Tyrpeg Lôn Isa

Tolldy Lôn Isa%27
Tyrpeg Lôn Isa

Gwta dri chan metr i’r gogledd o Bont y Pandy, ac ar gychwyn yr hen ffordd bost i Dyddyn Iolyn mae tyrpeg Lôn Isa, a thros y ffordd iddo mae  cwt pwyso. Y ddau adeilad yma yw’r unig gyfuniad o’u bath sydd wedi goroesi ar ffordd bost Telford rhwng yr Amwythig a Chaergybi. Arian y tollbyrth oedd yn cynnal cost adeiladu a chynnal a chadw’r ffordd ac mae lleoliad strategol tyrpeg Lôn Isa, a’i gymar ger Tŷ’n Tŵr, yn amlwg yn rhagweld datblygiad pentref Bethesda a fyddai’n tyfu hanner y ffordd rhwng y ddau adeilad. Adeiladwyd y tollbyrth i gyfateb i gynllun manwl Telford ar gyfer adeilad un llawr ar gynllun croes gyda chyntedd yn ymestyn i’r ffordd i ffurfio’r bwth casglu arian. Dros y ffordd roedd cwt i bwyso llwythi troliau, a rhyngddynt roedd giât a dwy gamfa dro i hwyluso mynediad i gerddwyr.

Cwt Pwyso Lôn Isa%27
Cwt pwyso Lôn Isa

Dyddiad adeiladu tyrpeg Lôn Isa oedd 1820, dyddiad arwyddocaol iawn yn hanes  Dyffryn Ogwen pan sefydlwyd capel Bethesda a roddodd ei enw, wrth gwrs, i’r pentref. Meddai Telford mewn adroddiad i bwyllgor arolygu’r Llywodraeth – ‘A new toll house has been built by Mr Pennant and rented by the Commisioners who have constructed an iron gate and a weighing machine’, a rhwng Medi a Tachwedd yr oedd prysurdeb mawr ynghylch yr adeiladu. Cofnodir bod giât yr hen dollborth ar y Ffordd Dyrpeg yn Hendyrpeg wedi’i symud i dollty Tŷ’n Tŵr; fod tollborth Llandygái wedi’i haltro; a physt giât a byrddau toll Tyrpeg Lôn Isa wedi’u codi. Gwnaed yr holl waith gan William Parry am £7  2  8. Y gŵr hwn oedd hefyd yn gyfrifol am adeiladu’r cwt a’r peiriant pwyso yn Lôn Isa am swm o £54  13  11½, a Robert Jones, gofaint lleol mae’n debyg, wnaeth ddwy giât, camfa dro, y bolltau a’r sgriws ar gyfer Tyrpeg Lôn Isa, y cwbl yn costio £23  11  11. Nid unrhyw hen giât a fyddai’n gymwys er hynny ond un a fyddai’n cyfateb i gynllun manwl Telford o giât oedd â phelydrau’r haul yn rhan ohoni, megis yr un sydd i’w gweld heddiw ar y fynedfa i Bont y Borth yn Nhreborth. Roedd Telford felly yn ymwybodol fod yn rhaid creu y ‘brand’ neu’r ddelwedd gywir ar gyfer y ffordd.

giat telford2
Giât ar gynllun Telford ger Treborth, Bangor

 

Ffynhonnell 

Quartermaine, J., Trinder, B., Turner, R. 2003  Thomas Telford’s Holyhead Road. CBA  Research Report 135. CBA York.

Williams, J.Ll. W .a Williams, Lowri W. 2016. Retracing Thomas Telford’s footsteps, the building of the post road through Dyffryn Ogwen in Gwynedd, 1815 – 1824. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. I ymddangos yng nghyfrol  76, 2016.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s