Persondy St Anne’s

Mae hen bersondy eglwys Santes Anne wedi’i leoli ar Allt Bryn Eglwys ac mae porthordy bychan yn gwarchod y llwybr sy’n arwain tuag ato. Adeiladwyd y tŷ yn 1864 pan sefydlwyd eglwys Santes Anne ar y bryn uwchlaw. Mae’n adeilad helaeth yn nhraddodiad persondai yr Eglwys Anglicanaidd yn yr ardal, megis Maes y Groes a Phandy Newydd yn offeiriadaeth Llanllechid neu ficerdy Glanogwen ym Methesda.

Ficerdy St Anne%27s

Preswylydd hynotaf persondy Santes Anne oedd Morfydd Eryri, gwraig y canon David Walter Thomas, ficer yr eglwys. Ganed Morfydd Eryri, neu Anna Fison i ddefnyddio ei henw bedydd, yn swydd Suffolk yn 1839, yr ieuengaf o ugain o blant. Yn dilyn marwolaeth gynnar ei rhieni fe’i magwyd gan ddwy chwaer hŷn, y naill yn Rhydychen a’r llall yng Nghaergrawnt. Er na fu yn fyfyrwraig ffurfiol yn yr un o’r ddwy brifysgol, eto cafodd ei dylanwadu gan yr aelwydydd academaidd y’i magwyd arnynt. Ar ôl teithio’r cyfandir am gyfnod a dysgu saith iaith yn rhugl, gan gynnwys Hebraeg ac Arabeg, dechreuodd ymddiddori yn y Gymraeg o dan gyfarwyddyd yr Athro Charles Williams, prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen. Yn 1871 priododd â David Walter Thomas a symud i fyw i Fryn Eglwys wedi iddo ef dderbyn gofalaeth a oedd werth £250 y flwyddyn. Mynnodd o’r cychwyn cyntaf mai’r Gymraeg fyddai iaith yr aelwyd, ac mewn awyrgylch a oedd ar brydiau braidd yn ormesol magodd ymhen amser bump o blant. Gyda’r un brwdfrydedd, a phenderfyniad diysgog, ymdaflodd i fywyd diwylliannol y fro gan sefydlu dosbarthiadau nos a sefydlu côr eithriadol lwyddiannus a gipiodd brif gystadleuaeth gorawl yr Eisteddfod Genedlaethol ar bedwar achlysur. Iddi hi y priodolir cychwyn gyrfa Ffrancon Davies, y canwr bas o gyrion Coed y Parc, a ddatblygodd yn un o gantorion enwocaf ei gyfnod ym Mhrydain.

Cysylltir Morfydd Eryri yn bennaf â’i chyfraniad at yr Eisteddfod Genedlaethol, yn gyntaf fel cystadleuydd a beirniad, ond yn bwysicach fel un a gyfrannodd at sefydlu gweinyddiaeth hirdymor gadarnach i’r Eisteddfod. Cipiodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yn 1883 gyda phryddest (yn Saesneg) ar Landaf, ond yr oedd eisoes wedi dwyn sylw’r Cymmrodorion yn 1878 at ailsefydlu Cyngor yr Eisteddfod gyda Siarter Frenhinol i gryfhau awdurdod y corff. Yn 1880 cynigiodd gynllun i ddiwygio prif amcanion yr Eisteddfod drwy ganolbwyntio’r cystadlu yn benodol ar feysydd llenyddiaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau cain.

Ymgeisiodd am y gadair gyntaf mewn ieithoedd modern ym Mhrifysgol Bangor yn 1884 a daeth yn ail allan o ddeugain o ymgeiswyr i gipio’r swydd ac yn nhysteb un o’i chefnogwyr adroddodd fod ‘her linguistic attainment may fairly be called extraordinary’. Gadawodd Morfydd Eryri Ddyffryn Ogwen yn 1894 wedi cyfrannu’n adeiladol a helaeth at fywyd diwylliannol ei bro a’i chenedl fabwysiedig. Yr oedd ei chyfraniad yn aruthrol ond hefyd yn gwbl syfrdanol o ystyried mai merch ydoedd yn cystadlu mewn cymdeithas wrywaidd ymwthiol a chul ei gorwelion cyfnod Oes Victoria.

Ffynonellau

Roberts, Ernest.  1963. Bargen Bywyd fy Nhaid. Llandybïe.

Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. 19 53.  Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940. Llundain.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s