Capel Nant y Benglog

Exeter Hall oedd un o neuaddau mwyaf Llundain yn y ddeunawfed ganrif. Agorwyd yr adeilad yn swyddogol ym 1831 ar ochr dde y Strand. Daliai ei neuadd fach oddeutu 1000 o bobl ac roedd 4000 yn gallu eistedd yn ei neuadd fawr. Yn ystod cyfnod ei gogoniant defnyddid y neuaddau i gynnal cyfarfodydd crefyddol a dyngarol. Exeter Hall oedd cartref y Protestant Reformation Society a’r Protestant Association a daeth yr enw yn gyfystyr ag ymgyrchoedd y cyfnod yn erbyn caethwasanaeth. Chwalwyd yr adeilad yn 1907 a heddiw y Strand Palace Hotel sydd ar y safle. Ond yr enw yn unig sy’n cysylltu Exeter Hall â Chapel Nant y Benglog neu Gapel Bryn Gogwydd i ddefnyddio’i enw arall. Y capel hwn, gyda’i naw set i’r aelodau, set fawr i dri a’r pulpud, yw capel lleiaf yr Annibynwyr yng Nghymru, a chyda dychan ysgafn y câi ei gymharu â neuaddau gorwych y brif ddinas.

capel nant y benglog (1)
Capel Nant y Benglog

Agorwyd y capel yn 1853 wedi i’r aelodau benderfynu ei hadeiladu yn hytrach na gorfod marchogaeth i Eglwys Ciltwllan fel y gwneid yn ei dyddiau cynnar, neu yn ddiweddarach, deithio i Gapel Bethesda. Lleolwyd y capel ar fin Ffordd Bost Telford ar safle rhaniad y dŵr rhwng Afon Bodesi a lifai o dan Bont Gwern Gof i’r Afon Denau a Llyn Ogwen, ac Afon Llugwy a lifai i Nant y Benglog a’r dwyrain o dan Bont Rhyd Goch. Cafwyd prydles ar y safle gan Yr Arglwydd Penrhyn a bu tair o ferched, Elisabeth Evans, Glan Llugwy; Sidi Owen, Bodesi a Beti Thomas, Gwern Gof Isaf yn cynorthwyo’r dynion i godi cerrig o’r caeau yng ngolau’r lleuad i adeiladu’r capel.

Yn wreiddiol lleolwyd stabal i geffylau gerllaw’r tŷ capel ond pan atgyweiriwyd y capel ym 1929 ychwanegwyd hwn at y tŷ.  Roedd dwy lusern olew bres a chanwyllbrennau pres a ddaliai ganhwyllau gwêr yn goleuo’r capel. Mewn stormydd o eira gallai’r eira lenwi’r capel drwy rigolau yn y drws ac o reidrwydd fe fyddai’n rhaid gohirio’r oedfa. Fel arfer byddai’r pregethwr yn aros o nos Sadwrn tan fore Llun ac fe’i cyrchid â char a merlen o orsaf Betws-y-coed neu Fethesda yn ôl y galw. Pan ddathlodd y capel ei ganmlwyddiant yn 1953 cynhaliwyd cyfarfod cofio mewn pabell yn yr ardd â thyrfa o 800 yn bresennol. Er cymaint y gwamalu mae’r achos yn parhau yng nghapel Nant y Benglog tra bo rhodres Exeter Hall a’r addoli yng nghapel Bethesda wedi hen ddistewi.

Capel y Benglog

Cadw ni Arglwydd rhag y saeth a ehedo liw dydd a rhag yr haint a dramwyo liw nos.

Ffynhonnell

Roberts, Margaret, 1979. Oes o Fyw ar y Mynydd. Gwasg Gwynedd.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s