Capel Carneddi

Capel Carneddi (1)
Capel Carneddi

Capel Carneddi oedd mam eglwys enwad y Methodistiaid Calfinaidd ym Methesda, ond carreg filltir yn unig oedd sefydlu’r capel yn 1816 oherwydd daethai’r enwad i’r ardal cyn hynny.

Gof o’r Felin Isaf yn Llandygái, John Williams, oedd un o’r sylfaenwyr ac ef a ysbrydolodd gychwyn nifer o achosion, a hynny yn nhai cyfeillion o debyg anian oddeutu 1787. Ar y Sul pregethid ar gylchdaith o’r Felin Isaf i Dai’n y Coed gan orffen yn Nhan y Braich ger Chwarel Cae Braich y Cafn. Ceid gwasanaethau hefyd mewn nifer o ffermydd eraill ym mhlwyf Llanllechid, yng Nghochwillan, Llwyn Penddu a Thyddyn Isaf yn ogystal ag yn chwarel Cae Braich y Cafn. Derbyniodd y sefydlwyr cyntaf lawer o wrthwynebiad ar y dechrau. Gorchmynnwyd John Williams i adael ei gartref yn y Felin Isaf gan y perchennog, Benjamin Worthington, a oedd yn Grynwr, ac ymosodwyd ar bregethwr  arall wrtho iddo draddodi ei bregeth ger mynwent Eglwys Llanllechid.

Gyda nifer yr aelodau’n cynyddu aeth Tai’n y Coed yn rhy fychan i gynnal gwasanaethau ac yn 1793 codwyd capel newydd ym mhentref Rachub. Am gyfnod byr yn unig y defnyddiwyd y capel hwn cyn penderfynu symud i leoliad newydd yn y Carneddi dan arweiniad tri blaenor. Prynwyd llain o dir ac yno ar garnedd o gerrig adeiladwyd capel newydd yn mesur 14 wrth 11 llath ar gost o £1000. Dewiswyd Carneddi fel lleoliad oherwydd ei fod ‘mewn man mwy canolog i’r boblogaeth‘, dewis a oedd braidd yn fyrbwyll efallai o gofio yr agorwyd Ffordd Bost Telford o fewn pedair blynedd gan ganoli’r boblogaeth fwy na y gwnâi’r datblygiad rhuban a oedd yn tyfu ar y ffordd drwy Carneddi i gyfeiriad Pont Uchaf. Cynhaliwyd y cyfarfod agoriadol ar 6 Hydref 1816 ac am y blynyddoedd nesaf yr oedd hanes y capel megis yn efelychiad o ddameg yr heuwr yn y Beibl. Yn 1834 symudodd 38 o aelodau’r Carneddi i atgyfnerthu’r capel newydd a sefydlwyd yn Llanllechid yn 1827, ac yn yr un modd gadawodd 30 aelod yn 1837 i sefydlu Capel Penygroes yn Nhregarth. Nid oedd pall ar aelodaeth y capel gwreiddiol ac yn 1827 estynnwyd yr adeilad drwy ychwanegu croglofft o’i fewn, ond yr oedd hefyd benderfyniadau mwy dyrys yn aros i’w datrys.

Gyda thwf yn y boblogaeth y dewis oedd a ddylid sefydlu capel newydd mewn lleoliad mwy canolog yn y pentref, neu godi capel newydd yn y Carneddi, mater a ystyriwyd yn fanwl rhwng 1839 ac 1840. Penderfynwyd sefydlu achos newydd yn y pentref, ac o dan arweiniad dau flaenor o’r Carneddi, Owen Jones, Brynsalem a William Williams, Penygraig, aethpwyd at i adeiladu capel Jerusalem yn 1842, ac ymunodd 160 o aelodau o’r Carneddi â’r capel newydd. Cenhadaeth y Carneddi oedd hefyd yn gyfrifol am sefydlu eglwysi Tyn y Maes, Hermon ym Mynydd Llandygái, a Brynteg nepell i ffwrdd ar gyrion Chwarel Pantdreiniog, ac yna yn 1869, codwyd capel newydd yn y Gerlan. Yn goron ar lwyddiant yr enwad ailadeiladwyd capel y Carneddi yn 1868.

Yr oedd bri mawr ar ganu cynulleidfaol yng nghapeli’r cyfnod a chyfrifid Bethesda yn un o ganolfannau cerddorol pwysicaf Cymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Breintiwyd yr ardal gan nifer o gerddorion dylanwadol er nad oedd llawer ohonynt wedi derbyn mantais addysg gerddorol ffurfiol. Yn eglwys Llanllechid arweinydd y gân oedd Owen Davies (Eos Llechid), a chymaint oedd bri ei gôr fel y deuai’r Prif Weinidog, William Gladstone, i wrando’n werthfawrogol ar y canu pan ymwelai â Llanfairfechan yn ystod gwyliau’r haf. Yng nghapel Bethesda David Roberts (Alawydd) oedd arweinydd y gân a sefydlodd yntau gôr o safon nodedig yn yr eglwys. Bu nifer o gerddorion yn gysylltiedig â chapel y Carneddi ers ei sefydlu a gellir enwi Robert Davies (Asaph Llechid), Robert Moses a John Parry yn eu plith. Yr arweinydd mwyaf nodedig oedd Robert Williams, chwarelwr wrth ei alwedigaeth, a sefydlodd ddosbarthiadau cerdd yn y capel ond a fu farw yn 1828 yn ŵr ieuanc 37 oed mewn damwain angheuol yn y chwarel. Eto, er cymaint arbenigedd y canu, yr oedd rheol na cheid ‘ymyrraeth ag offerynnau meirwon yn addoliad Duw, megis y delyn, a’r organ, pibelli a chrythau… ond canu yn gerddgar, soniarus a llafar byw a rhesymol’, ac felly oherwydd y gwaharddiad ni chafwyd offeryn cerdd yng nghapel Carneddi tan 1873. Yr un gwaharddiad a olygodd na chafodd yr harmoniwm a gludwyd ar fwrdd y Mimosa gan sefydlwyr cyntaf y Wladfa ei defnyddio mewn gwasanaeth crefyddol.

Nid yw Capel Carneddi yn sefyll mwyach er gwaethaf mawredd ei gyfraniad at werthoedd ysbrydol a chymdeithasol yr ardal. Y mae ei ddifodiad yn adlewyrchiad trist ar gyflwr crefydd yn Nyffryn Ogwen heddiw. Pydredd yn yr adeiladwaith a achosodd gwymp nifer o gapeli’r ardal ond rhesymau eraill megis diffyg ffydd  a chred mewn dysgeidiaeth Gristionogol sydd i gyfrif mae’n debyg am ddiflaniad y cynulleidfaoedd.

Gwybodaeth ychwanegol gan Emyr a Heulwen Roberts, Ystradawel, Bethesda, Alwen Hughes, Cilfodan, Bethesda

Ffynonellau

Hughes, Hugh Derfel. 1866. Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Bethesda

Evans, Emlyn. 1991. O’r Niwl i’r Anialwch. Dinbych.

Owen, John. 1992. Dathlu Canrif a Hanner Jerusalem, Bethesda, 1842-1992. Dinbych.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s