’r prif fae. Nid yw pensaer y tŷ yn hysbys, ac os cywir yr honiad ei fod wedi’i adeiladu yn ystod dau ddegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yna ni chafodd ei adeiladu gan Benjamin Wyatt, prif gynllunydd tai bonedd stad y Penrhyn. Roedd ei yrfa ef wedi dod i ben yn dilyn salwch difrifol yn 1812 ac roedd yn farw erbyn 1818.

Mae peth dirgelwch ynghylch y cysylltiad rhwng Bryn Meurig a meddygfa’r chwarel. Sefydlwyd Cymdeithas Les, rhagflaenydd yr ysbyty, yn 1787 gan Richard Pennant i warchod iechyd a buddiannau ei weithlu, yn arbennig y rhai a anafwyd mewn damweiniau yn y gwaith ac na allai weithio o’r herwydd. Penodwyd meddyg i weinyddu’r cynllun am dal o £100 y flwyddyn, ond mynnai y gŵr hwn, Dr Jones o Bentir, fyw ym Mangor. Roedd hwn yn drefniant arbennig o anhwylus a olygai fod raid symud y cleifion i lety yn ymyl y meddyg ym Mangor.

Olynwyd Dr Jones gan Dr Roberts yn 1805 ac yn 1820 adeiladwyd meddygfa newydd, a hynny ym Mangor unwaith eto. Tybed ai dyma gyfnod adeiladu Bryn Meurig yn y gobaith y byddai’r meddyg yn byw yn nes at y chwarel? Rhaid oedd aros tan 1842 cyn i ysbyty gael ei adeiladu yn y chwarel, a hynny dan awdurdod yr ‘Hen Lord’ fel y’i gelwid sef yr Arglwydd Edward Gordon Douglas Pennant. Penodwyd Dr Hamilton Alfred Roberts yn feddyg â chyfrifoldeb am yr ysbyty ac aeth i fyw i Fryn Meurig a oedd dafliad carreg fwy neu lai oddi wrth yr ysbyty ym Mryn Llwyd. Hamilton Roberts oedd y meddyg a anfarwolodd ei hun drwy fod yn un o’r rhai cyntaf drwy Brydain i ddefnyddio ether mewn llawdriniaeth, a hynny yn yr ysbyty newydd yn 1847. Ef hefyd a oedd yn gyfrifol am ail-lunio rhan o adeiladwaith y tŷ gwreiddiol. Defnyddiodd ei ddiddordeb yn y gwyddorau cynhenid drwy blannu nifer o goed dieithr i harddu amgylchedd y tŷ. Olynydd Hamilton Roberts oedd Dr John Williams a bu yntau fyw ym Mryn Meurig yn ystod ei gyfnod fel meddyg y chwarel. O ddechrau’r ganrif ddiwethaf ymlaen peidiodd y rheidrwydd i fyw ym Mryn Meurig wrth i feddygon y chwarel gyfuno’r gwaith â phractis yn y gymuned leol.

Erbyn dauddegau’r ugeinfed ganrif y teulu McCarter a oedd yn byw yno. Roedd y tad yn un o swyddogion stad y Penrhyn. Yno hefyd yr oedd rhai o athrawon ysgolion Bethesda yn lletya. Un o’r rhain oedd Edeila Wynne a ddaeth o’r coleg yng Nghaerdydd i ddysgu Cymraeg a gwyddor tŷ yn yr Ysgol Ramadeg. Cydymaith iddi ym Mryn Meurig oedd Jennie Thomas, hithau yn benodiad newydd yn Ysgol y Cefnfaes. Daeth y ddwy yn gyfeillion mynwesol ac ym mhen byr amser priododd Edeila Wynne â John Owen Williams o Ben y
Bryn, a dyna greu y cysylltiad a arweiniodd at ysgrifennu Llyfr Mawr y Plant.

Bryn Meurig1

Ffynonellau

Haslam, R., Orbach,  J., Voelcker, A. 2009.  Gwynedd (Pevsner Buildings of Wales)

Hughes, Hugh Derfel. 1866.  Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda.

Jones , O. V.  1984 The Progress of Medicine: A History of the Caernarfon And Anglesey Infirmary 1809 -1948. Llandysul.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s