Cronfa Ddŵr Chwarel Llety’r Adar

Mae’n amlwg nad oedd Chwarel Llety’r Adar (a adnabyddir hefyd fel Chwarel Coetmor neu Chwarel y Coed) yn un o chwareli llechi mwyaf llwyddiannus Dyffryn Ogwen. Pa ryfedd mewn gwirionedd na lwyddodd y chwarel hon oherwydd wedi iddi gael ei sefydlu yn 1797 nid yn unig bu’n dioddef o ddiffyg cyfalaf parhaol i’w datblygu ond roedd hefyd wedi’i lleoli mewn safle a oedd yn cystadlu â thwf pentref Bethesda ar ei gwr gogleddol, ac roedd wedi’i hollti gan ffordd bost Telford.

Grym dŵr a oedd yn gweithio ei holl beiriannau, ond fel yn holl chwareli plwyf Llanllechid nid oedd ganddi ffynhonnell naturiol o ddŵr yn llifo i’w chyfeiriad. Dengys nifer o fapiau o gyfnod 1855 fod dulliau arbennig wedi’u datblygu i gysylltu’r chwarel â ffynhonnell barhaol o ddŵr. Ffynhonnell y dŵr oedd Ffos Coetmor a oedd yn llifo tua’r gogledd gryn chwarter milltir i ffwrdd o’r chwarel. Yn Llidiart y Gweunydd (neu Lidiart y Gwenyn ar dafod leferydd heddiw) ar drofa’r ffos i’r gogledd sefydlwyd llyn bychan a ffos yn arwain ohono i’r chwarel. Mae’n amlwg, er hynny, nad oedd y trefniant hwn yn ddigonol ar gyfer anghenion y chwarel. I oresgyn y broblem adeiladwyd cronfa ddŵr anferthol rhwng y llyn a’r chwarel sydd eto’n un o ryfeddodau diwydiannol cudd Dyffryn Ogwen. Adeiladwyd y gronfa fel uned hirfain yn mesur oddeutu 400 medr o hyd a 25 medr o led yn un pen gan gulhau i 10 medr uwchlaw pen y chwarel. I’w diogelu amgylchynwyd y gronfa gan gloddiau pridd uchel a chysylltwyd hi ag adeilad bychan ar ei hymyl gogleddol.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Cynllun y gronfa ddŵr gan Dr David Jenkins wedi’i seilio ar fap sydd yng ngofal a gyda chaniatâd Archifau Prifysgol Bangor

Yr oedd tair rhan fewnol i’r gronfa. Roedd y ddwy agosaf at Lidiart y Gweunydd wedi’u cysylltu’n uniongyrchol â’r ffos, ac uned yn yr ardal hirgul yn debygol o storio’r dŵr i’w ryddhau dan reolaeth i’r chwarel. Er nad yw manylion dosbarthiad y dŵr i’r chwarel yn berffaith eglur yn y mapiau dengys un map, er enghraifft, fod inclein a leolwyd ar ymyl y twll yn derbyn dŵr o’r gronfa. Mae map arall yn dangos fod olwyn ddŵr yn sefyll yn yr un lleoliad. Yr oedd y gronfa hon yn rhan o gaeau chwarae Ysgol Dyffryn Ogwen ( a adwaenid o barchus goffadwriaeth fel y ‘jyngl’) hyd at chwedegau’r ganrif ddiwethaf ac mae rhan fechan ohoni i’w gweld heddiw ar y llwybr rhwng Llidiart y Gweunydd a Chanolfan Hamdden Plas Ffrancon.

cronfa llety%27r adar
Gweddillion drylliedig pen dwyreiniol y gronfa ddŵr ger Canolfan Plas Ffrancon. Llun gan Irene Williams

Ffynhonnell  

Williams, J. Ll. W. a Jenkins, David A. 1996. ‘Tair Chwarel ym mhlwyf Llanllechid’, Bethesda. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 57, 65-84.

Williams, J. Ll. W. a Jenkins, David A. 2010. Ffos Coetmor. ‘Ffos ddŵr gynharaf Dyffryn Ogwen’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 71. 10-28.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s