Quarry View

Pedwar tŷ oedd yn Quarry View, rhes fer o dai a safai wrth dafarn y Siôr ar Ffordd Carneddi, a’r ‘quarry’ yn y cyswllt hwn oedd Chwarel Pantdreiniog. Yno yr oedd cartref  Richard Hughes, contractor yn Chwarel y Penrhyn, a gŵr a dynnodd sylw trychinebus iddo’i hyn yn ystod y Streic Fawr rhwng 1900 a 1903.

Un o’r rhesymau, ymhlith nifer, a arweiniodd at yr anghydfod blin oedd bod rheolwr y chwarel, E. A. Young, yn mynnu creu haen weithredol newydd yng ngweinyddiaeth y chwarel, sef y contractwr. Golygai’r drefn hon fod gosod bargeinion drwy’r chwarel o dan reolaeth y contractwr yn hytrach na’r chwarelwr unigol. Golygai hyn na allai’r chwarelwr bellach gynllunio a datblygu ei fargen mewn trafodaeth â’r stiward gosod. Credai’r swyddogion y byddai’r drefn newydd yn arwain at reolaeth gadarnach o’r chwarel a fyddai’n fwy cynhyrchiol ac o’r herwydd yn cynyddu’n sylweddol broffidioldeb y gwaith. Ar y llaw arall credai’r gweithlu fod y drefn yn sarhad ar eu medrusrwydd fel crefftwyr ac yn tanseilio eu statws a’u hannibyniaeth. Penodwyd Richard Hughes yn is-gontractwr yn gyfrifol am un bonc gyfan.

Cychwynnodd y Streic yn ddisymwth ac mewn ffordd eithriadol danllyd. Ym mis Hydref 1900 gwrthododd pedwar ar ddeg o chwarelwyr ar Bonc y Ffridd weithio i’r drefn a orfodwyd gan y contractwyr. Cawsant eu hatal o’r chwarel am dri diwrnod. Ar ddychwelyd cawsant ar ddeall nad oeddynt i weithio mwyach yn eu bargeinion gwreiddiol a bod y rhain yn awr yn rhan o un contract enfawr dan reolaeth Richard Hughes ac Edward Williams, dau o’r contractwyr. Rhybuddiodd y chwarelwyr nad oedd y ddau gontractwr i ymddangos yn agos at Bonc y Ffridd, ond pan feiddiodd Williams anwybyddu’r rhybudd ac ymddangos yno, ymosodwyd arno yn giaidd a’i arwain yn glwyfedig o’r chwarel. Yr wythnos ganlynol mewn cyfweliad gyda newyddiadurwr o’r Liverpool Daily Post cyfeiriodd Richard Hughes, at y chwarelwyr fel loafers.

Cafwyd ymateb digyfaddawd i’r cyhuddiad â bygythiad y byddai dirprwyaeth yn ymweld â Mr Hughes liw nos i dalu’r pwyth yn ôl iddo am ei ensyniad haerllug. Diflannodd y cyhuddwr ond dridiau yn ddiweddarach ymddangosodd yn y chwarel yng nghwmni ei ddau fab, William a Thomas. Yn ystod yr awr ginio ymosodwyd ar y triawd yn frwnt a chiaidd ac arweiniwyd hwy yn glwyfedig i Fethesda gan fintai fawr o chwarelwyr. Dychwelodd y fintai yn ôl i’r chwarel i geisio dysgu’r un wers i’r contractwyr eraill ond yr oeddynt oll wedi cymryd y goes a diflannu. Felly dan amodau eithriadol dreisgar y dechreuodd y streic fawr yn chwarel y Penrhyn. Yr oedd y terfysg yn fel ar fysedd yr awdurdodau. Daethpwyd ag achos cyfreithiol yn erbyn chwech ar hugain o’r chwarelwyr ac ymddangosodd tri chant o farchfilwyr ym Methesda i gadw’r heddwch. Condemniwyd ymddygiad treisiol y chwarelwyr gan arweinyddion y streic ym Methesda a chan y rhai a gydymdeimlai â’u hamcanion ledled Prydain.

Ond trwy dair blynedd boenus y streic nis anghofiwyd am frad Richard Hughes y ’contractor mawr’ yn y gymdogaeth. Gwnaethpwyd ei fywyd ef a’i deulu yn gwbl annioddefol wrth iddynt ddioddef ymosodiadau a bygythiadau treisiol a geiriol yn eu herbyn. Ym mis Ionawr 1901, ychydig wythnosau wedi’r ymosodiad cyntaf yn y chwarel, gwrandawyd ar achos yn y Llys ym Mangor yn erbyn Thomas Hughes a gyhuddwyd o daro ac archolli wyneb Anne Griffiths gyda phiser wrth i’r ddau godi dŵr o ffynnon ger eu cartref ym Mynydd Llandygái.

Adroddwyd am yr achos yn y Genedl Gymreig sy’n nodi fod ‘cryn ddiddordeb’ yn yr achos a bod y llys yn llawn. Yn yr ymrafael adroddwyd mai drwy ddamwain y niweidiwyd Anne Griffiths wrth i Hughes geisio arbed ei wyneb rhag y cerrig a anelwyd ato, ac i’r wraig ei alw’n ‘ysglyfath diawl’ a bygwth gwneud yr ochr arall i’w wyneb yn ’archolledig fel y llall’ gan gyfeirio at y niweidiau a dderbyniodd pan hysiwyd ef a’i dad a’i frawd o’r chwarel. Cafwyd Hughes yn euog a’i ddirwyo i ddeg swllt a chostau.

Yn ystod y streic yr oedd yn achlysur dyddiol yn y chwarel i’r rhai a fynnai weithio adrodd wrth ddau stiward penodedig os oeddynt wedi dioddef gwrthwynebiad geiriol neu gorfforol yn eu herbyn y tu allan i oriau gwaith. Cofnodwyd y dystiolaeth yn ofalus gan awdurdodau’r chwarel a’i chyflwyno i sylw’r heddlu. Yn y dogfennau trist hyn mae nifer yn cofnodi ymosodiadau ar deulu ac eiddo Richard Hughes.

 Llythyr Rhif 17 Penrhyn Quarry, December 17 1901

Bethesda – Richard Hughes, Quarry View, Carneddi reported that his wife and daughter were molested by a large crowd by the Market Hall after they had ben shopping in the High Street. His daughter was kicked in the leg and stones were thrown. They were escorted home by constables. Identified – the son of Thomas Enoch Williams Cae Evan Gymro was a prominent assailant.

 Llythyr Rhif 22  Penrhyn Quarry January 14 1902

 Carneddi – Richard Hughes Quarry View reported that a man was repairing windows at his house were smashed on New Year’s Eve. When the man left for dinner a crowd of boys from Carneddi British School threw stones smashing one of his windows and frame. Identified was the son of Edward Jones (Ned Bach Pandy); the son of Daniel Williams (Dan bach bach); the son of Mary Thomas, Penceunant. He complained that life was unbearable for him and his wife and begged for police protection which he suggests will be removed by Sergeant Owen.

Wrth edrych yn ôl heddiw ac adolygu dyddiau blin y Streic Fawr gellir cydymdeimlo â sefyllfa ddiflas y ‘contractor mawr’ a’i deulu ac ni ellir cyfiawnhau bryntni’r dystiolaeth, ond mae’n dangos hefyd fod gwirionedd yn yr hen ddihareb a ddywed ‘cwyd y blewyn, a chwyd y blewyn dithau’.

Gwybodaeth ychwanegol gan Griff C. Morris, Bigil, Rhos y Nant, Bethesda.

Ffynonellau

Jones, R. Merfyn. 1981.  The North Wales Quarrymen 1874- 1922. Caerdydd.

Lindsay, Jean. 1987. The Great Strike: A History of the Penrhyn Quarry Dispute of 1900-1903. Newton Abbot.

Archifdy Prifysgol Bangor – Daily Reports Chwarel y Penrhyn Hydref 1901-Medi 1902.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s