Y Farchnad

NeuOg.JPG
Y Farchnad neu Neuadd Ogwen fel y’i hadwaenir bellach

Fel y ‘Farchnad’ yr adwaenid yr adeilad a addaswyd yn ddiweddar i fod yn neuadd bentref aml bwrpas i drigolion Bethesda, sef Neuadd Ogwen. Dros dreigl y blynyddoedd bu sawl newid yn y ffordd y defnyddid yr adeilad. Bu’n farchnad; yn neuadd gyngerdd, eisteddfod a chyfarfodydd gwleidyddol ac yn sinema yn ystod pumdegau’r ganrif ddiwethaf. Yn 1909 llosgwyd y farchnad i’r llawr ond drwy danysgrifiadau lleol a grym ewyllys gymdeithasol adferwyd yr adeilad yn ôl i’w lawn ddefnydd erbyn 1912. Perthynai un nodwedd anghyffredin i’r adeilad, sef mai tafarn y Victoria a berchnogai’r fynedfa ac o’r herwydd roedd pedair ffenestr yn y dafarn yn agor yn uniongyrchol i gorff y neuadd. Pe byddent yn dewis gwneud hynny gallasai mynychwyr y dafarn felly glustfeinio ar bopeth a ddigwyddai yn y neuadd.

Yn ystod cyfnod cythryblus streiciau mawr 1896-97 ac 1900-03 yr oedd y neuadd yn ferw o weithgaredd ac yno y cynhelid holl gyfarfodydd pwysig yr Undeb gyda rhai o brif arweinwyr y  Mudiad Llafur yn annerch y dorf. Y mae a wnelo’r nodyn hwn â digwyddiad a ddigwyddodd ar derfyn streic 1896-97, digwyddiad a oedd i effeithio yn uniongyrchol ar ddatblygiad y streic fawr a ddilynodd yn 1900-03. Sôn yr ydym am frad un o sylfaenwyr Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru W.J. Parry. Yr oedd Parry yn gyfrifydd ac yn ddyn busnes llwyddiannus ac roedd yn berchen ar iard nwyddau a werthai amrywiaeth o ddeunyddiau at ddefnydd domestig, masnachol a diwydiannol. Roedd yn asiant i gwmni ffrwydron pwysig Nobel yn Glasgow, ac un o’i gontractau mwyaf gwerthfawr oedd gwerthu pylor (powdr) du a ffrwydron i chwarel y Penrhyn. Cymaint oedd pwysigrwydd y contract fel ei fod yn cyfrannu ar gyfartaledd £116 y mis i goffrau Parry yn y blynyddoedd rhwng 1886 ac 1892. Ym mis Gorffennaf 1892 diddymwyd y contract yn ddirybudd gan awdurdodau’r Penrhyn. Ni roddwyd rheswm ond mae’n amlwg mai gweithgareddau Parry gyda’r Undeb oedd wrth wraidd y gwrthodiad.

Yr oedd colli’r gontract yn glec enbyd i hygrededd Parry. Er cymaint ei bwysigrwydd yn lleol a’r parch a roddid iddo yn genedlaethol drwy Gymru yr oedd dyledion ariannol pur ddifrifol yn llethu ei fywyd personol. Yr oedd ganddo ddyledion mawr i’r banc ac yr oedd nifer o’i brosiectau cyfalafol mwyaf mentrus yn fethiant. Ym mis Hydref 1896 ychydig ddyddiau wedi cyhoeddi’r streic difrodwyd ei iard nwyddau mewn tân difrifol a achosodd −  drwy ei ddiofalwch − golledion enfawr a’i yrru i ymylu ar fod yn fethdalwr. Golygodd colli’r iard na allai gadw ffrwydron yng nghanol y pentref mwyach ac er iddo adeiladu cwt ffrwydron arbennig ar gyrion diarffordd Gwaun Cwys Mai, yr oedd dan bwysau cynyddol gan gwmni Nobles i gadw ei asiantaeth. Pan gychwynnodd y streic ym mis Tachwedd 1896 ychwanegodd yn ddirfawr at drafferthion Parry. Er hynny, byddai ganddo lygedyn o obaith pe deuai’r streic i ben yn fuan gan ei alluogi efallai i adennill contract y Penrhyn. Ers dechrau’r nawdegau roedd wedi ceisio ymbellhau oddi wrth weithgareddau gwleidyddol a chyhoeddus gyda’r Undeb, ond yn y cyfamser gweithredai fel cyflafareddwr anrhydeddus yn y trafodaethau rhwng y ddwy ochr. Yn y dirgel er hynny, yn ôl tystiolaeth ei lythyrau i Nobles, cynllwyniai i adennill contract y chwarel.

Dyma’r cefndir felly i’r hyn a ddigwyddodd yn y Neuadd ar Awst  21 1897 pan ddaeth streic 1896-97 i’w therfyn dan amgylchiadau eithriadol anfoddhaol heb ennill yr un o ofynion yr Undeb. Ar y diwrnod cyn y penderfyniad anfonodd Parry delegram i Nobles yn gofyn – ‘send me tonight the best terms I can offer Penrhyn for all of your goods’, a ddiwrnod y penderfyniad ysgrifennodd y llythyr canlynol – ‘I have been for the last month at the request of both sides doing what I can to settle the dispute at Penrhyn and succeeded to bring the representatives of the men and the representatives of Lord Penrhyn to agree upon terms and the mass meeting is now being held to accept or reject them. I have every confidence they will be accepted. For what I have done Lord Penrhyn’s solicitor   has promised to do all he can to get me back the quarry orders.  PS The mass meeting is over – the terms accepted, 7.30pm’. Ar yr un diwrnod ysgrifennodd lythyr ymgreiniol at Young, rheolwr unbenaethol y chwarel, yn cynnig ‘exceptional favorable prices for Nobels explosives’ ac yn ymddiheuro ‘for anything I have done to give you offence’ gan ddiolch iddo ‘for all your past favours’.

Digon yw ychwanegu na dderbyniodd Parry gontract ffrwydron y Penrhyn ac yn 1902 collodd ei asiantaeth gyda chwmni Nobles yn derfynol. Yn fwy perthnasol collodd ei safle anrhydeddus gydag Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, y corff yr ymladdodd mor ddiwyd a diflino i’w sefydlu yn 1874. Esgymunwyd ef gan yr Undeb ac mewn cywilydd nid oedd i gyfrannu mwyach i weithgareddau’r mudiad. Yn yr ymrafael creulon a ddilynodd Streic Fawr 1900-03 ymsefydlodd Parry ei hun fel arweinydd rhwysgfawr yn brwydro yn erbyn y cam a ddioddefai’r gymdeithas o dan orthrwm y streic. Gyda’i huodledd, ei hyder a’i ddawn gyhoeddus llwyddodd i dynnu sylw’r byd at gyflwr enbydus tlodion Bethesda, a thrwy ei allu i drefnu sefydlodd y Penrhyn Relief Fund ym mis Rhagfyr 1900 i gasglu arian i gynnal teuluoedd y di-waith.

Yr oedd ei ymdrechion yn rhai grymus a chlodwiw ond roedd hefyd yn gyfrwys a defnyddiai’r streic i adennill ei statws a’i ddelwedd fel ymladdwr diwyro dros y difreintiedig. Brwydrai ar y naill law yn erbyn ei wrthwynebwyr, sef yr Undeb ac ar y llaw arall yn erbyn y Barwn, George Sholto Gordon Douglas-Pennant. Byddai’n cyfeirio’n ddirmygus at ddiffygion yr Undeb yn brwydro achos y gweithwyr, ond yn ei atgasedd llwyr at y Barwn mentrodd ei alw’n ‘tyrant’ yn gyhoeddus. Arweiniodd hyn at achos o enllib a wrandawyd yn yr Uchel Lys yn Llundain ym mis Mawrth 1903, lle y’i cafwyd yn euog a’i ddirwyo £500 a chostau ychwanegol y llys. Sefydlwyd cronfa y Libel Appeal Fund i gasglu arian i dalu’r ddirwy gan newid y nod yn gyfrwys oddi wrth y Penrhyn Relief Fund. Yn y mis canlynol gwrandawyd ar orchymyn y Barwn i wneud Parry yn fethdalwr er mwyn ei ddinistrio yn llwyr. Ni lwyddodd y mesur ond ym mis Medi 1903 talwyd £2,508 i’r llys i ryddhau Parry o’i ddyled, yn ogystal â thalu deiseb ei fethdaliad. Hebryngwyd Parry yn fuddugoliaethus i’w gartref yng Nghoetmor gan fintai yn crochlefain ‘ gwell marw yn filwr na byw yn fradwr’. O fewn mis terfynwyd y streic dan amodau yr un mor anfoddhaol â’i rhagflaenydd yn 1896-97.

Bu Parry fyw yn hen ŵr sinigaidd a siomedig yn 1927. Gwerth bydol ei holl eiddo bryd hynny oedd £230.2.0.

Gadawn i’r darllenydd ystyried pwy oedd y ‘bradwr’ yn yr holl achos truenus hwn.

Ffynonellau

Williams, J. Roose. 1978. Quarryman’s Champion; the life and activities of William John Parry of Coetmor. Dinbych.

Williams, J.Ll.W. 1996. ‘Political victimisation in Late Nineteenth Century Gwynedd: the case of W.J.Parry’. Llafur, 7(1),tt. 41-52.

Williams, J.Ll.W. 2000. ‘W.J.Parry: Quarrymen’s Champion?’ Llafur, 8(1), tt. 97-110.

Un sylw ar “Y Farchnad

  1. Hysbysiad Cyfeirio: Tai bach y fro – Hanes Dyffryn Ogwen

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s