Chwarel y Foel

Chwarel y Foel uwchben Rachub
Chwarel y Foel uwchben Rachub

Olion Chwarel y Foel sydd heddiw’n tra-arglwyddiaethu’r tirlun uwchlaw pentref Rachub. Hon oedd y gloddfa lechi olaf i’w datblygu yn Nyffryn Ogwen. Perthynai i gynllun unigryw The North Wales Quarries Limted, y cwmni cydweithredol uchelgeisiol a sefydlwyd gan  W. J. Parry yn ystod y Streic Fawr yn 1902. Prif nod y cwmni oedd cynnig gwaith parhaol i chwarelwyr a oedd ar streic yn ystod yr anghydfod. Yr oedd gan y cynllun uchelgeisiol sawl rhan, gan gynnwys gweithio Chwarel Pantdreiniog ym Methesda a chyfuno chwarel newydd y Foel gyda chwarel Tan y Bwlch gerllaw.

Inclein Chwarel y Foel
Inclein Chwarel y Foel
Inclein Chwarel y Foel a Rachub islaw
Inclein Chwarel y Foel a Rachub islaw

Y cynllun yn y Foel oedd ymestyn dwy lefel gynharach o gyfnod canol y ganrif flaenorol, a chloddio yn ddyfnach mewn dau dwll dwfn a ddatblygwyd o’r newydd. Ond wynebai’r datblygwyr un broblem beirianyddol enfawr a phroblem gostus. Oherwydd lleoliad agos y gloddfa i’r pentref islaw yr oedd yn ofynnol codi’r rwbel i’r llethr uwchben. Unwyd y brif lefel â’r inclein hir sy’n graith weladwy uwchlaw’r pentref heddiw. Datblygwyd peiriant stêm i yrru’r inclein ac mae gweddillion cwt y gyrrwr yn aros gerllaw ei phen uchaf ar wastad y tomennydd. Byrhoedlog iawn oedd cyfnod gweithio’r inclein ac mae’r ffaith mai dim ond saith penrhyn bychan o rwbel sy’n perthyn i uned y tomennydd yn adlewyrchu hynny.

Byrhoedlog oedd cyfnod datblygu’r chwarel hefyd. Yn ystod y streic yr oedd arian yn dylifo i ddwylo’r datblygwyr o goffrau Undebau Llafur, cefnogwyr sosialaidd brwd a rhannau o’r wasg Seisnig. Mater arall oedd cynnal y brwdfrydedd egwyddorol hwn wedi i’r anghydfod ddod i ben. Realiti’r sefyllfa oedd fod rhaid gweithio’r chwarel dan amodau cyfalafol a buan iawn y cyffelybwyd Parry i’r Arglwydd Penrhyn fel unben didostur. Daeth y gloddfa i’w diwedd yn 1910 ac yn ddiweddarach yn y ganrif dilëwyd safle’r lefel isaf oherwydd peryglon dŵr yn crynhoi ym mhentref Rachub.

Ponc Chwarel y Foel
Ponc Chwarel y Foel

Ond erys un rhyfeddod. Yng nghanol y chwarel mae caer gyflawn ei chynllun o gyfnod Oes yr Haearn (oddeutu 600-100CC) wedi’i diogelu’n fwriadol neu  efallai ffliwc. Mae’r rhagfur yn gyflawn, y fynedfa yn wynebu’r gogledd, ffos ddofn a rhagfur ychwanegol yn gwarchod y pen deheuol ac olion chwech o gytiau crynion o’i mewn. Tybed a oedd W. J. Parry yn archaeolegwr yn ogystal â bod yn gyfalafwr? Pwy a ŵyr?

Ffynhonnell

RCAMW. 1956 – An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire Volume 1 East. HMSO, London

Un sylw ar “Chwarel y Foel

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s