Y Gofeb

Cofeb 23
Cofeb y Milwyr, defnyddir y llun drwy garedigrwydd Andre Lomozik

‘Os dewisa meibion Arfon gysgodi’n awr oddi tan fynyddoedd Eryri, ac felly osgoi eu dyletswydd, yna collant yn dragwyddol ddelfryd pennaf cenedlaetholdeb – sef  y cyfle i ymladd dros ryddid a thros Ymerodraeth, a byddant yn annheilwng o’r dreftadaeth enfawr honno a enillwyd iddynt gan eu cyndadau’.

Roedd yr uchod yn rhan o araith recriwtio a draddodwyd  gan y Canon R T Jones, ficer Glanogwen, yn Awst 1914 yn annog bechgyn ieuanc Bethesda i ymuno yn y Rhyfel Mawr. Nid ef oedd yr unig un o weinidogion yr efengyl yn Nyffryn Ogwen i bwyso ar yr ieuanc i ymuno â’r gad, ond er cymaint yr anogaeth jingoistiaidd, y bwrw sen a’r cyhuddiadau o lwfrdra gan yr awdurdodau, amharod iawn oedd chwarelwyr ieuanc y fro i ymuno yn y brwydro hyd oni ddaeth gorfodaeth yn y Ddeddf Consgripsiwn a ddaeth i rym ym mis Mai 1916. Cynhaeaf brwnt Rhyfel Mawr 1914-1918 oedd i 92 o fechgyn ieuanc Dyffryn Ogwen gael eu lladd yn y brwydro, gan gynnwys mab y Canon R T Jones a fu farw gerllaw Theassalonika yng ngwlad Groeg ar 27 Mawrth, 1917. Trafodwyd codi cofeb i goffáu’r milwyr yn 1919 a rhoddwyd y gwaith i’w chynllunio i R J Roberts o Lanfairfechan. Fe’i hadeiladwyd yn y flwyddyn ganlynol gan Richard Williams, yntau hefyd o Lanfairfechan. Dewiswyd carreg galch o Fôn ar gyfer y gofeb , dewis anghyson o gofio mai cofebion o lechen sy’n coffáu ymadawedig yr ardal.  Dadorchuddiwyd y gofgolofn mewn gwasanaeth arbennig ar 7 Mehefin 1924.

Ym mis Ebrill 1950 ychwanegwyd dau faen ar y naill ochr i’r brif golofn ac arnynt torrwyd enwau  y milwyr a laddwyd yn ystod yr ail Ryfel Byd 1939-1945.

Meirion
Gruffydd Meirion Jones, Bron Derw, Ffordd Bangor (mae’r llun drwy garedigrwydd ei nith, Lowri Coulten)

Ymhlith y 32 a fu farw mae enw Gruffydd Meirion Jones, bachgen a gofnododd ei hynt a’i helynt yn y fyddin mewn mwy na 300 o lythyrau a ddanfonodd at ei rieni ym Mron Derw, Ffordd Bangor, cyn cael ei ladd yn un o frwydrau olaf y rhyfel yn 1945. Yn ddiweddar danfonwyd yr e-bost canlynol gan ei nith Lowri Coulten yn cofnodi gwasanaeth a gynhaliwyd yn yr Almaen i goffáu’r frwydr y bu Meirion farw ynddi. Dyma ei gynnwys:

‘Yr ydym newydd ddod yn ôl o’r Almaen lle buom yn cymryd rhan yn y gwasanaeth coffa yn Stolzenau. Buom yn dilyn y llwybr a gymerwyd gan y Commandos o Osnabruck hyd at yr afon Weser, gwelsom y man lle rhoddwyd eu cychod yn y dŵr, ac wedyn  cawsom ymweld a’r fan lle’r anafwyd Meirion.  Hefyd, dangosodd Hermann o ble daeth y “shells”, fe eglurodd sut fath o bethau oeddynt a pha mor berygl oeddynt.

Cofeb Meirion
Enw Gruffydd Meirion Jones ar y gofeb ym Methesda

Nid oedd llawer o obaith os oedd dyn  yn cael ei daro gan shell fel yna, ac yr oedd y “field dressing station” bron 15 milltir i ffwrdd.  Yno bu farw Meirion, ac fe’i claddwyd tu ôl i’r FDS mewn gardd i dŷ rhywun cyn ei symud i fynwent Hannover rhyw ddwy flynedd wedyn.

Daeth tua 300 o bobl o ardal Stolzenau i ‘r gwasanaeth ac yr oedd yn dipyn o beth clywed enw “Trooper Gruffydd Meirion Jones aus Bethesda in Wales” yn cael ei ddarllen allan gan Almaenwr.  Yr oedd yn wasanaeth syml iawn – anerchiad gan y Pastor, emyn neu ddwy gan gôr o ferched, fi yn dweud ychydig o eiriau mewn Almaeneg, ac wedyn enwi y milwyr Almaenig a laddwyd y tridiau hynny – plant yn wir 16 neu 17 mlwydd oed, a plant ysgol y dref yr un oed oedd yn eu henwi.

Lowri Coultren
Lowri Coulten wrth fedd ei hewythr yn Hannover yn yr Almaen

Mae wedi bod yn benwythnos fyth gofiadwy i feddwl ein bod wedi medru cael trefnu teyrnged fel hyn i hogyn o Fethesda a laddwyd 70 mlynedd yn ôl. Rhoddais y pridd o ardd “Bron Derw” ar ei fedd’.

Mae’n debyg y gellid ychwanegu manylion tebyg am farwolaeth yr holl fechgyn a gofnodir ar y Gofeb o flaen Capel Jerusalem –  y fath wastraff o eneidiau ieuanc, y fath dristwch o ddiffodd gobeithion bywyd mor ddisymwth, y fath rwystredigaeth fod Prydain, ac felly Cymru, yn rhan o ryfeloedd diddiwedd rhywle yn y byd ers cynifer o flynyddoedd.

Gwybodaeth gan Lowri Coulten, Boughton, ger King’s Lynn, Swydd Norfolk.

Ffynonellau

Hughes, John Elwyn. 2008. Byd Go Iawn Un Nos Ola Leuad. Cyhoeddiadau Barddas, Llandybïe.

Roberts, Dafydd. 1984. ‘Dros Ryddid a Thros Ymerodraeth’: Ymatebion yn Nyffryn Ogwen 1914-18. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 45. 107-123.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s