Bryn Bella

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Bryn Bella yn 1855. Mae’r llun drwy garedigrwydd Archifau Prifysgol Bangor

Heddiw croesffordd Bryn Bella sy’n croesawu pobl i Fethesda o gyfeiriad y gogledd, ond ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg gallasai fod wedi datblygu yn bentref bychan annibynnol a hunangynhaliol. Cam cyntaf y datblygiad oedd adeiladu Pont Coetmor yn 1788, pont a oedd o fantais mawr i gynllun ffyrdd Dyffryn Ogwen wrth greu cysylltiad uniongyrchol rhwng ardal Tregarth a phlwyf Llanllechid ar lawr canol y dyffryn. Lawn cyn bwysiced oedd adeiladu ffordd bost Telford yn 1820 gan greu’r groesffordd bresennol ym Mryn Bella. Oddeutu’r un cyfnod troswyd llwybrau cynharach yn ffordd ffurfiol i gysylltu’r Ffordd Bost ym Mryn Bella â Phentir yn y gorllewin, cysylltiad a nodir ar y garreg filltir sydd ar ystlys Pont Coetmor.

Melin Coetmor
Melin Coetmor

Yn fuan wedyn adeiladwyd capel Rehoboth gan yr Wesleaid ym Mharc Moch ond byr fu tymor y capel oherwydd symudodd y gynulleidfa i sefydlu  Capel Shiloh yn Nhregarth yn 1829. Y cam nesaf oedd agor chwarel Dôl Goch gan ddau ŵr lleol yn 1826 gyda’r twll ar un ochr i’r ffordd bost a’r tomennydd rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen ar yr ochr arall. Llwyddodd  y chwarel i gynnal cnewyllyn pentref bychan wrth y groesffordd. Yno yr oedd Tafarn y Coetmor Arms a gefail gof William Edwards gyda rhes o dai yn arwain i gyfeiriad yr afon, ac ar y ffordd bost adeiladwyd rhes bythynnod Dôl Goch fel llety i weithwyr y chwarel bur debyg. Ar lan yr afon agorwyd melin Coetmor i falu grawn gyda dŵr o afon Ogwen a Ffos Coetmor yn gweithio’i pheiriannau.Yn 1855 prynwyd stad Coetmor gan y Penrhyn ac fe gaewyd y chwarel yn ddisymwth. A dyna ddiwedd ar dwf pellach Bryn Bella fel pentref bychan. Yn 1884 daeth chwalfa bellach pan ddinistriwyd y rhes tai gan reilffordd yr LNWR i Fethesda.

Felly, y pentref na ddatblygodd oedd Bryn Bella yn hanes Dyffryn Ogwen. Er hynny mae enw’r gof yn yr efail wedi ei anfarwoli yn enw’r allt i fyny am Lanllechid sef Allt William Edward.

 

Allt William Edward
Allt William Edward

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s